VOV4.Bahnar - Tây Nguyên đei an^h dơ\ng bơ\ jang g^t kăl, j^ an^h ar^h sa tơ klep hơ dai đơ\ng lơ hơ dre\ch hơ dru\ng ‘nho\ng o\h, j^ tơ ring đei lơ tơ mam ‘lơ\ng, pran vă hơ to\k tơ iung mu\k drăm tơ pôl. Sơ năm 2017, Tây Nguyên ch^h tơ [o#h hơ dăh [ơ\t mu\k drăm tơ ring tơ iung pran kơ tang hăm to\k đei vă je# 8%, rim an^h jang mơ dro sa tơ iung ming, cho\h jang sa kơ măy kơ mo\k ‘nao ‘lơ\ng păng hơ to\k tơ iung, ăn io\k yua rơ đăh rơ đong. Năr blu\ng pơ yan pu\ih mak ‘nao, bơn vang lăng găh dôm tơ mam Tây Nguyên, vă hơ me\ng lơ\m 1 sơ năm ‘nao, Tây Nguyên roi năm to\k dơ\ng:  

► Cho\h jang xa hơ nơ\ng jing tơ drong pran ‘lơ\ng hlo\h đơ\ng tơ ring Tây Nguyên. Păng dôm tơ drong pran ‘lơ\ng đơ\ng cho\h jang xa âu Che\h phe hơ nơ\ng dơ\ng hơ drol, hăm hơ găt te\h pơ tăm lơ\m tơ ring đei dang 570 rơ bâu ha, io\k đei 90% lơ\m te\h đak găh te\h pơ tăm păng 94% găh plei che\h phe. Plei che\h phe robusta kơ Tây Nguyên lơ hlo\h 3 ‘măng plei jo# păh lăp lơ\m apu\ng plenh te\h (2,5 tân/ha pơ têng hăm 0,8 tân/ha), lơ u\nh hnam pơ tăm che\hj phe io\k đei truh 7 tân/ha. Che\h phe ‘lơ\ng lăp hăm tơ drong hơ găt lơ\m apu\ng plenh te\h tơ\ Tây Nguyên to\k pran lơ\m 5 sơ năm âu ki, lơ\m no\h Dak Lak to\k pran hlo\h, hăm hlo\h 44 rơ bâu u\nh hnam kon pơ lei vang jang, ako\m đei truh 64 rơ bâu ha. Che\h phe hăm tơ drong pran ‘lơ\ng hlo\h tơ\ tơ ring Tây Nguyên, to\k bo\k sơng io\k lơ jên tơ mât jang, mă loi j^ jên vă pơ tăm ming tơ\ dôm pơ gar kră; jên man hơ met hơ bong đak, tơ gu\m ăn che\h phe tơ jră hăm hơ yuh plenh te\h tơ plih păng tơ le\ch jên răt hơ met kơ măy pơm tơ mam, hơ to\k kơ jă ku\m nhen anăn tơ mam đơ\ng an^h jang che\h phe lơ\m apu\ng plenh te\h.

► Tơ drong ‘lơ\ng cho\h jang sa mă 2 kơ Tây Nguyên ‘no\h j^ tiu, hăm hơ găt dang 60 rơ bâu hec tar, lơ\m no\h đei vă je# 40 rơ bâu hec tar to\k bo\k ăn io\k yua, tơ mam đei 61% tơ mam kơ lơ\m te\h đak. Dôm sơ năm tru\h, mư\h 21 rơ bâu hec tar tiu uơ oei dơ\ng ăn phe\ te\ch, tơ mam tiu Tây Nguyên gô to\k lơ, tơ gop pơ jing tơ drong jang, hơ to\k io\k yua ăn kơ kon pơ lei, hơ to\k tơ mam te\ch ăn te\h đak đe, pơ tru\t mu\k drăm hơ to\k tơ iung păng hơ nơ\ng hơ nhăk tiu Việt Nam vei kơ jăp an^h dơ\ng kơ so# 1 lơ\m an^h te\ch mơ dro apu\ng ple\nh te\h. Mă lei, tơ drong hơ to\k tơ iung lơ lap, yak hlo\h tơ drong hơ găt, pơ tăm ‘ngoăih tơ ring che\ng hơ met te\h păng đon tơ che\ng dru\h kiơ\ io\k yua, hơ nhăk tru\h tơ drong io\k te\h, đak ư\h kơ kiơ\ khoa ho\k, io\k yua pho\ng, pơ gang hơ drông tơ dăh ư\h kơ đei vei lăng kơ jăp gô pơ joă tru\h tơ drong hơ to\k tơ iung kơ jăp đơ\ng an^h jang găh tiu Tây Nguyên. Hơ găt tiu Tây Nguyên dang ei hlôi yak hlo\h 2 ‘măng trong pơ pro\ tru\h sơ năm 2020 nên Tây Nguyên gô ư\h kơ song io\k tơ mơ\t jên jang vă pơ\ih să tơ drong jang âu.

► Tơ drong pran ‘lơ\ng đơ\ng ro\ng dơ\ng kơ Tây Nguyên ‘no\h j^ cao su, hăm vă je# 260 rơ bâu ha, kơ tăk sư đei truh 200 rơ bâu tân, io\k đei 19% lơ\m te\h đak. An^h jang cao su dang ei vă to\k dơ\ng, [ât mă kơ jă tơ mam [ât lăp to\k hlo\h 1 puăt pơ têng hăm sơ năm 2015. Mă lei, đơ\ng ro\ng m^nh khei ‘năr jur đunh, an^h jang cao su tơ\ Tây Nguyên oei kăl đei lơ jên vă bơ\ jang tơ iung ming dơ\ng, vă io\k bơ ngai jang, răt kơ măy kơ mo\k cho\h jang, pơm tơ le\ch tơ mam. Lơ\m no\h, lăp hơ dro# hăm dêh char Gia Lai, hăm 30 rơ bâu ha cao su ‘nao vă kăt io\k kơ tăk, dôm an^h jang athei hơ met ming an^h jang, trong vă pơ yoa ăn dang 15 rơ bâu ‘nu bơ ngai jang, hăm kơ so# jên vă jang kăl đei to\k truh rơ bâu ti hlak.

► Tơ drong pran ‘lơ\ng đơ\ng ro\ng dơ\ng kơ Tây Nguyên ‘no\h j^ cao su, hăm vă je# 260 rơ bâu ha, kơ tăk sư đei truh 200 rơ bâu tân, io\k đei 19% lơ\m te\h đak. An^h jang cao su dang ei vă to\k dơ\ng, [ât mă kơ jă tơ mam [ât lăp to\k hlo\h 1 puăt pơ têng hăm sơ năm 2015. Mă lei, đơ\ng ro\ng m^nh khei ‘năr jur đunh, an^h jang cao su tơ\ Tây Nguyên oei kăl đei lơ jên vă bơ\ jang tơ iung ming dơ\ng, vă io\k bơ ngai jang, răt kơ măy kơ mo\k cho\h jang, pơm tơ le\ch tơ mam. Lơ\m no\h, lăp hơ dro# hăm dêh char Gia Lai, hăm 30 rơ bâu ha cao su ‘nao vă kăt io\k kơ tăk, dôm an^h jang athei hơ met ming an^h jang, trong vă pơ yoa ăn dang 15 rơ bâu ‘nu bơ ngai jang, hăm kơ so# jên vă jang kăl đei to\k truh rơ bâu ti hlak.

► Ku\m hăm cho\h jang, tơ mang lăng Tây Nguyên ku\m jing tơ drong jang [e\nh tơ drong ‘lơ\ng, hăm tơ drong hơ iă đơ\ng dôm tơ ring to\ ‘mi kial hiôk hlo\h lơ\m te\h đak, nhen groi kông Lang biang- Đà Lạt (Lâm Đồng) tu\k dom [e\nh, groi kông Dak Lak [e\nh kơ to\ kial, tơ ring kông Măng Đen (Kon Tum) hơ iă. Tơ drong ‘lơ\ng hơ ia\ đơ\ng tơ mang lăng Tây Nguyên oei tơ\ dôm tơ mam đe ư hơ nhang lơ\m te\h đak păng apu\ng ple\nh te\h nhen pơ kao Đà Lạt, Cà phê Buôn Ma Thuột, sâm Ngọc Linh păng hăm tơ drong g^t kăl đơ\ng jo\h ayo\ ch^ng chêng Tây Nguyên- tơ mam jo\h ayo\ kăp g^t kơ kon bơ ngai.

► Mă đơ\ng đei lơ tơ drong ‘lơ\ng tih, mă lei chă tơ mang lăng Tây Nguyên ‘no\h ưh kơ ke\ to\k kiơ. ‘Ngoăih kơ pơ lei tơm Đà Lạt, 1 an^h đei ư lơ\m apu\ng plenh te\h đơ\ng hlo\h 50 sơ năm adrol sơ\, Tây Nguyên tam mă đei an^h chă tơ mang lăng ‘nao yơ ‘lơ\ng dơ\ng. An^h chă tơ mang lăng bri Măng Đen đei tơ le\ch jang đơ\ng 10 sơ năm adrol ki, hăm tơ drong vang tơ mât jên đơ\ng lơ an^h jang, mă lei truh dang ei oei tam mă ‘lơ\ng kiơ. M^nh [ar bơ ngai tơ mât jên jang akhan, tơ drong ưh đei jơ nei đơ\ng Măng Đen, ‘no\h j^ tơ mât jên jang rơ rok băl, ‘me\h pơm an^h âu jing Đà Lạt mă 2, kơ plăh ‘no\h kơ dih kâu Đà Lạt 1 ku\m ưh ke\ jang to\k nhen ‘me\h vă ‘mơ\i. Rơ rok băl, ưh đei an^h tơ mam ‘lơ\ng kơ dih ‘no\h j^ tơ drong đei [ôh hơ dai, pơm ăn tơ drong chă tơ mang lăng tơ\ Tây Nguyên oei dơ\ng hơ nơ\ng, jang xa iơ ie\ đe\ch. Tơ drong Tây Nguyên kăl sơng io\k jên jang vă ato\k tơ iung chă tơ mang lăng, ưh lăp hơ dro# jên đe\ch mă kăl đei đon tơ che\ng, đei tơ mam hơ dro#, pha kơ tơ ring nai hai nhen tơ drong tôn ch^ng chêng tơ\ tơ ring te\h âu âu.

►Tơ drong kơ tơ\ng ang chơt hơ iă hăm tơ drong jang tơ mang lăng Tây Nguyên ‘no\h j^ tơ\ Lâm Đồng ‘nao đei thim 1 tơ drong jang ‘nao, hăm jên tơ mơ\t jang 1.000 ti hlak jên, tơ\ xăh Lát, apu\ng Lạc Dương (Lâm Đồng) tơ drong jang pơm ming man cham ngôi pơ hiơ\ vei lăng sem bri brăh Tây nguyên hăm te\h să 490 hec tar, găh pơ gar te\h đak Bidoup – Núi Bà păng An^h mong răk tơ mam cham char bri brăh Lang Biang. Hơ me\ng, tơ drong jang âu tơ pă đei dôm trong jang hơ iă, đei hơ dro#, vă kơ Lâm Đồng pơ ma hơ dro#, Tây Nguyên pơ ma atu\m, đei thim 1 an^h tơ mang lăng t^h, pơ jing thim tơ drong hơ iă ăn tơ ring te\h, hơ to\k thim 1 hơ yak lơ kăp g^t mă cham char bri brăh hlôi asong ăn, tơ gop lơ\m hơ to\k tơ iung mu\k drăm, tơpôl, hơ dai hăm ‘no\h vang tơ gop jang ‘lơ\ng hlo\h tơ drong jang vei lăng cham char bri brăh.

► Đei lơ tơ drong ‘lơ\ng, mă lei yoa kon pơ lei oei xa răh rai, te\h thu\ng thong, Tây Nguyên ưh gan ‘lơ\ng găh trong nơ năm. Kiơ\ An^h che\p kơ\l pơ gơ\r Tây Nguyên, hăm tơ drong tơ gu\m g^t kăl đơ\ng Đảng, Te\h đak, truh dang ei lơ trong nơ năm tơm tơ\ tơ ring đei tơ le\ch jên man ‘lơ\ng, pơm tơ plih um ai tơ ring tơ rang, nhen trong Hồ Chí Minh kơ dâu kle\ch Tây Nguyên (trong gre kơ so# 14), Trong 19, trong 20, trong 28,... lơ cham gre păr nhen: Buôn Ma Thuột, Liên Khương păng Pleiku pơ jing đei tơ drong ‘lơ\ng ăn tơ drong chơ hơ nhăk tơ mam, yak vih vât đơ\ng tơ moi [ônh, hiôk. Truh dang ei, trong nơ năm tơ\ tơ ring Tây Nguyên ako\m đ^ đăng vă je# 40 rơ bâu km, pơm trong gre hăm yâu hăk, man [ê-tông tơ\ dôm jăl trong tơm đei yoa ‘lơ\ng ăn tơ drong chơ chue\n tơ mam, yak vih vât păng sơng io\k bơ ngai tơ mât jên jang truh hăm Tây Nguyên.

► Mă đơ\ng oei mơ mat tat, mă lei gơ\h akhan, tơ drong jang sơng io\k tơ mơ\t jên jang tơ\ Tây Nguyên hlôi lơ\m jăl jang hiôk ’lơ\ng, [ơ\t an^h te\ch mơ dro tơ mam drăm đơ\ng cho\h jang sa, an^h pơm tơ le\ch lơ kơ tơ ring, hlôi tơ iung pran kơ tang. Tơ drong pơ jing tơ drong hiôk ăn an^h jang mơ dro sa yak hlo\h mơ mat tat, hơ to\k tơ iung pơm tơ le\ch te\ch mơ dro yak blu\ng hơ to\k đei yua. Lơ\m sơ năm 2017, kơ so# an^h jang mơ dro sa pơ jing ’nao jo# pơ hlom đei 3000 an^h jang mơ dro sa, to\k 14%. Rim an^h jang mơ dro sa hlôi kơ chăng hơ to\k dôm tơ drong đei yua, tơ chă păng pơ\ih să an^h te\ch mơ dro, 1,2 an^h jang mơ dro sa hlôi gơ\h jang păng io\k yua kơ măy kơ mo\k hơ gei lơ\m jang sa păng [rư\ [rư\ lăp hăm mu\k drăm te\ch mơ dro, vang jang mơ\t jang hơ dai mu\k drăm apu\ng ple\nh te\h. Dang ei lơ\m tơ ring đei hlo\h 20.300 an^h jang mơ dro sa to\k bo\k oei bơ\ jang.

►Tơ drong ‘lơ\ng đơ\ng ro\ng dơ\ng ‘no\h j^ hơ to\k kơ so# pơ jei băl đơ\ng dêh char, PCI đei dôm dêh char tôch tơ re\k, tơ drong roi tơ băt tơ drong ‘lơ\ng tơ\ tơ ring, sơng io\k jên jang păng nơ\r pơ tho dôm an^h jang kơ pal adrin hơ met pơ ‘lơ\ng mơ mat tat vă sơng io\k jên jang lơ\m te\h đak ku\m nhen đơ\ng te\h đak đe tơ\ Tây Nguyên roi ‘lơ\ng. M^nh tơ drong ‘lơ\ng nai dơ\ng j^ tơ drong jang tơ\ an^h mong jên đei tơ le\ch pran hơ nơ\ng, tôch tơ tom. Đơ\ng sơ năm 2011-2015 jên tơ mât jang tơ\ Tây Nguyên to\k pran. Ako\m đ^ đăng jên jang 5 sơ năm đêi 265 rơ bâu ti hlak jên, lơ hlo\h 2 ‘măng pơ têng hăm jăl sơ năm đơ\ng 2006-2010. Lơ tơ drong jang tih, g^t kăl đei tơ le\ch jang đang tro\ hăm sơ năm hơ găt.

► Io\k yua rim tơ drong jang tơ mơ\t jên jang lơ\m khei ‘năr âu ki tơ\ Tây Nguyên hlôi tơ gop pơ tru\t mu\k drăm tơ pôl kơ rim de#h char. Jo# păh lăp 5 sơ năm (2010-2015) kơ lơ\m tơ ring đei vă je# 7,2% lơ\m sơ năm. Lơ\m no\h, d/c Kon Tum đei to\k jo# păh lăp lơ hlo\h (8,3%), de#h char Dak Nông to\k 8%, dôm de#h char Gia Lai 7% păng Lâm Đồng đei 7,6%. Sơ năm 2018 de#h char Dak Lak tơ le\ch tơ drong tơm hơ drin ako\p thu mong jên jang te\h đak hơ nơ\ng pơ vei io\k đei nhen sơ năm 2017 ‘no\h j^ 5.000 ti hlak jên; kơ jă ako\p tơ mam đei vă je# 51.500 ti hlak jên, jang to\k mu\k drăm đơ\ng 7,8 tru\h 8%. Rim de#h char Tây Nguyên adoi băt hơ dăh tơ drong tơm to\k đơ\ng 7,5 tru\h 8%.

Vă jang kiơ\ ‘lơ\ng rim tơ drong hơ găt mu\k drăm tơ pôl, lăp đơ\ng blu\ng sơ năm 2018, rim tơ ring to\k bo\k ako\m lơ\m rim trong jang đunh khei ‘năr, hơ met ming mu\k drăm vă yak tru\h to\k lơ păng kơ jăp; tơ păt jang kiơ\ ‘mơ ‘met, tang găn sa pơ j^p, brăh brư; pơ jing khu\l jang to\ se\r bơ ngai, jơ nei, hơ to\k tơ drong jang tơ năp đơ\ng bơ ngai che\p kơ\l an^h jang lơ\m pơ jing tơ drong bơ\ jang pơ v^h pơ văn. Hơ dai hăm ‘no\h, rim trong jang tơ gu\m an^h jang mơ dro sa, pơ tru\t tơ mơ\t jên jang adoi đei rim de#h char lăng kăl jang kiơ\. 1 pơ yan pu\ih mak ‘nao to\k bo\k v^h, pơ yan pu\ih mak [e\nh tơ drong hơ iă, Tây Nguyên hơ nơ\ng hơ to\k tơ iung, kơ jăp yak năm to\k.

Thuem hăm Dơ\ng tơ blơ\