Kiơ̆ kơ Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk, dang ei, jĭ pơlŏ lĕch đe hơnơ̆ng jing tơdrong jĭ jăn tôch kơ tơtăm yua đơ̆ng kơsô̆ đei jĭ oei tôch kơ lơ, đei ƀôh krê hơmơt păng hơnơ̆ng đei ƀôh dôm hơnih đei jĭ ‘nao. Ƀak si Lê Phúc - Phŏ Kơdră Anih vei lăng găh tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk tơbăt, lơ̆m dêh char đei hloh  9.500 ‘nu jĭ pơlŏ lĕch đe păng 2 ‘nu lôch: “Lơ̆m dôm năr tơ jê̆ âu nhôn jang hơdai hăm Anih vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên vă năm hơlen lăng, dăr lăng dơ̆ng 1,2 tơring đei hơmơt  kơsô̆ jĭ lơ, kiơ̆ đơ̆ng noh vă hơlen lăng dôm kơsô̆ vec tơ tơ̆ dôm tơring âu, đơ̆ng rŏng ‘noh bơ̆jang hăm Anih vei lăng kon pơlei rim xăh vă băt hơdăh dôm tơdrong mơmat tat, tơhlăk tơhlĭn, vang hơdai băl hơmet pơ ‘lơ̆ng vă pơm liơ ‘noh hơtŏk loi dơ̆ng tơdrong jang tang găn jĭ pơlŏ lĕch đe, hơtŏk loi dơ̆ng hơmet pơ ‘lơ̆ng hơnih đei jĭ so, mă loi ‘noh hơmet ‘lơ̆ng đĭ dôm hơnih đei jĭ vă ưh pă đei dôm bơngai đei jĭ tơ̆ dôm anih đei jĭ âu.”

Kơsô̆ bơngai jĭ tŏk hrĕnh tơ̆ tơpôl kŭm tŏk bŏk pơm kơhret ăn dôm anih hơmet jĭ. Tơ̆ Khoa hơmet hơioh jĭ, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, jô̆ păh lăp rim năr khoa sơng iŏk păng hơmet dang 10 truh 20 ‘nu jĭ pơlŏ lĕch đe. Ƀak si Đặng Việt Nam, Phŏ Kơdră Khoa hơmet hơioh jĭ tơtă tơdrong jĭ âu tơ̆ hơioh gô tơplih hrĕnh, yua thoi noh mĕ ƀă kăl kơ răp hơlen jơhngơ̆m jăn hơioh iŏk đơ̆ng ƀơ̆t hơioh đĭ dă ƀiơ̆ kơyuh: “Hmă hmă dôm bơngai jĭ ƀĭch tơ̆ hnam pơgang ƀơ̆t hơioh yuh dêh, găh lơ ‘noh yuh tŏ. Lei lăi nhen hơnăn krao yuh pơlŏ lĕch đe, hơioh jĭ găh lơ yuh lơ̆m 3 năr blŭng, yuh dêh hơnơ̆ng, jĭ hơ ơ̆m hơ ăm lơ̆m hơkâu, jĭ măt păng ƀơ ƀlut hăk lơ. Mĭnh ƀar ‘nu mon ƀĭch tơ̆ hnam pơgang ƀơ̆t jĭ dêh bơih, pơtih gia nhen hăk lơ, jĭ klak, chă hơyô tŏ sĕt. ‘Noh jĭ dôm tơdrong đei ƀôh jĭ ăl đơ̆ng pơlŏ lĕch đe. Mĭnh ƀar ‘nu mon ƀĭch tơ̆ hnam pơgang ƀơ̆t jĭ đĭ dêh hloh bơih”.

Tơ̆ hơnăp kơsô̆ bơngai jĭ pơlŏ lĕch đe hơnơ̆ng kơtŏk lơ, Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char hlôi păng tŏk bŏk hơtŏk loi dơ̆ng tơdrong jang dăr hơlen, hơdai hăm jang tơgŭm Anih vei lăng tơdrong jang pơgang, jang hơdai hăm khŭl kơdră tơring rim xăh, phường tơlĕch jang dôm trong jang tang găn, akŏm dôm trong jang vă vei lăng anih tơpoh păng tang găn jĭ hơnơ̆ng lanh să. Lơ̆m noh, hơmet ‘lơ̆ng anih đei jĭ, pruih pơgang hoă chơ̆t pơlôch mur păng dăr hơlen véc-tơ tơpoh jĭ đei băt hơdăh ‘noh jĭ dôm hơnăp jang tơm.

Ƀak si Lê Phúc - Phŏ Kơdră Anih vei lăng găh tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk roi tơbăt dơ̆ng: “Bơ̆n athei jang ‘lơ̆ng tơdrong jang pơlôch klanh, mur măih, iŏk yua dôm trong tang găn mur, gơh yua nhang pơlôch mur, vei lăng kơdih, tep chô̆ kơmŭng hrŭk hơbăn ao tai mă loi ‘noh jĭ pơgê hrôih, drơ̆m kơsơ̆. Hơdai hăm ‘noh athei pơm kiơ̆ tơdrong jang pơm rơgoh cham char, pơlôch klanh rim giĕng. Bơ̆n athei pơvei hơnơ̆ng tơ̆ dôm anih jang, tơ̆ hnam kon pơlei, tơ̆ tơpôl athei ling lang tơlĕch jang tơdrong jang pơm rơgoh cham char mă tơpă đei yua”.

Anih jang pơgang tơtă kơ kon pơlei hơnơ̆ng hơlen lăng dôm tơmam mong đak lơ̆m păng jum dăr hnam, klơ̆p mă klĕp dôm tơmam mong đak, hŭt lê̆ bơ̆n get chai, kơlong, lôp gre păng dôm tơmam đei đak tơ̆ng. Mưh đei bơngai yuh dêh, kon pơlei kăl kơ răp hơlen jơhngơ̆m jăn păng năm tơ̆ anih jang pơgang vă đei khăm hơlen, pơtho hơmet; ưh kơ gơh pơm pơhơi, chă hơmet kơdih đunh tơ̆ hnam.

Athei băt kơnăl jĭ hơnơ̆k ƀât tơplih pơyan păng jĭ pơlŏ lĕch đe

Jĭ hơnơ̆k hơdrap mưh tơplih pơyan păng jĭ pơlŏ lĕch đe đei lơ tơdrong blŭng a vă lei lăi băl, ƀônh pơm ăn kon pơlei hơvơ̆l păng hơmet kơdih ưh kơ trŏ. Băt trŏ tơdrong jĭ, huch pơgang sơđơ̆ng ‘lơ̆ng păng kơchăng tang găn jĭ 'noh jĭ dôm tơdrong gĭt kăl gơ̆h găn ƀiơ̆ tơdrong krê hơmơt. Jŭm dăr tơdrong 'nâu, ƀak si Đỗ Hữu Thành roi hơdăh trong năng băt 2 tơdrong jĭ, dôm tơdrong kăl tơrek truh mưh vei lăng bơngai jĭ pơlŏ lĕch đe păng jơ năr kăl kơ chơ năm tơ̆ hnam pơgang.

-Ƀak si ăi, hơnơ̆k ƀât tơplih pơyan păng jĭ pơlŏ lĕch đe đei ƀôh lei lăi păng pha ra băl thoi yơ? Kon pơlei athei năng kăl tơdrong kiơ vă gơ̆h băt hrôih?

-Ƀak si Đỗ Hữu Thành: Tơdrong lei lăi băl đơ̆ng jĭ hơnơ̆k ƀât tơplih pơyan păng jĭ pơlŏ lĕch đe 'nŏh mưh ‘nao đei,  2 tơdrong jĭ âu đei lơ tơdrong vă lei lăi băl nhen yuh dêh ưh ê, jĭ kơ̆l, jĭ hơ âm hơ ăm jơ̆p hơkâu păng lap rơmơ̆n. Mă lei, jĭ hơnơ̆k hơdrap mưh tơplih pơyan đa đei hloi dôm tơdrong jĭ kiơ̆ trong dui jơhngâm nhen hiĕn, jĭ hơlŏng, hơnơ̆k, kơseh; mĭnh ƀar 'nu bơngai ƀât lăp đei jĭ klak chroh dăh mă hăk tơgok, mă loi 'nŏh hăm hơioh. Kơplăh 'nŏh, jĭ pơlŏ lĕch đe đa ưh đei jĭ kiơ̆ trong dui jơhngâm, mă lei ƀât lăp đei pham muh, lĕch pham lin, lĕch ƀre ƀrônh tơ̆ hơkar, jĭ ƀât klơm, ‘meh hăk păng ưh kơ 'mĕh sŏng xa. Jĭ hơnơ̆k hơdrap đa đei hrĕnh dei dei hloi hơdai hăm dôm tơdrong jĭ kiơ̆ trong dui jơhngâm. Jĭ pơlŏ lĕch đe pơm tơlĕch hơkâu yuh dêh hơnơ̆ng đơ̆ng 2 truh 7 năr, jĭ hơ âm hơ ăm jơ̆p hơkâu, păng lĕch ƀre ƀrônh. Mă lei, kon pơlei lê̆ lăng kiơ̆ dôm tơdrong đei ƀôh ‘nŏh vă hơmet kơdih.

-Mưh yuh, kon pơlei hơnơ̆ng chă răt pơgang huch kơdih vă rơngơp, huch pơgang kháng sinh dăh mă iŏk yua pơgang hla ‘long. Ƀak si hăm đei nŏr tơtă kiơ vă veh ver dôm tơdrong krê hơmơt ưh?

 -Ƀak si Đỗ Hữu Thành: Jĭ hơnơ̆k mưh tơplih pơyan păng jĭ pơlŏ lĕch đe tơtă đơ̆ng virus pơm tơlĕch ngăl kơna pơgang kháng sinh ưh gơ̆h hơmet klăih dôm tơdrong jĭ âu. Kon pơlei ưh kơ gơh chă răt huch kơdih pơgang kháng sinh mưh tam mă đei nơ̆r athei đơ̆ng ƀak si. Mưh huch pơgang pơm rơngơp hơkâu nhen pơgang paracetamol, athei huch kơliêu kiơ̆ kŏng kĭ bơngai jĭ păng jơ huch đunh băl mă lăp, hmă hmă đơ̆ng 4 truh 6 jơ huch 1 vât, vă huei huch pơgang lơ̆m dêh hnang, sư pơrăm truh tơ̆ klơm. Athei kơchăng hăm dôm ƀai pơgang đơ̆ng rơh hla ‘long tam mă băt hơdăh sĭt kơtang thoi yơ hai. Mă loi, mưh đei jâu jĭ pơlŏ lĕch đe ‘nŏh lê̆ yua aspirin, ibuprofen păng dôm kơloăi pơgang tang găn jĭ viêm ưh kơ đei kơchơ̆t steroid nai yua ƀât lăp sư pơm tơlĕch tơdrong hơmơt lĕch pham, pơm ăn tơdrong jĭ roi dêh, ƀơ̆t lăp lôch răm hloi.

-Hăm bơngai yuh ưh tam mă băt yoa kiơ, ƀak si tơtă găh dôm tơdrong athei pơm păng mưh ƀôh tơdrong kiơ athei jăh chơ năm tơ̆ hnam pơgang hloi?

-Ƀak si Đỗ Hữu Thành: Bơngai yuh athei hơlen năng hơkâu jăn păng dôm tơdrong đei ƀôh nai, athei pơdơh ngôi tơ̆ anih rơngơp, nhă đak mă tôm, ‘lơ̆ng hlŏh ‘nŏh nhăk đak oresol pha mă trŏ hăm nơ̆r pơtho. Gơ̆h huch pơgang paracetamol trŏ kơ liêu mưh yuh dêh hlŏh 38,5 độ C. Tơdăh ƀôh đei tơdrong hlĭch, athei jăh chơ năm hloi tơ̆ hnam pơgang vă gơ̆h khăm hơlen păng băt hơdăh tơdrong tơdrong jĭ. Ưh gơ̆h kuơih kial, xŏng hơi hlŏh tơdrong dăh mă iŏk yoa pơgang hla ‘long ưh băt đơ̆ng yơ. Dôm tơdrong ƀôh krê hơmơt đei yuh tŏ hơnơ̆ng, lap rơmơ̆n, ưh jăng, jĭ klak tuĕnh tôch dêh, hăk hơnơ̆ng, lĕch pham muh, lĕch pham lin, hăk đei pham, chă pơyơ̆ng ĭch găm. Tơ̆ hơioh, athei kơchăng hăm tơdrong nhâm ôr hơdrăi, ưh hiôk lơ̆m hơkâu, gơ̆, ưh 'meh sŏng xa, kuă nhă đak. Mưh đei ƀôh dôm tơdrong 'nâu, bơngai jĭ athei jăh năm tơ̆ hnam pơgang hloi, mă đơ̆ng adrol kơ 'noh hlôi đei khăm hơlen akhan jĭ pơlŏ lĕch đe păh lăp păng ăn hơmet tơ̆ hnam.

-Lei a, bơnê kơ ih ƀak si hơ!