Bơngai jĭ Y Ớk Niê (42 sơnăm) oei tơ̆ xăh Krông Búk, dêh char Đắk Lắk đei jĭ kơ iĕng hloh 3 sơnăm kơ âu mă lei tam mă đei năm khăm. Lơ̆m 1 ‘măng dui đing đak tơruih ‘long cheh phe, sư ƀôh jĭ tơ̆ kơ iĕng. Y Ớk pơdơh ngôi 1 khei ‘năr hăm hơmĕng gô klăih mă lei jĭ roi ‘năr roi dêh, lanh jur tơ̆ jơ̆ng, năm vih vơ̆t tôch pơmat. Đang kơ ‘noh sư năm khăm tơ̆ Hnam pơgang đa khoa Thiện Hạnh. Tơ̆ âu đơ̆ng rŏng kơ khăm hơlen, phĭn X-Quang, MRI, ƀak si tơbăt sư đei jĭ kơting kơtĭt hoan ƀơ̆t kơiĕng đĭ dêh bơih, ưh kơ gơh hơmet hăm pơgang đĕch mă athei răih. Y Ớk Niê tơroi:

“Hơdrol ki ‘noh đei jĭ kơ iĕng, dang 1 khei ‘noh hoei pă jĭ bơih, ƀlă kơ ‘noh jĭ jur tơ̆ jơ̆ng, hơmren nơnăm ưh kơ gơh. Răt pơgang lơ̆m pơlei brŏk huch, dă ƀiơ̆ đei 1,2 năr ‘noh jĭ dơ̆ng. Jĭ 3 khei bơih mă năm khăm tơ̆ hnam pơgang”.

Kiơ̆ kơ ƀak si chuyên khoa II Văn Hữu Khánh, Kơdră khoa Ngoại Thần kinh (hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh), dêh char Đắk Lắk pơma hơdrô̆, tơring Tây Nguyên so pơma atŭm, kơsô̆ bơngai jĭ kơting kơtĭt hoan ƀơ̆t kơ iĕng tôch kơ lơ, tơdrong tơm pơm ăn lơ ‘noh jĭ yua đơ̆ng jang trăp, hơnơ̆ng kơ tung, pơdŭ, mă loi ‘noh lơ̆m khei ‘năr phĕ plei ‘long, kăt yuă ƀa, tơ ruih cheh phe, tiu... Tơdrong đei lei lăi đơ̆ng dôm bơngai jĭ âu ‘noh ưh kơ năm khăm hrôih ƀơ̆t đei ƀôh jĭ kơ iĕng, lăp ƀơ̆t jĭ dêh, jĭ lơ, chă nơnăm mơmat ‘noh mă năm tơ̆ hnam pơgang. Tơdrong ‘nâu pơm ăn kơ ting rŏng đei ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng tih, tơdrong hơmet jing mơmat tat, lơ bơngai athei răih, khei ‘năr klăih đunh. Ƀak si Văn Hữu Khánh tơbăt:

“Jĭ kơting kơtĭt hoan ƀơ̆t hơ ko păng kơ iĕng đei ƀôh găh lơ tơ̆ sơnăm đơ̆ng 35 tơ̆ kơpal. Đa đei hloh tơ̆ dôm bơngai jang trăp. Kơplăh bŭk kơting kơ dŭ rŏng đei ƀôh đơ̆ng rŏng kơ jang trăp pơm ăn kơting pă gan ‘lơ̆ng, đơ̆ng noh hơnhăk truh jĭ kơting kơtĭt hoan. Tơdrong tơm pơm ăn đa đei hloh ‘noh jĭ sơnăm ‘lŏ kră păng jang trăp”.

Kơting kơdŭ rŏng đei pơjing đơ̆ng dôm kơting proh hơgơn băl. ‘Nâu jĭ 1 lơ̆m dôm kơting gĭt kăl hloh tơgŭm ăn kơ bơ̆n chă nơnăm, iung, dơ̆ng, kŭp, tơtoch... đei hiôk. ‘Ngoăih kơ ‘noh sư oei đei tơdrong kăl vei lăng tơ ‘ngăl kơting kơdŭ rŏng, mĭnh tơ ley hoan tơgoăt hăm ‘ngok hăm dôm hơnih uơ oei dơ̆ng lơ̆m hơkâu. Kơting kơ dŭ rŏng đei 7 jăl kơting hơko, 12 jăl kơting kơtơh, 5 jăl kơting kơ iĕng. Dôm jăl kơting đei lơ̆k yua đơ̆ng dôm trong hoan, vei hơnăp jang vei lăng kơting mưh chă nơnăm, iung oei, dơ̆ng rim năr. Jĭ hoan lơ̆m kơting ‘noh mưh đak mơdơ̆r đơ̆ng hoan kơ ting đei lĕch đơ̆ng hơnih hmă, kơtĭt lơ̆m dôm rơh hoan tơm, pơm ăn jĭ, hơmren, ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh chă nơnăm, mưh dêh gô hŏnh sĕch blu păng kơ kŏng jơ̆ng, hơmơt kơ jo ưh kơ gơh nơnăm.

Tơdrong jĭ đa đei đơ̆ng jĭ kơting kơtĭt hoan tơ̆ kơ iĕng ƀôh hơdăh nhen: Jĭ kơ iĕng, jĭ dêh mưh tơdrŏ: Kŭp mơmat, ngơk, pơdăr hơkâu. Dêh hloh gô jĭ lanh jur tơ̆ pơtâu, blu, jơ̆ng, jĭ ƀet nhơ nhek tơ̆ jơ̆ng; chă nơnăm, rơ rĭ ưh kơ jăng. Mĭnh ƀar ‘nu bơngai gô pơm ăn chă pơ yơ̆ng ưh kơ mơn athei kơ̆p kư̆u. Tơdrong kăl kơ tơroi ‘noh jĭ dôm tơdrong đei ƀôh jĭ âu ƀônh kơ hơvơ̆l hăm jĭ kơ iĕng hmă kơna lơ bơngai pơm pơ hơi ưh kơ năm khăm hrôih.

Dang ei đei lơ trong hơmet jĭ kơting kơtĭt hoan ƀơ̆t kơ iĕng. Mơ̆ng lơ̆m tơdrong jĭ dêh dar mă ƀak si chuyên khoa gô rơih iŏk trong hơmet pha ra băl.

Kiơ̆ đe ƀak si chuyên khoa tang găn jĭ ling lang jing trong kơjăp păng dă ƀiơ̆ kơ hoach hloh: Lơ̆m bơ̆jang rim năr athei ‘nĕ kơ gan tung, hiŏng, dui, tung trăp. Mưh kăl kơ pơm athei vei trŏ hơkâu tơpăt, kuăr rơmam klĕp lơ̆m hơkâu păng lăp yua ti, jơ̆ng vă tưk, ưh kơ yua tơdrŏ đơ̆ng kơ iĕng, ‘nĕ kơ nŏng dêh hnang. ‘Ngoăih kơ ‘noh, vă vei lăng kơting kơ iĕng, bơ̆n kăl kơ đei trong pơtâp hơkâu trŏ lăp, sŏng sa tôm kơchơ̆t ‘lơ̆ng, tơmơ̆t dơ̆ng canxi, vitamin D định kỳ; veh ver kơ rơkăh kĭ, bek plên; mưh đei ƀôh jĭ kơ iĕng roi dêh kăl kơ năm khăm, ưh kơ gơh răt kơdih pơgang pơm dă ƀiơ̆ kơ jĭ brŏk huch.

Jĭ kơting kơtĭt huan ƀât hơko păng kơ iĕng ‘nŏh jĭ tơdrong jĭ đei roi đunh roi lơ, ưh lăp tơ̆ bơngai kră đĕch mă tơ̆ bơngai oei ‘lơ̆p, păh bơ̆ jang kŭm đei hai. Ƀak si CKII Văn Hữu Khánh, Kơdră vei lăng khoa Ngoại Thần kinh, Hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh (dêh char Đắk Lắk) gô roi tơƀôh hơdăh găh tơdrong krê hơmơt đei jĭ, dôm trong hơmet păng tang găn jĭ kơting kơtit huan hơko, kiơ̆ đơ̆ng tơdrong apinh jet tơ̆ hơla âu:

- Ƀak si roi tơbăt dôm tơdrong kăl vă gơ̆h băt hrôih jĭ kơting kơtĭt huan ƀât hơko păng kơiĕng vă kon pơlei băt păng năm khăm tơtom năng?

- Ƀak si CKII Văn Hữu Khánh: Tơdrong đa đei vă gơ̆h băt hrôih jĭ kơting ƀât hơko păng kơiĕng ‘nŏh, ƀât ‘nao vă đei sư đa jĭ ƀât hơko pă kơiĕng. Đơ̆ng rŏng kơ jĭ, bơngai jĭ ƀôh nhen hơmren yoa đơ̆ng kơting kơtĭt trong huan ƀât anih jĭ, pơtih gia nhen jĭ hơko sư gô jĭ jơ̆p hơngiĕng, jur tơ̆ kŏng ti păng hơnglou ti hloi. Hăm jĭ kơiĕng ‘nŏh jĭ tơklă kơiĕng, đang kơ ‘nŏh jur tơ̆ klong tâu (1 păh ƀât lăp 2 păh hloi), đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh jur tơ̆ jơ̆ng pơm ăn tơdrong yak vih vât pơmat tat. Đei lơ bơngai jĭ dêh pơm ăn jơ̆ng ti nhen roi iĕ. Păng đei 1 kơsô̆ bơngai jĭ kơting ƀât hơko pơm tơlĕch hloi jĭ lơ̆m pơngăl, yoa jĭ kơtĭt trong huan, pơrăm truh tơ̆ pơngăl, jing đei jĭ huan kơting, 2 păh jơ̆ng, ti rơmơ̆n, ƀât lăp jing đei jĭ lơ̆m sĕch pơplei hloi.

Hăm kơiĕng kŭm đei 1 tơdrong jĭ tôch krê ‘năi, ‘nŏh jĭ jĭ Hơmren huan ƀât jê̆ kơting tôch. ‘Nâu jĭ tơdrong jĭ đei lơ̆m grŭp jĭ jăh răih hơmet hloi mưh đei jĭ kơiĕng. Bơngai jĭ đơ̆ng rŏng kơ jang trăp dăh mă yoa pơ̆k rơka pơm ăn kơiĕng jĭ, pơm kơhret hren, kơtĭt huan ƀât jê̆ kơting tôch. Bơngai jĭ ưh ê hơmren, 2 păh jơ̆ng jing ưh jăng păng chă hơyô mơmat. Nhôn đei nơ̆r tơtă ăn dôm bơngai đei jĭ thoi âu jăh năm răih hơmet mă hrĕnh vă huei ƀơm kơnê̆ tơ̆ kơting pơngăl adrol kơ 24 jơ, vă gơ̆h hơmet klăih dơ̆ng. Oei đơ̆ng rŏng kơ 24 jơ, roi klui ‘nŏh vă hơmet klăih roi mơmat.

- Hrei ‘nâu đei dôm trong hơmet thoi yơ hăm bơngai jĭ kơting kơtĭt huan, hă ƀak si?

- Ƀak si CKII Văn Hữu Khánh: Đei lơ trong hơmet, bơngai jĭ lê̆ kơ pơngơ̆t găh tơdrong chă rơih trong hơmet. Nơ̆r tơtă đơ̆ng nhôn mưh đei jĭ kơting kơtĭt huan ƀât hơko, jĭ kơiĕng 'noh jăh năm tơ̆ dôm hnam pơgang juăt hơmet jĭ 'nŏh hloi vă đei khăm hơlen tơtom, blŭng a ‘nŏh khăm 'mơ̆i, đang kơ 'nŏh hơlen năng thoi yơ. Pơtih gia phĭn X-quang lăng năng kơting kơdŭ rŏng, đơ̆ng rŏng kơ 'nŏh mưh ƀôh kăl 'nŏh phĭn MRI vă hơlen trŏ tơdrong jĭ. Khăm hơlen đang 'nŏh roi tơƀôh trong hơmet.

Lơ̆m tơdrong arih vă rim bơngai bu bu kŭm đei 1 vât jĭ kơiĕng ngăl, mă lei ưh kơsĭ jĭ kơiĕng lai yơ kŭm yoa đơ̆ng kơting kơtĭt huan ôh mă oei lơ tơdrong pha ra băl. Tơdăh jĭ kơting kơtĭt huan ‘nŏh hơmet ƀioch tơ̆ hnam pơgang huch pơgang, tŭr pĕt gơ̆h hơmet klăih truh 80%. Oei dang 20% ‘nŏh athei răih hơmet. Hăm dang 20% âu, kiơ̆ đơ̆ng kơmăy kơmŏk roi đunh roi rơgei, sư tôch đei yoa ăn tơdrong rơih trong hơmet, đơ̆ng răih pơih jing răih tơ̆ lăm da ƀiơ̆ jĭ ƀiơ̆. Dang ei đei 2 trong răih hơmet 'nŏh răih nô̆i soi 1 anih mă ưh 'noh 2 anih, tơdrong 'lơ̆ng ‘nŏh jrŭm mât tơ̆ lăm, anih răih iĕ, huei pơrăm lơ tơ̆ hơkar, tơgŭm ăn bơngai jĭ ƀônh klăih, jơhngâm jăn bơngai jĭ ƀônh hiôk rơhău.

- Hăm trong hơmet huch pơgang, tŭr pĕt, pơdơ̆h ngôi, dôm trong hơmet yơ đa đei pơm kiơ̆ hă ƀak si?

- Ƀak si CKII Văn Hữu Khánh: Hơmet kiơ̆ trong huch pơgang, tŭr pĕt, pơdơ̆h ngôi, kiơ̆ kơ inh rim bơngai athei băt, ‘nâu jĭ tơdrong hơmet ưh kơ đei ƀet, răih kiơ. Blŭng a, mưh hơkâu jĭ, hơmren, ‘nŏh sư ‘mĕh roi tơƀôh hơkâu jăn pă kĕ pơgrăng bơih, kăl đei pơdơ̆h ngôi. Kơna mưh đe ‘nhŏng oh bơ̆ jang trăp, ƀôh jĭ kơiĕng dăh mă hơmren jơ̆ng ‘nŏh tơdrong mă blŭng nhôn đei nơ̆r tơtă ‘nŏh athei pơdơ̆h ngôi, lê̆ tơ oei, ƀich gơn ưh kơlăp pơm ăn jĭ roi dêh. Đơ̆ng rŏng kơ hơmet ming dôm hnam pơgang. Mưh băt jĭ ‘nŏh jăh set hơlen pham, phĭn X-quang, MRI păng khăm hơlen rim tơdrong kăl ‘nŏh gô đei ƀok thây pơgang athei bơ̆n huch pơgang kiơ. Pơtih gia hăm bơngai jĭ kơting kơtĭt huan, đei hloi kơting rơmuăn ‘nŏh athei huch thim hloi pơgang tơgŭm ăn kơting jăng, rơhăng ‘lơ̆ng. ‘Ngoăih kơ pơgang oei đei hloi tŭr pĕt, châm kư̆u, pơtâp hơkâu jăn, pơdơ̆h ngôi vă dôm anih ƀât kơting jĭ sư ‘lơ̆ng dơ̆ng. Đei dơ̆ng nơ̆r tơtă thoi au, athei tơplih ming tơdrong pơtâp tơplŏng kơdâu mă lăp. Pơtih gia nhen jĭ kơiĕng yoa đă ƀŏng lŏng ‘noh athei lê̆ pă đă ƀŏng lŏng mă pơtâp dơ̆ng tơdrong nai vă sư huei pơm trăp ăn kơting dŭng rŏng, pơm ăn jĭ roi dêh.

- Ƀak si hăm đei nơ̆r tơtă kiơ vă tơgŭm ăn kon pơlei huei đei jĭ kơting kơtĭt huan ưh?

- Ƀak si CKII Văn Hữu Khánh: Kơting kơdŭ rŏng ‘nŏh jĭ kơting tơjră ăn hơkâu jăn, đơ̆ng hơko păng kơiĕng. Jĭ kơting kơtĭt huan ƀât hơko păng kơiĕng, đa đei ƀât kơiĕng lơ ƀiơ̆. Tơdrong ‘nŏh sư roi tơƀôh hơkâu jăn bơ̆n pŭ trăp hlŏh tơdrong mưh bơ̆ jang. Păng nơ̆r tơtă ăn kơ bơ̆n ‘nŏh athei choh jang, bơ̆ jang mă ‘lơ ‘lơ̆ng, lê̆ gan tung, pơdŭ tơmam trăp, vă huei đei jĭ hơko, jĭ kơieng. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh athei rơih đei trong jang mă lăp, choh jang tơtơng, pơtih gia: teh kơmăy tĭnh lơ dêh hnang, dăh mă tung, pơdŭ tơmam trăp. Mă hơtuch ‘nŏh, tơdăh jĭ kơiĕng dăh mă jĭ hơko ‘nŏh jăh năm khăm mă hrôih vă gơ̆h băt jĭ, đei ƀak si tơlĕch trong hơmet lăp ‘lơ̆ng, nhen kep ƀơ̆ kơting kơiĕng vă jĭ huei kơ roi dêh, tơplih ăn tơdrong athei hơmet ƀich tơ̆ hnam pơgang dăh mă răih.

- Lei a, bơnê kơ ih ƀak si hơ!