Sơnăm ‘nâu, 'nhŏng Lê Doãn Bình, oei tơ̆ plei Vân, xăh Ia Ly, dêh char Gia Lai, tơchĕng vă pơ̆ih să dơ̆ng 3 sao tiu. Hăm tơdrong joăt jang 10 sơnăm pơtăm kơ loăi 'long ‘nâu, 'nhŏng Bình hơnơ̆ng kăt tơm tiu kơtă hloi lơ̆m pơgar tiu tŏk bŏk ăn plei kơ ŭnh hnam. 'Nhŏng Bình lui lơ̆m tơdrong 'lơ̆ng tơm hơdrĕch chă ơng kơdĭh hlŏh kơ tơm hơdrĕch tŏk bŏk đei tĕch mơdro tơ̆ 'ngoăih:

“Dang ei anih tĕch mơdro  ‘long hơdrĕch tiu tôch kơ lơ, anih ayơ đe kŭm tĕch, gĭt kăl hlŏh ‘noh jĭ tơm a ưh kơ băt rơđăh. Răt 'long hơdrĕch kư̆ kă 'nŏh đe ưh kơ vei sơđơ̆ng 'lơ̆ng, găh pơtăm lăp đei 3–5 khei dăh mă 1–2 khei đơ̆ng rŏng 'nŏh gô lôch."

Tơ̆ Plei Dư, xăh Ia Hrú, dêh char Gia Lai, unh hnam yă Lê Trúc Minh Truyện hlôi đei pơgar tiu lôch yua đơ̆ng pơrang pơrăm, kơna hlôi đei khei 'năr đunh, yă ‘nhoen kơ pơtăm dơ̆ng. Truh sơnăm ‘nâu, kơjă tiu tŏk vă jê̆ 140 rơbâu hlak jên lơ̆m 1 kĭ, yă Truyện ‘meh pơtăm dơ̆ng 300 tơnơm, mă lei tŏk bŏk oei tơtăm găh tơm hơdrĕch tam mă rơđăh:

“Rơih hơdrĕch bơ̆n athei rơih mă hơlen, athei truh hơlen lăng dôm anih, dôm pơgar tiu đei ư hơnhang 'lơ̆ng 'noh bơ̆n iŏk hơdrĕch tơ̆ noh. 'Nĕ kơ răt dôm anih kư̆ kă bơ̆n ưh kơ băt ôh. Mưh đe kăt tơm tĕch 'noh đe khan ‘lơ̆ng bơih.”

Sơnăm 2026, jơ̆p lơ̆m dêh char Gia Lai đei 8.400 hek tar tiu, plei hloh 20.000 tân. Hơgăt teh pơtăm tiu kơ tơring đei tơdra hơdrol gô tŏk lơ yua đơ̆ng lơ kon pơlei pơih să pơgar ‘long. Kiơ̆ tơdrong 'meh vă đơ̆ng kon pơlei, hơnih tĕch răt hơdrĕch tiu hơdrĕch kŭm tôch kơ lơ, đơ̆ng tơm tiu 'nao kăt truh 'long đĭ ơng. Đơ̆ng hơnih tơchĕng hơlen, hơnih mơdro sa truh hơnih jang iĕ le, ƀơ̆t lăp kon pơlei choh jang sa ưh kơ juăt pơm tơlĕch hơdrĕch, kŭm kăt tĕch hơdrĕch tiu mơ̆n. Hơnih tĕch lơ tơgŭm ăn kon pơlei đei dơ̆ng rơih iŏk, mă lei kŭm đei lơ tơdrong răm găh tơdrong 'lơ̆ng đơ̆ng 'long hơdrĕch.

Dôm tơdrong chă rơih đơ̆ng bơngai pơtăm tiu tơ̆ Gia Lai đei ƀôh kon pơlei roi năr roi lăng kơjăp hơdrĕch păng tơdrong ‘lơ̆ng găh hơdrĕch. Mă lei, đơ̆ng drong hơlen băt hơdrĕch ‘lơ̆ng truh tơchă răt hơnih tĕch hơdrĕch ‘lơ̆ng, oei jing dôm tơdrong kăl đei pơtho tơbăt mă hơdăh. Kon pơlei răt rơih dôm hơdrĕch lơ liơ, kăl hơlen kơchăng tơdrong yă kiơ mưh pơtăm ‘nao dăh mă pơtăm hơlơ̆k dơ̆ng tiu? Bơngai chih tơdrong tơroi ou đei jơ pơma dơnuh hăm Thạc sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Kơdră chĕp pơgơ̆r Hơnih tơm Chă tơchĕng hơlen păng Atŏk tơ iung tiu.

- Ƀok ăi, hrei ou đe tĕch mơdro đei lơ hơdrĕch tiu. Mưh lei hơdrĕch tiu ayơ trŏlăp hloh hăm groi teh păng kih thuơ̆t jang sa kơ kon pơlei dêh char Gia Lai?

Ƀok Nguyễn Quang Ngọc: Tơ̆ Việt Nam, hơdrĕch tiu tơm hloh ‘noh jĭ hơdrĕch Vĩnh Linh. Hơdrĕch Vĩnh Linh sơđơ̆ng găh plei, ‘lơ̆ng, bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng hăm groi teh, tŏ ‘mi kial pơtăm tiu tơ̆ Việt Nam. Mă ƀar, mĭnh ƀar hơdrĕch hlôi đei drơ̆ng ‘lơ̆ng nhen hơdrĕch tiu Lộc Ninh, hơdrĕch tiu Phú Quốc jei hlôi đei lang să; mĭnh ƀar tơring tơ̆ Gia Lai jei hlôi pơtăm hơdrĕch tiu ou păng hơdrĕch tiu Phú Quốc jei tôch kơ ‘lơ̆ng. Mă lei ƀar hơdrĕch tiu Lộc Ninh păng Phú Quốc đei mĭnh tơdrong ưh kơ hơ iă tôch kơ kơtang ‘noh ưh kơ đei tơlei hroi tơ̆ teh, lơ̆m mă tơlei hroi ‘noh jĭ tơmam tơm vă kăt ơng pơm hơdrĕch. Kơ yuơ lơ loh, tơdrong lang să ƀar hơdrĕch tiu ou jĭ tơƀơ̆p tôch tơnap tap. ‘Ngoăih kơ ‘noh, lơ̆m choh jang sa kon pơlei jei chă pơtăm đei lơ hơdrĕch phara. Đei hơdrĕch lăng tôch kơ ‘lơ̆ng mălei ưh khan hơdrĕch ‘lơ̆ng. Kơ yuơ lơloh, mưh rơih hơdrĕch tim mă đei drơ̆ng nơ̆r, tim mă đei pơm tơlĕch ƀôh hơdăh iŏk đei jơnei lơ, kơna bơ̆n ‘nĕ chă răt pơtăm. Kơ yuơ kă kiơ ĭnh pơma rim bơngai dăh kơchăng găh hơdrĕch? Hơdrĕch druh kiơ̆ bơ̆n prăt dôm jĭt sơnăm. Pơđĭ chăl jang sa 10 sơnăm, 15 sơnăm, 20 sơnăm, đei ‘măng mir pơgar tiu sot truh 30 sơnăm. Hơdrĕch ‘noh jing tơdrong kăl hloh vă kơ bơ̆n jang sa iŏk đei kơjăp.

- Mưh răt hơdrĕch dăh mă ơng kơdih, kon pơlei pơm lơ liơ mă rơih đei hơdrĕch ‘lơ̆ng hŏ ƀok?

Ƀok Nguyễn Quang Ngọc: Trong rơih ‘lơ̆ng hloh ‘noh bơ̆n rơih dôm hơnih tĕch mơdro hơdrĕch ‘lơ̆ng. ‘Noh dôm hơnih mơdro sa tih đei hơnih ơng bơ̆n ƀôh hơdăh ‘lơ̆ng. Bơ̆n chă lăng dôm kơtơ̆ng ang găh hơdrĕch, đŏk hơdrol păng hơlen mă hơdăh găh hơdrĕch: dơđăh hơdrĕch bluh vơ̆ lơ liơ. Đei ‘măng năm truh tơ̆ mir pơgar bơ̆n iŏk điên thoăi phĭn, pơtêng lăng hơdrĕch ‘noh hăm ƀlep mă đe sư tơƀôh dăh mă ưh. Mă ƀar, hăm hơdrĕch, bơ̆n răt mĭnh, ƀar dơnơm lăng năng rơh hăp. Tơdăh rơh ‘lơ̆ng; tơdăh rơh găm ôm đei pơrang, bơ̆n ƀôh hla đei dôm tơdrong kơnăl nhen lĕ ôm rơh, hla prĕnh, hla đum, ‘noh dôm tơdrong pơm kơnê̆ truh đơ̆ng rŏng ou kơnh nhen virus pơm ăn prĕnh hla dăh mă krĕ. Găh mĭnh trong dơ̆ng ‘noh bơ̆n gơh rơih hơdrĕch dôm mir pơgar bơ̆n băt, răt hơdrĕch đơ̆ng dôm mir pơgar ‘noh păng ơng. Dang ei tơdrong chă ơng hơdrĕch jei ƀônh, lăp đei tơlei tiu ‘noh kăt dơng hoei bơih.

-Tơ̆ hơnăp hơdrĕch đei chă tĕch kĕt keng nhen lĕ hrei ou, kăl pơm lơ liơ vă hoei pơm kơnê̆ ăn kon pơlei choh jang sa, hŏ ƀok?

Ƀok Nguyễn Quang Ngọc: Hăm bơ̆ jang vei lăng hơdrĕch, adoi hơpơi ‘meh vă hloh rim hơnih bơ̆ jang teh đak vei lăng choh jang sa kăl akom dăr lăng hơlen vă rim hơnih tĕch mơdro hơdrĕch đei tôm tơdrong pơkăp ‘noh mă gơh chă tĕch ăn hơdrĕch. ‘Nĕ kơ lê̆ kon pơlei chă răt kư̆ kă hơdrĕch đe chă tĕch mơdro ou to, mưh đei tơdrong ‘noh tơchă bơngai bu vă apĭnh păng athei hrŭ ăn lơ liơ. Kơna kăl đei tơdrong pơkăp mă hơdăh păng đei vei lăng năng tông rim sơnăm: mă blŭng găh vei lăng hơdrĕch, mă ƀar vei lăng thuê̆ ăn teh đak, ‘nou jĭ dôm tơdrong jang lơ̆m bơ̆ jang teh đak. Mă ƀar, hơpơi ‘meh vă rim hơnih mơdro sa kăl pơm hơtŏk jang ‘lơ̆ng, kơ yuơ hơdrĕch ‘long pơtăm gĭt kăl ưh kơ gơh vă tơƀôh hơdăh dai dai ôh mă lei ƀôh hơdăh lơ̆m hơnô̆ hơnăp kơnh. Tơdăh jang ưh kơ ‘lơ̆ng lei mĭnh păh pơm kơnê̆ truh tơdrong đe pă lui yom hăm hơnih, hơnih mơdro sa, pơgar ơng, măkăl pơm kơnê̆ kơtang truh kon pơlei choh jang sa. Hăm kon pơlei choh jang sa, hrei ou dôm tơdrong ou to jei lăng ƀôh găl lơ̆m mạng, rim hơnih bơ̆ jang jei tôch kơ lơ, tơring đei hơnih bơ̆ jang vei lăng choh jang sa. Mưh ‘meh vă băt tơdrong yă kiơ, bơ̆n chă plôih đŏk lăng dôm tơdrong lơ̆m internet, adoi năm truh tơ̆ hơnih jang lơ̆m tơring nhen hơnih bơ̆ jang vei lăng choh jang sa tơring, rim hơnih bơ̆ jang chă tơchĕng hơlen vă tơgŭm ăn kon pơlei choh jang sa băt hơdăh dôm tơdrong kăl, atŏk tơ iung choh jang sa ăn kơ bơ̆n.

- Đơ̆ng tơdrong pơm sơđơ̆ng hơdrĕch truh chă pơtăm păng tĕch mơdro, kăl pơjing tơgoăt jang hơdoi lơ liơ vă bơngai pơtăm tiu sơđơ̆ng jơhngơ̆m jang sa đunh đai tai sơnăm hŏ ƀok?

Ƀok Nguyễn Quang Ngọc: ‘Meh vă mĭnh tơmam drăm atok tơ iung kăl đei vang jang hơdoi ƀar păh hơnih mơdro sa, bơngai jang khoa hŏk, kon pơlei choh jang sa păng mă kăl tơgoăt jang hơdoi hăm khul kơdră chĕp pơgơ̆r tơring. Vă pơm kiơ? Vă kon pơlei pơ̆n jang sa, đe sư băt tôm tơdrong păng mă kăl đei hơnih răt iŏk. Hăm hơnih jang khoa hŏk, nhôn đei hơnih pơtho tơbăt kih thuơ̆t. Hăm hơnih mơdro sa, đei hơnih răt iŏk tơmam drăm tôm păng mă kăl hơnhăk tơmam drăm kon pơlei tĕch tơlĕch tơ̆ teh đak đe, vei lăng kĕ hơnăn tiu Việt Nam tĕch tơlĕch tơ teh đak đe. Lơ̆m mă noh kơnh, ưh kơ jor khul kơdră chĕp pơgơ̆r tơring gô vei lăng ƀônh ƀŏ hloh dơ̆ng kơ yuơ lơ̆m trong jang ou hlôi đei sơđơ̆ng bơih.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀok hơ!