Kiơ̆ hơlen lăng đơ̆ng Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk, hrei ‘nâu tơdrong jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m dêh char tŏk bŏk đei vei lăng ‘lơ̆ng. Dang 10 sơnăm hơdrol, mă loi ‘noh lơ̆m đơ̆ng sơnăm 2018 truh sơnăm 2023, dêh char oei đei dôm bơngai jĭ pơlŏ sôt ret, hơdai hăm dôm bơngai jĭ đơ̆ng nai. Mă lei, hăm tơdrong pơgơ̆r đơ̆ng Trung ương, tơdrong mơ̆t jang đơ̆ng anih jang Pơgang păng tơgŭm đơ̆ng dôm tơdrong jang tang găn jĭ pơlŏ sôt ret, tơdrong jang vei lăng jĭ hlôi iŏk đei dôm jơnei ‘lơ̆ng. Kiơ̆ trong tơlĕch jang, trong jang hơdrol âu ki, Đắk Lắk gô iŏk đei tơdrong hơgăt ưh pă đei jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m sơnăm 2026. Mă lei, đơ̆ng rŏng kơ bơ̆jang kiơ̆ proh hơmet anih bơ̆jang, tơmơ̆t hơdai dêh char Đắk Lắk hăm Phú Yên, tơdrong jang hơlen lăng tơdrong jĭ đei bơ̆jang kiơ̆ lơ̆m tơring ‘nao. Lơ̆m sơnăm 2023 păng 2024, tơring Phú Yên so oei chih iŏk dôm bơngai jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m tơring. Kiơ̆ kơ tơdrong hơgăt đơ̆ng Anih jang pơgang apŭng plĕnh teh păng Anih tơm vei lăng jang pơgang, vă đei drơ̆ng ăn ưh pă đei jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m dêh char, tơring athei pơm lăp hăm tơdrong ưh kơ đei bơngai jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m tơring 3 sơnăm tơtil. Yua thoi noh, khei ‘năr tơchĕng hơdrol drơ̆ng ăn ưh pă đei jĭ pơlŏ sôt ret lơ̆m dêh char Đắk Lắk rŏ lăng kơdŭn truh dang sơnăm 2027–2028. Thạc sĩ, bác sĩ CKII Hoàng Hải Phúc – Kơdră Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk, tơbăt:

 “Hrei ‘nâu tơdrong tôch kơ tơtăm ‘noh hơmơt kơ jĭ pơlŏ sôt ret mơ̆t tơpoh đơ̆ng dôm bơngai vih đơ̆ng dôm teh đak nai, mă loi ‘noh jĭ tơring châu Phi. Yua thoi noh, anih jang pơgang tŏk bŏk akŏm dăr hơlen véc tơ tơpoh jĭ, kơchăng dăr hơlen pơrang jĭ pơlŏ sôt ret păng răp hơlen dôm bơngai đơ̆ng teh đak nai. 1,2 tơring oei đei hơmơt kơ jĭ pơlŏ sôt ret ‘noh tơring Ea Súp, Buôn Đôn, Ea H’leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh păng Đồng Xuân.

Tơ̆ plei Đrăng Phốk, xăh Buôn Đôn, dêh char Đắk Lắk, mĭnh pơlei tơring sơlam oei hlom lơ̆m tơring Pơgar bri ‘long Teh đak Yok Đôn, kon pơlei oei tơklep hăm bri kiơ̆ dôm tơdrong jang chă jang sa. Pơlei đei 147 unh hnam, 539 ‘nu bơngai, kon pơlei hơnơ̆ng năm tơ̆ bri, tep tơ̆ mir kơna hơmơt đei mur tơpoh jĭ kăp oei đei lơ. Yua thoi noh, ‘nâu jĭ tơring đei anih jang pơgang pơvei dăr hơlen vă chă ƀôh hrôih bơngai đei jĭ păng tang găn hơmơt kơ jĭ pơlŏ sôt ret đei hơlơ̆k dơ̆ng. Dôm sơnăm hơdrol kơ âu, plei Đrăng Phốk hlôi đei lơ bơngai jĭ pơlŏ sôt ret. Dôm ‘măng yuh dêh, chĕp pơlŏ, lap rơmơ̆n, dreng drơt ‘noh jĭ tơdrong hli tơrơ mă lơ bơngai oei tam mă kĕ hiơt. Yă Lương Thị Sanh, kon pơlei Plei Đrăng Phốk, xăh Buôn Đôn, dêh char Đắk Lắk, tơroi:

“Khei ‘năr hơdrol sơ̆ lơ̆m pơlei bơngai jĭ pơlŏ sôt ret tôch kơ lơ, jô̆ hloi kon pơlei kơtă anih kŭm nhen kon pơlei tơ̆ tơring nai ‘nao mơ̆t oei tam mă joăt hăm đak nhă, hơnih oei sa, tŏk bŏk oei ưh tam mă joăt hăm tŏ ‘mi kial. Dôm sơnăm 2001, 2002, 2003 jĭ dôm sơnăm pơlŏ sôt ret tôch kơ lơ. Khei ‘năr doh sơ̆ ĭnh pơlŏ jing măh hơkar jơk hloi. Đơ̆ng rŏng ‘noh năm khăm, năm tơ̆ ƀak si vă hơmet mă lei trong nơnăm vih vơ̆t ‘noh mơmat tat, rim tơdrong tă kơ mơmat tat ngăl. Đơ̆ng rŏng kŭm pŭn ai đei hơmet klăih jĭ”.

Jĭ pơlŏ sôt ret ưh khan lăp pơm ăn dôm ‘măng yuh dêh, chĕp pơlŏ, lap rơmơ̆n mă oei gô hơnhăk truh dôm tơdrong jĭ krê hơmơt tơdăh ưh kơ đei chă ƀôh păng hơmet tơtom. Mă loi ‘noh, jĭ pơlŏ sôt ret ak tĭnh gô pơm ăn ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ kơ̆l ‘ngok, hư plei lĕn, dui jơhngơ̆m mơmat, ưh kơ măh pham ăl, ƀơ̆t lăp tơhli truh hơkâu jăn bơngai jĭ. Hăm dôm bơngai hơnơ̆ng năm tơ̆ bri, tep tơ̆ mir dăh mă vih dơ̆ng dôm tơring đei jĭ pơlŏ sôt ret, tơdrong kơchăng tang găn jĭ păng lăng băt hrôih dôm tơdrong đei jâu jĭ ‘noh tôch kơ kăl. Yua kơ mưh đei ƀôh bơngai jĭ, tơdăh ưh kơ đei chă ƀôh păng hơmet pơ ‘lơ̆ng tơtom, hơmơt kơ ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng jơhngơ̆m jăn bơngai jĭ păng đei ƀôh dôm bơngai đei jĭ plơ̆ng lơ̆m tơpôl oei gô đei ƀôh đĕch. Yua thoi noh, anih jang pơgang pơtho tơtă kơ kon pơlei kăl kơ hơnơ̆ng hơtŏk ‘lơ̆ng đon hlôh vao tang găn jĭ hăm dôm tơdrong jang ƀônh ƀŏ rim năr mă lei đei yua hơnhăk ăn tôch kơ ‘lơ̆ng nhen: Tep chô̆ kơmŭng jô̆ hloi tơ̆ kơmăng hăm kơ ‘năr, mă loi ‘noh tơ̆ dôm hơnih đei hơmơt mur tơpoh jĭ. Mưh tep kơtă lơ̆m bri, kang kưt dăh mă mir roh, kăl kơchăng pơm kiơ̆ dôm trong jang vei lăng kơdih kâu, tang găn mur kăp.

Hơdai hăm ‘noh, kon pơlei kăl kơ jang hơdai hăm kang ƀô̆ jang pơgang lơ̆m dôm tơdrong jang pruih pơgang pơlôch mur, vei lăng véc tơ păng iŏk pham hơlen lăng mưh đei ‘meh vă. Dôm bơngai hơnơ̆ng năm tơ̆ bri, tep tơ̆ mir dăh mă trŭh tơ̆ dôm tơring đei hơmơt jĭ pơlŏ sôt ret kăl kơ truh tơ̆ anih jang pơgang vă đei khăm păng hơlen lăng tơtom. Hăm bơngai năm jang sa, hŏk pơhrăm dăh mă vih đơ̆ng dôm teh đak đei jĭ pơlŏ sôt ret, mă loi ‘noh jĭ dôm teh đak găh tơring châu Phi, tơdrong roi tơbăt jơ năr nơ năm păng roi tơbăt ăn anih jang pơgang mưh đei ƀôh jâu jĭ ‘noh tôch kơ kăl. Kon pơlei ưh kơ gơh chă răt kơ dih pơgang hơmet mưh tam mă hơlen lăng băt hơđăl đơ̆ng ƀak si.

Jĭ pơlŏ sôt ret ‘nŏh jĭ tơdrong jĭ tơpoh gơ̆h pơm tơlĕch lơ tơdrong krê hơmơt, đa đei tơ̆ dôm tơring đei kon pơlei hơnơ̆ng năm tơ̆ bri, ƀich tơ̆ mir păng mât lĕch tơ̆ dôm teh đak, tơring đei jĭ pơlŏ sôt ret. Vă băt hơdăh ƀiơ̆ găh trong tơpoh, tơdrong kăl băt mưh đei jĭ, nhôn đei jơ pơma nuh hăm Thak si, ƀak si CKII Hoàng Hải Phúc – Kơdră Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk.

-Apinh ƀak si roi tơbăt, tơdrong kiơ pơm tơlĕch jĭ pơlŏ sôt ret păng mưh đei jĭ ‘nŏh đei ƀôh thoi yơ?

-Ƀak si Hải Phúc: Jĭ pơlŏ sôt ret yoa đơ̆ng pơrang jĭ Plasmodium pơm tơlĕch. Lơ̆m Plasmodium đei lơ kơloăi nhen Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi… Tơ̆ Đắk Lắk oei đei hloi falciparum păng vivax. Tơdrong tơm ‘nŏh yoa hơngĕnh Anopheles kăp bơngai jĭ đang kơ ‘nŏh kăp bơngai nai dơ̆ng. Tơdrong đei ƀôh hơdăh hlŏh mưh đei jĭ pơlŏ sôt ret ‘nŏh chĕp yuh, tơngiĕt păng lĕch hŭl hang. ‘Nâu jĭ 3 tơdrong đei ƀôh hơdăh đơ̆ng jĭ pơlŏ sôt ret. Atŭm hăm ‘nŏh, dôm tơdrong nai đa đei hơdai dơ̆ng ‘nŏh jĭ, jĭ kơ̆l, hăk, ‘mĕh hăk, ich chroh, kơ̆ng păng klơm tih, tơdăh set hơlen pham ‘nŏh ƀôh ưh kơmăh pham păng đei tơdrong hlĭch nai hai.

-Jĭ pơlŏ sôt ret ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh jơhngâm pran bơngai jĭ thoi yơ, hă ƀak si?

-Ƀak si Hải Phúc: Jĭ sôt ret tôch hơmơt yoa jĭ pơm pơchăh hồng cầu, jing ưh kơmăh pham. Jĭ sôt ret 3+ păng 4+ ‘nŏh kơloăi jĭ tôch hơmơt, ƀât lăp pơm ăn bơngai jĭ lôch hloi. Tơdrong jĭ pơm ăn bơngai jĭ ưh kơmăh pham, hơkar dreng drơt, mă loi kơsô̆ hemoglobin lăp pă tŏ sĕt đĕch. Tơdăh ưh đei hơmet trŏ, hăm hơioh jĭ gô pơm ăn hơkâu hơkĕ hơkong, krĕ kơdeh, ưh kơmăh pham, kơ̆l ‘ngok ưh đei ‘lơ̆ng, ƀơm kơnê̆ truh tơdrong hŏk pơhrăm. Hăm drŏ kăn oei hơnăp 'nŏh gô pơm ăn nge rơneh ưh tôm khei, nge huŏng, ưh kơmăh pham păng lơ tơdrong krê hăm bơngai mĕ. Hăm bơngai 'lŏ lơ̆m sơnăm choh jang 'nŏh athei pơdơ̆h ngôi tơ̆ hnam, ƀơm ưh 'lơ̆ng truh jên khei đei iŏk yoa, jơhngâm pran ưh kơjăng, đon ưh gan rơgei. Mă loi jĭ sôt ret tơdăh ưh đei hơmet gô pơm ăn bơngai jĭ lôch hloi.

-Bơngai jĭ kăl kơ băt yă kiơ mưh hơmet vă jĭ huei đei hơlơ̆k dơ̆ng dăh mă lon lê̆ bơngai jĭ, hă ƀak si?

-Ƀak si Hải Phúc: Bơngai jĭ mưh jĭ pơlŏ sôt ret athei kơchăng, mă loi hăm bơngai hơnơ̆ng năm tơ̆ bri, ƀich tơ̆ mir hơkâu yuh, chĕp pơlŏ, păng năm tơ̆ dôm tơring ƀônh tơpŏh jĭ vih, athei năm tơ̆ hnam pơgang vă chă khăm, hơlen păng hơmet yoa jĭ sôt ret blŭng a đa pơm ăn hơkâu tơngiĕt, đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh yuh, đei hloi dôm tơdrong nhen inh ‘nao tơroi tơ̆ kơpal hei. Mă lei hăm bơngai đei lơ ‘măng jĭ pơlŏ sôt ret bơih kơsô̆ pơrang jĭ lơ̆m hơkâu păng tơdrong kĕ tơjră plơ̆ jĭ roi tŏ sĕt, tơdrong chĕp pơlŏ ưh đei tơƀôh hơdăh kiơ. Yoa thoi nŏh mưh khăm hơlen athei hơlen hloi dôm tơring ƀônh đei jĭ sôt ret tơpŏh, dăh mă truh đơ̆ng Châu Phi vă hơlen năng hrơ̆ch ‘lơ̆ng, trŏ ƀlep. Mưh hơmet athei kơchăng: Khăm hơlen mă trŏ, hơmet trŏ pơgang sôt ret, hơmet hrôih, trŏ păng tôm kơliêu.

-Kon pơlei, mă loi jĭ dôm bơngai đa năm tơ̆ bri, tep tơ̆ mir, athei pơm kiơ vă gơ̆h kơchăng tang găn jĭ pơlŏ sôt ret hă ƀak si?

-Ƀak si Hải Phúc: Tơdăh ƀich tơ̆ mir athei yoa dôm trong vei lăng kơdih mă ‘lơ̆ng nhen hrŭk ao tai, pung kem puh hơngĕnh, tep hăm nih nŭn đei kơmŭng đơ̆ng tơdrong jang tang găn jĭ pơlŏ sôt ret ƀơk ăn. Hăm dôm unh hnam athei vei rơgŏh anih oei xa, puih hơmet cham hnam, tang găn ưh ăn hơngĕnh kăp. Hăm kơdih kâu athei tep chô̆ kơmŭng, hrŭk hơbăn ao tai jô̆ hloi tơ̆ kơ ‘năr. Mă loi, mưh ƀôh chĕp pơlŏ, tơngiĕt yuh, jĭ kơ̆l, lĕch hŭl hang ‘nŏh jăh năm hloi tơ̆ hnam pơgang vă khăm hơlen păng hơmet.

-Lei a, bơnê kơ ih ƀak si!