Tơ̆ Khoa hơmet jĭ ăn bơngai kră, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, jô̆ păh lăp 1 năr Khoa iŏk hơmet đơ̆ng 20 - 25 ‘nu bơngai jĭ, lơ̆m noh dang 15 - 20% bơngai jĭ năm hơmet jĭ găh trong dui jơhngâm, mă lơ ‘nŏh jĭ tơsoh. Bơngai jĭ Lê Xuân Bình (75 sơnăm) tơ̆ xăh Krông Pắc, dêh char Đắk Lắk jĭ tơsoh đei chơ hơmet tơ̆ hnam pơgang ƀât mă sư dui jơhngâm mơmat, mơgrek mơgrônh, jơhngâm pran ưh kơ jăng. Kăl pơma ‘nŏh, tơdrong jĭ tơsoh đơ̆ng ƀok Bình hơnơ̆ng kơ đei mưh tŏ ‘mi kial tơplih. Mă lei, gơnơm băt hrôih, năm khăm hơmet hơnơ̆ng tơ̆ hnam pơgang kơna tơdrong jĭ đei vei lăng ‘lơ̆ng.

‘Nhŏng Lê Xuân Đại, kon drŏ nglo ƀok Bình tơroi: “Tŏ ‘mi kial tơplih ‘nŏh ƀok đa jĭ dui jơhngâm mơmat, ƀok jĭ đunh kơ âu 6 sơnăm bơih. Tơdrong jĭ ƀok đei hơlơ̆k hơle, yoa jê̆ hnam pơgang ‘năi kơna rim ‘măng đei jĭ dơ̆ng inh chơ ba tơ̆ hnam pơgang hloi. Ƀak si khăm hơlen akhan ƀok jĭ tơsoh, kơchĭl trong dui jơhngâm, năm tơ̆ hnam pơgang hơmet 2,3 năr ‘noh jĭ da ƀiơ̆, sŏng xa hiôk ƀiơ̆.”

Kŭm jĭ tơsoh mă lei ƀok Lê Đống (91 sơnăm) tơ̆ xăh Ea Na, dêh char Đắk Lắk jĭ dêh ƀiơ̆. Adrol ki, ƀok Đống đei khăm hơlen akhan jĭ tơsoh păng đei asong hơmet ƀich tơ̆ hnam kơdih mă lei yoa ưh đei pơm kiơ̆ trong hơmet, đĭ pơgang ƀok ưh đei năm khăm hơlen dơ̆ng kơna jĭ đei hơlơ̆k păng roi dêh ƀiơ̆. Ƀok năm hơmet tơ̆ hnam pơgang ƀât đei hloi huyêt ap tŏk, sŏng xa pơmat, dui jơhngâm mơmat, lap.

Yă Lê Thị Kim Mai, kon drŏ kăn ƀok Đống tơroi: “Ƀok jĭ đunh kơ âu dôm khei bơih, jĭ hơnơ̆ng, năm khăm tơ̆ ƀak si iŏk pơgang vih huch tơ̆ hnam, 1 khei năm iŏk pơgang 1 vât. Yoa 2 khei ‘nâu ƀok ưh chu năm iŏk pơgang vă huch kơna jĭ đei hơlơ̆k dơ̆ng.”

Kiơ̆ ƀak si Võ Thị Diệu Hà, Khoa hơmet jĭ ăn bơngai kră, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, tơ̆ bơngai kră, jơhngâm ưh jăng, hơkâu rơmơ̆n ưh kĕ tơjră hăm tơdrong jĭ, jĭ đa đei hơnơ̆ng, ưh đei ƀôh hơdăh tơ̆ yăn âu, ƀât lăp lăp hiĕn đĕch mă ưh ‘nŏh ƀôh tơngiĕt lơ̆m hơkâu nhen hơnơ̆k hơdrap hmă. Tơdrong ‘nâu ƀônh pơm ăn bơngai jĭ păng unh hnam đe sư ưh đei kơchăng, ưh jăh chơ ba tơ̆ hnam pơgang vă khăm hơmet. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, lơ bơngai kră đa đei 1,2 tơdrong jĭ nai nhen: hơyô đak sĭk, jĭ tơsoh đunh, jĭ huyêt ap tŏk…mă ưh ‘nŏh oei yoa dôm kơloăi pơgang vă hơmet dôm tơdrong jĭ nai, pơm ăn jĭ lơn pơgang, pơrang jĭ mât lơ̆m hơkâu jăn pơm tơlĕch jĭ jăn ‘năi, lơ̆m noh đei hloi jĭ  tơsoh.

Ƀak si Võ Thị Diệu Hà ăn tơbăt: “Ƀât bơngai jĭ năm tơ̆ hnam pơgang yoa đơ̆ng tơdrong jĭ ‘nâu, mă lơ ‘nŏh lơ̆m pơyan yă rak, pơyan puih mak mă ưh ‘nŏh ƀât khei tơplih pơyan mưh truh pơyan he, bơngai jĭ yoa jĭ tơsoh  đei chơ năm tơ̆ hnam pơgang roi lơ ƀiơ̆. Yoa khei ‘năr âu dôm tơdrong pơm tơlĕch jĭ chek lar, hơkâu jăn bơngai kră rơmơ̆n ƀiơ̆, ưh gan kĕ tơjră hăm tơdrong jĭ jăn.”

Bơngai kră mưh jĭ tơsoh huch pơgang đa ưh gan sĭt, đơ̆ng rŏng kơ klăih jĭ đe sư athei hiong đunh năr dơ̆ng vă jơhngâm pran gơ̆h pran ‘lơ̆ng, yoa thoi noh, tơ̆ bơngai kră, mưh đei ƀôh hlich lơ̆m hơkâu jăn, athei jăh chơ năm tơ̆ hnam pơgang hloi vă đei khăm hơmet tơtom, tơdrong hơmet tơtom, trŏ tơdrong jĭ ‘nŏh tôch đei yoa, ƀât lăp bơngai jĭ ưh kăl ƀich tơ̆ hnam pơgang mă oei gơ̆h hơmet tơ̆ hnam kiơ̆ nơ̆r pơtho đơ̆ng ƀak si.

Vă tang găn jĭ tơsoh ăn bơngai kră, ƀak si Hà tơtă: ưh gơ̆h lê̆ bơngai kră tơngiĕt, mă loi chĕp pơlŏ tơngiĕt ưh ê. Vei lăng tơnŏ ăn hơkâu lơ̆m pơyan tơngiĕt, mă loi athei vei tơnŏ ƀât hơko, kơtơ̆h păng 2 păh tơpang jơ̆ng. Athei vei rơgŏh anih oei xa, hnam oei athei rơhơi hiôk, pơyan tơngiĕt pĕng hơmet kial mă klĕp, athei tang ‘măng tang găn ‘mui, ƀruih ƀrăm. Mưhh tep athei lơ̆k khăn tơnŏ. Lê̆ hum đak tơngiĕt, anih hum athei pĕng klep huei đei kial tak. Bơngai kră lê̆ et tơdrô, ƀier, et hât yoa ‘nŏh jĭ dôm tơdrong đa pơm tơlĕch jĭ tơsoh, jing dui jơhngâm ưh jăng, rơmơ̆n lơm hơkâu, atŭm hăm ‘nŏh pơm hơtŏk tơdrong krê đei jĭ nai dơ̆ng.

Găh tơdrong sŏng xa, bơngai kră athei sŏng xa tôm kơchơ̆t lăp ‘lơ̆ng, kiơ̆ đơ̆ng xa dôm kơloăi ‘nhot, plei ‘long đei tôm kơchơ̆t vitamin A, C, E, canxi, khoang chơ̆t, kơchơ̆t brai gơ̆h pơm hơtŏk tơdrong pran jăng ăn hơkâu jăn. Pơyan tơngiĕt xa lơ ƀiơ̆ kơ pơyan tŏ yoa hơkâu jăn kăl đei lơ tơmam vă vei lăng tơnŏ. Athei xa tơmam xa pai sĭn, rơmuăn, ƀônh hach, xa tŏ sĕt mă lei ‘lơ̆ng nhen súp, chăo, ‘nhĕm, dôm tơmam ‘nhĕm ‘nhot pai hâm…Pơtâp hơkâu jăn mă lăp gơ̆h tơgŭm ăn hơkâu jăn pran jăng, kơbăl, tơgŭm ăn pham jur tŏk ‘lơ̆ng, jơhngâm đon hiôk chơt. Mưh ƀôh hiĕn, hơdrap, ưh hiôk hơkâu, mă đơ̆ng ưh hiĕn, ưh đei đak khoak ră mă lei dui jơhngâm hrĕnh, hăt hot, bơngai ưh đei prăih ‘nŏh jăh chơ ba tơ̆ hnam pơgang khăm hơlen păng hơmet jĭ hloi, tơdrong hơmet jĭ athei pơm kiơ̆ nơ̆r ƀak si pơtho, ưh gơ̆h năm răt, huch pơgang kơdih, mă loi ‘noh jĭ pơgang kháng sinh yoa mưh huch ưh trŏ kơ liêu tôch ƀônh pơma ăn jĭ lơn pơgang.  

Tơ̆ bơngai kră, jĭ tơsoh đa đei ƀôh hrĕnh, ƀônh ưh kơ ‘lơ̆ng trong dui jơhngơ̆m, ưh kơ ‘lơ̆ng lơ̆m klơ̆m klak păng lôch tơdăh ưh kơ hơmet tơtom. Vă hlôh rơđăh hloh găh dôm tơdrong đei jĭ krê hơmơt păng dôm trong jang tang găn, ƀak si Võ Thị Diệu Hà, Khoa hơmet bơngai kră jĭ, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên gô đei dôm tơdrong tơroi hơđăl.

 - Ƀak si ăi, dôm tơdrong tơm hơyơ pơm ăn bơngai kră ƀônh kơ jĭ tơsoh?

Ƀak si Võ Thị Diêụ Hà: Dôm tơdrong tơm pơm ăn jĭ tơsoh tơ̆ bơngai kră kŭm lei lăi nhen tơ̆ rim bơngai, đa đei 4 tơdrong tơm: ‘noh jĭ pơrang, yŏng jĭ, hơmơng -sơmach păng ƀơm pơmâu. Tơ̆ bơngai kră đei 1 tơdrong jĭ tơsoh tôch kơ gĭt kăl ‘noh jĭ jĭ tơsoh yua hrip, yua kơ dôm trong dui jơhngơ̆m, trong sa kơ kă ưh kơ ‘lơ̆ng păng kŭm ưh kơ vei lăng đei kơdih kơna ƀơ̆t lăp bơngai kră hrip hơ ‘nơ̆k yua đơ̆ng dôm đak tơ̆ trong dui jơhngơ̆m, đak trong klak kơna tơdrong pha đơ̆ng pơrang jĭ tơ̆ bơngai kră gô pha ƀiơ̆ pơting hăm bơngai mơlôh ‘noh jĭ yua kơ tơdrong tơm ‘noh.

Tơdrong bơngai jĭ tơsoh truh hăm hnam pơgang tôch kơ lơ, đei dôm bơngai jĭ păh lăp, đe ƀak si gô khăm, hơlen lăng păng bơngai jĭ gô vih tơ̆ hnam hơmet, răp hơlen lăng păng lăp pơyua pơgang găr đĕch. Mă lei kŭm đei dôm bơngai jĭ đe sư truh ƀơ̆t jĭ tôch kơ dêh, bơngai jĭ ưh kơ gơh dui jơhngơ̆m, dui jơhngơ̆m rơmơ̆n dăh mă pơchŭng pham, vă khan pơrang đĭ mơ̆t lơ̆m pham pơm ưh kơ ‘lơ̆ng lơ lơ̆m hơkâu, bơngai jĭ ƀơ̆t lăp ưh kơ gơh ƀĭch tơ̆ khoa hơmet jĭ hmă mă athei ƀĭch tơ̆ khoa hơmet jĭ ăl, athei tăh đing, dui jơhngơ̆m hăm kơmăy, yua kơmăy kơmŏk tôch kơ lơ.

- Dôm tơdrong đei jĭ krê hơmơt đơ̆ng jĭ tơsoh tơdăh ưh kơ đei chă ƀôh păng hơmet hrôih lơ liơ?

Ƀak si Võ Thị Diệu Hà: Jĭ tơsoh đei lơ tơdrong jĭ pơm ăn, 1 lơ̆m dôm tơdrong jĭ đa đei ‘noh blai đak tơ̆ tơsoh, đuh tơsoh, pơm ăn dui jơhngơ̆m pơmat, bơngai jĭ ưh kơ gơh dui jơhngơ̆m, 1 tơdrong jĭ dêh hloh dơ̆ng ‘noh jĭ pơm ăn pơchŭng pham, ưh kơ ‘lơ̆ng đĭ dôm hơnih lơ̆m hơkâu, hăm dôm tơdrong âu ‘noh kơsô̆ lôch tôch kơ lơ. Tơdrong đei jĭ tơsoh tơ̆ bơngai kră đa ưh kơ đei jĭ hơđăl nhen bơngai mơlôh, pơtih gia nhen tơ̆ bơngai mơlôh gô yuh, hiĕn, mă lei tơ̆ bơngai kră gô đei dôm tơdrong jĭ tơ̆ ‘ngoăih trong dui jơhngơ̆m, pơtih gia nhen tơdrong jĭ tơ̆ trong klak, bơngai jĭ lăp đei hăk tơgok, jĭ klak, chroh, lap rơmơ̆n, tôch kơ pơmat vă chă ƀôh tơdrong jĭ tơsoh. Tơdrong mă 2 ‘noh jĭ bơngai kră đei đa hiơt lơ, ưh kơ gan băt kơna ƀơ̆t lăp đe ưh kơ gơh băt, bơngai lơ̆m ŭnh hnam ưh kơ hơdai hăm bơngai jĭ. Tơdrong tơm mă 3 dơ̆ng ‘noh jĭ bơngai kră đei lơ tơdrong jĭ, pơtih gia nhen tŏk huêt ap, hơyô sĭk, jĭ plei lĕn, dôm tơdrong ‘noh tă kơ jing tơdrong tơm pơm hơtŏk jĭ tơsoh dêh hloh, tơtĕnh. Yua thoi noh, bơ̆n athei răp hơlen, lơ lăng bơngai jĭ lơ hloh, pơtih gia ƀôh 1 tơdrong tơplih hơyơ ‘noh bơ̆n jâu ‘noh athei ba bơngai jĭ truh tơ̆ anih jang pơgang vă ƀak si khăm, pơm hơlen lăng bơ̆n pham, phĭn, siêu âm vă băt hơdăh tơdrong jĭ ăn bơngai jĭ.

Tơdrong hơmet jĭ tơsoh ăn bơngai kră mơmat hloh kơ bơngai mơlôh ‘noh jĭ bơngai kră đei lơ tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol kơna lơ̆m kơplăh hơmet tơdrong jĭ dei dei bơ̆n athei hơmet pơ ‘lơ̆ng đĭ đăng dôm tơdrong krê hơmơt đei hloi dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol kơ bơngai jĭ. Mă 2 ‘noh jĭ tơdrong sŏng sa đơ̆ng bơngai jĭ kŭm ưh kơ ‘lơ̆ng dang bơngai mơlôh kơna lai yơ kŭm kăl tơdrong tơgŭm đơ̆ng ƀak si găh kơchơ̆t bek ‘lơ̆ng, ƀak si gô roi tơƀôh tơdrong sŏng sa kơchơ̆t bek ‘lơ̆ng vă hơtŏk ‘lơ̆ng jơhngơ̆m pran ăn bơngai jĭ.

- Ƀak si hăm đei nơ̆r pưtho tơtă kiơ vă rim bơngai băt trong tang găn jĭ ‘nâu?

Ƀak si Võ Thị Diêụ Hà: Tang găn jĭ tôch kơ gĭt kăl, tang găn jĭ kăl hloh kơ hơmet jĭ, đei lơ trong vă tang găn jĭ, mă mônh ‘noh trong ưh kơ yua pơgang. Găh trong sŏng sa păng pơtâp hơkâu jăn ‘noh bơngai jĭ athei sŏng sa tôm kơchơ̆t, gơh pơtâp tơplŏng kơdâu dăh mă chă nơnăm lăp ai, pơma atŭm athei pơtâp hơkâu jăn vă hơtŏk tơdrong pran. Tơdrong mă 2 ‘noh jĭ pơtho ăn bơngai jĭ păng bơngai lơ̆m ŭnh hnam dôm tơdrong đei jĭ vă bơngai jĭ băt hrôih păng hơmet tơtom. Tơdrong mă 3 ‘noh jĭ bơngai jĭ athei vei lăng ‘lơ̆ng tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol, pơtih gia nhen tŏk huêt ap, hơyô sĭk, tơdrong ‘nâu bơngai jĭ athei năm khăm hơnơ̆ng, rim khei vă đei ƀak si pơtho tơƀôh păng yua pơgang. Đei lơ bơngai jĭ ƀơ̆t năm khăm ƀôh huêt ap sơđơ̆ng, trong pham sơđơ̆ng, plei lĕn sơđơ̆ng ‘noh đe pă đei yua pơgang dơ̆ng bơih, đon tơchĕng âu glăi đĭ. Mưh đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol âu ‘noh athei yua pơgang đĭ chăl hơrih, bơngai jĭ sơđơ̆ng đei ‘noh gơnang đơ̆ng pơgang. Mă 4 athei ƀet bơ̆ng vắc xin, yua kơ tơdrong tơm pơm ăn jĭ tơsoh lơ hloh ‘noh jĭ yua đơ̆ng phế cầu, dang ei đei lơ vắc xin tang găn đei lơ pơrang jĭ, đei pơm ăn jĭ tơsoh, kơna ƀet 1 jrŭm tơ̆ sơnăm 65 tơ̆ kơpal. Mă 2 ‘noh ƀet tang găn jĭ hơnơ̆k rim sơnăm, ‘nâu kŭm jing tơdrong tơm pơm ăn jĭ tơsoh tôch kơ lơ. Sŏng sa tôm kơchơ̆t ‘lơ̆ng rim năr ăn bơngai jĭ, tơdăh sŏng sa kơchơ̆t ‘lơ̆ng gô tơgŭm ăn bơngai jĭ đei jơhngơ̆m pran ‘lơ̆ng hloh, tơjră plơ̆ pơrang jĭ. Ưh kơ jô̆ dôm bơngai jĭ hơyô sĭk, jĭ plei lĕn, kăl kơ đei trong sŏng sa gĭt kăl ‘noh bơngai jĭ tơsoh mă kăl kơ đei trong sŏng sa ĕnh kiơ̆ đơ̆ng ƀak si, uơ oei dơ̆ng ‘noh athei sŏng sa tôm lơ kơchơ̆t, pơtih gia nhen đạm, sĭk, rơmă athei tôm, kơchơ̆t prai, vitamin athei mă tôm.

   -Lei ah, bơnê kơ ih ƀak si hơ.