Hơ yu\h to\ ‘mi ư\h kơ sơ đơ\ng – Kon pơ lei jang chu\n mir bơ ngơ\r bơ ngang

VOV4.Bahnar - Hơ yu\h to\ ‘mi kial tơ pl^h hăm dôm tơ drong tơ plơ\ hl^ch hlôi pơm ăn [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng tôch kơ t^h tru\h cho\h jang sa tơ\ tơ ring Tây Nguyên: Sơ năm sơ\ to\ phang kơ tang to\k bo\k pơ yan ‘mi; Sơ năm ‘nâu ‘no\h ‘mi hngach hơ nơ\ng to\k bo\k pơ yan to\. Tơ drong tơ pl^h ư\h kơ sơ đơ\ng âu hlôi pơm ăn [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng kơ tang hăm tơ drong jang cho\h jang sa. Kon pơ lei pơ tăm dôm kơ loăi ‘long che\h phe, tiu, [ơ, sâu riêng ... to\k bo\k tơ jră hăm yang. Pơ gar tiu, sâu riêng to\k bo\k jing ‘lơ\ng tă kơ j^ păng lôch lơ; vă đ^ đăng dôm pơ gar [ơm, mir điêu ‘nao cho#h pơ kao đ^ tơ [ơ\p ‘mi hngach ư\h kơ tro\ pơ yan kơ na ư\h kơ đei gei plei. Tơ\ hơ năp dôm tơ drong hiong răm roi ‘năr roi kơ tang lơ\m cho\h jang sa, khu\l kơ dră păng an^h jang kơ pal jang kiơ vă đei trong jang tơ jră?

Gru\p ch^h kơ tơ\ng ang ăn An^h rađiô nơ\r pơ ma Việt nam oei tơ\ tây Nguyên ch^h tơ roi găh tơ drong ‘nâu kiơ\ lơ [ai “Tơ pl^h hơ yu\h to\ ‘mi kial tơ\ Tây Nguyên: Bơ ngai jang chu\n mir tơ to\ mu\h măt”. 

Hơ yu\h to\ ‘mi ư\h kơ sơ đơ\ng hlôi đei [o#h hloi đơ\ng blu\ng sơ năm ‘nâu, hăm ‘mi hngach lơ\m pơ yan to\ Tây Nguyên. ‘Mi hlôi pơm pơ răm jơ\p jang hăm đ^ đăng dôm kơ loăi ‘long pơ tăm tơm nhen: che\h phe, tiu, điêu, [ơ, sâu riêng păng pơ đ^ hloi dôm kơ loăi ‘long pơ tăm kơ đe\h năr nai ku\m đei [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng. {o#h hơ dăh hlo\h ‘no\h j^ rơ bâu hec tar tiu tơ\ dôm apu\ng găh pơ băh kơ de#h char Dak Lak đei lôch. Tơ\ hơ năp pơ gar tiu 700 jrăng to\k bo\k lơ\m khei ‘năr phe\ te\ch đei răm, ‘nho\ng Đào Xuân Hùng oei tơ\ thôn 2A, xăh Ea Ô, apu\ng Ea Kar, ư\h kơ hiôk:

"Đ^ lôch hlo\h 500 jrăng bơ\ih. Dang ei, to\ ‘no\h sư roi lôch lơ. Hơ găt uơ oei dơ\ng to\k bo\k jô dreng hla, mư\h tiu đ^ jô dreng ‘no\h sư gô lôch. Io\k đơ\ng đei ‘mi kial, đei j^, u\nh hnam hlôi tơ mơ\t jên lơ de#h hnang răt pơ gang vă do\ng hơ met hơ găt uơ oei dơ\ng mă lei ư\h kơ jing”.  

Mi to\k bo\k pơ yan to\ pơm ăn tiu tơ Dak Lak lôch lơ

Oei u\nh hnam mo\ Nguyễn Thị Tâm oei tơ\ thôn 1, xăh Ea Lai, apu\ng M'Drak ‘no\h hiong răm kơ ti hlak jên yua kơ pơ gar tiu đei lôch đ^ đơ\ng ro\ng kơ ‘mi pơ dor, ư\h kơ tro\ pơ yan.

“Yua đơ\ng ‘mi lơ kơ na lôch đ^ bơ\ih. Hiong răm jên tơ mơ\t jang kơ ti hlak jên bơ\ih, tơ dăh đơ\ng ro\ng âu kơnh to\k io\k thim đei jên tơ mơ\t jang dơ\ng, u\nh hnam gô pă pơ\n jang tiu dơ\ng bơ\ih, ro\ lăng gô pơ tăm [ơ, sâu riêng dăh mă dôm kơ loăi ‘long sa plei nai đe\ch.” 

‘Măng mă blu\ng đei [o#h pơ rang pơ mâu phytophthora pơm ăn kơ hre\ng hec tar sâu riêng đei lôch

Mo\ Tâm tơ che\ng vă tơ pl^h jing pơ tăm ‘long sa plei. Mă lei mo\ ku\m ư\h kơ ê akhan, kơ d^h dôm bơ ngai pơ tăm ‘long sa plei tơ\ Tây Nguyên ku\m đei hiong răm yua đơ\ng ‘mi ư\h kơ tro\ pơ yan. {o#h hơ da\h ‘no\h pơ gar [ơ 3 hec tar kơ u\nh hnam [ok Bành Việt Tùng oei tơ\ thôn 4, xăh Ea Kpam, apu\ng Chư M’Gar, de#h char Dak Lak, rim sơ năm đei plei 15 tấn, te\ch hlo\h 1 ti hlak jên, mă lei sơ năm ‘nâu ư\h kơ đei io\k yua:

“Nhen sơ năm sơ\ ‘no\h ‘năr to\ phang, sơ năm ‘nâu ‘no\h ‘mi hro#ih blu\ng pơ yan, mă [ơ booth ‘no\h ư\h ch^u đei tơ drong tơ pl^h ư\h kơ sơ đơ\ng đơ\ng hơ yu\h to\ ‘mi. Đang to\ le\ch pơ kao mă tơ [ơ\p ‘mi ‘no\h hư đ^ pơ kao. Jơ\p rim apu\ng adoi [ơm ‘mi ‘no\h kon pơ lei jang chu\n mir vă rim răih ư\h kơ đei io\k yua đơ\ng ‘long [ơ”.  

Lơ\m tơ ring Tây Nguyên hiong pơ yan điêu

Ư|h khan lăp hơ dro# ‘long [ơ mă vă je# 500 hec tar sâu riêng tơ\ apu\ng Krông Pách, de#h char Dak Lak ku\m đei [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng đơ\ng ‘mi ư\h kơ tro\ pơ yan, lơ\m no\h hlo\h 150 hec tar đ^ lôch. Hlo\h 30 sơ năm pơ tăm sâu riêng, ‘nâu j^ ‘măng mă blu\ng dơ\ng lăng tơ drong [o#h hl^ch âu, [ok Hoàng Viết Hiển oei tơ\ thị trấn Phước An tơ tăm:

“Blu\ng a ‘no\h sư ho\nh hla ‘lơ\p kơ nho\ng, ho\nh hlom dar de\h, lôch dơng răh tru\h đ^ hloi tơm, de#h ‘no\h hơ lu\ng đ^ hla. Brei mơ sơ\ krao hơ vơn ki sư năm tu\h pơ gang hơ la tơm, pru\ih tơ\ hla mă lei ku\m ư\h kơ đei [o#h dă [iơ\ ‘mơ\i. Pơ ma atu\m ‘no\h j^ đei hiong răm kơ tang. Pơ gar âu đei 76 tơ nơm, sơ năm sơ\ io\k đei hlo\h 40 tấn, jên ‘no\h ku\m đei ti dôm hloi”.

Điêu ‘no\h j^ ‘long [ônh kơ lăp hăm tơ drong tơ pl^h hơ yu\h to\ ‘mi, mă lei sơ năm ‘nâu lơ\m tơ ring Tây Nguyên păng Đông Nam bộ adoi ư\h kơ plei. De#h char Dak Nông đei hlo\h 1.500 hec tar điêu, mă lei plei hăm hơ to\ 1/3 pơ têng hăm pơ yan jang hơ drol. Tơ drong tơm pơm ăn lơ\m pơ yan to\, ‘long điêu to\k bo\k le\ch pơ kao ‘no\h tơ [ơ\p ‘mi, pơm ăn plei gei to\ se\t. Tơ\ 3 apu\ng găh pơ băh kơ de#h char  Lâm Đồng, yă [âu đei [o#h, pơ rang j^ thán thư pơ răm, pơm ăn rơ bâu hec tar điêu đei kro, hiong răm dang 850 ti hlak jên. Lăng pơ gar điêu 3 hec tar hơ kreo hơ krônh, yă Lê Thị Kim Lan oei tơ\ thị trấn Ma-đa-gui, apu\ng Đạ Huoai tơ tok:

“Tơ mơ\t jên jang răt vei lăng hơ met hơ mot răt, pơ ma atu\m ‘no\h jang tôch kơ ‘lơ\ng ăn kơ sư dă [iơ\ kơ hơ drông phă. Ba jang thoi no\h mă ư\h kơ băt ‘no\h yua đơ\ng to\ ‘mi kial dăh mă yua đơ\ng j^ sư đei pơ răm ku\m ư\h kơ băt mơ\n. Dang ei ‘no\h dơng lôch, tơm lôch”.

Lơ pơ gar [ơ hiong jên kơ ti yua kơ ‘mi đơ\ng pơ yan to\ pơm ăn ‘long ư\h kơ đei gei plei

Kơ tă tơ\ pơ lei tơm Đà Lạt, tơ ring hơ yu\h to\ ‘mi kial ‘lơ\ng vă pơ tăm rim kơ loăi ‘nhot, pơ kao, [um, plei, dôm sơ năm tơ je# âu hơ nơ\ng đei [o#h tơ drong hơ yu\h to\ ‘mi kial kơ ne#. Đe ư hơ nhang ‘no\h j^ tơ ring  tơ ngie\t, rơ ngơp prăt sơ năm, mă lei Đà Lạt dang ei hơ yu\h to\ [ơ\t lăp to\k tru\h 27 độ C. ‘Mi pre\l, đak jro\h păng lơ kơ loăi pơ rang j^ tơ\ ‘long pơ tăm đei [o#h. {ok Lê Quốc Dũng oei tơ\ phường 7 pơ lei tơm Đà Lạt tơ roi tơ băt:

“&hh oei tơ\ Đà Lạt hlo\h 40 sơ năm, [o#h tơ drong tơ pl^h hơ yu\h to\ ‘mi kial tôch kơ rơ đăh păng sư [ơm ư\h kơ ‘lơ\ng kơ tă tru\h dôm bơ ngai jang cho\h jang sa. Mư\h ‘mi ‘no\h ‘mi tôch kơ lơ păng to\ ‘no\h hlơ hle\ng. Khei 6 âu, Đà Lạt to\ ư\h kơ đei pha kiơ tơ ring to\, kơ na u\nh hnam măh yua kuat ‘no\h. Đei dôm khei ‘năr lơ\m sơ năm ‘no\h athei tơ chă đak vă do\ng ‘nhot, mă lei do\ng đei ‘no\h tơ [ơ\p he# ‘mi t^h, ‘mi pre\l sư klơ\p đ^. Đang kơ ‘no\h đei [o#h dôm kơ loăi kơ ep lep ler tôch kơ hl^ch, đang kơ ‘no\h đei [o#h dôm kơ loăi pơ rang j^. Rim bơ ngai jang khoa ho\k akhan ‘nâu j^ yua đơ\ng hơ yu\h to\ ‘mi kial.”

Quốc Học ch^h

Thuem tơ blơ\