Plei nuih ‘noh tôch kơ gĭt kăl lơ̆m hơkâu jăn kon bơngai, mă lei lơ bơngai ưh kơ băt plei nuih tŏk bŏk pŭ ưh kơ ‘lơ̆ng 1 trong ưh kơ mơn. Nhen tơdrong kơ yă Vũ Thị Lai (91 sơnăm) tơ̆ phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk, mă đơ̆ng sơnăm đĭ kră bơih mă lei yă Lai ưh kơ gan khăm jơhngơ̆m pran hơnơ̆ng, lăp truh ƀơ̆t hơkâu jăn đei ƀôh jĭ ‘mơ̆i mă yă năm khăm. Đunh kơ âu 2 sơnăm, yă Lai đei jĭ kơtơh, dui jơhngơ̆m pơmat lơ păng măh kơ̆p kư̆p tơ̆ Hnam pơgang Đại học Y dược Buôn Ma Thuột. Kiơ̆ đơ̆ng hơlen lăng bơ̆n pham, phĭn, siêu âm âu to, yă Lai đei hơlen lăng đei jĭ pham bluh tŏk tơ̆ plei nuih păng đei athei tăh đing trong hoan plei nuih, mĭnh trong hơmet yua tơmam y khoa tăh lơ̆m hoan pham vă pơih să dăh mă pơchoh hoan pham đei kơchĭl dăh mă hrăt. Đơ̆ng rŏng kơ tăh đing lơ̆m trong hoan pham, tơdrong jĭ đơ̆ng yă đei sơđơ̆ng, hoei pă jĭ kơtơh, hoei pă dui jơhngơ̆m pơmat mă lei đơ̆ng rŏng ‘noh đei ƀôh dơ̆ng tơdrong rơmơ̆n plei nuih, hư plei lĕn, hơyô sĭk kơna athei ƀĭch tơ̆ hnam pơgang lơ ‘măng. Yă Vũ Thị Lai tơbăt, ‘măng vă jê̆ âu hloh, yă ƀĭch tơ̆ hnam pơgang ƀơ̆t hơkâu pơ ôr lơ, dui jơhngơ̆m pơmat mưh ƀĭch ưh kơ gơh tep tơ̆ kơmăng. Đơ̆ng noh jơhngơ̆m pran tơ jur. Mă lei, gơnang đơ̆ng đei hơmet hơdrin tơ̆ hnam pơgang, tơdrong jĭ đơ̆ng yă Lai dă ƀiơ̆ rơđăh, kơmăng gơh tep păng ưh pă pơ ôr.

“Năr ĭnh truh tơ̆ âu ‘noh klak ưh kơ hiôk, hơrăng, jơ̆ng pơ ‘ngeh, hơkâu ưh kơ jăng, mă lei đơ̆ng rŏng kơ hơmet tơ̆ âu ‘noh dang ei dă ƀiơ̆ bơih, klak rơ muăn, hơkâu pran ƀiơ̆. Đe ƀak si tơ̆ âu vei lăng tơnăp kơna jĭ kŭm tơplih ‘lơ̆ng lơ. Ĭnh răp hơlen lăng jĭ tơ̆ âu dôm sơnăm kơ âu bơih, kŭm hlôi tăh đing lơ̆m trong hoan pham kơna jơhngơ̆m pran mă đei nhen năr ‘nâu”.

Anih jang pơgang apŭng plĕnh teh chih jô̆ rim sơnăm lơ̆m apŭng plĕnh teh đei dang 17,9 triệu ‘nu bơngai lôch yua đơ̆ng jĭ plei nuih. Dôm tơdrong jĭ đa tơƀơ̆p tơ̆ plei nuih nhen: trong hoan pham, jĭ plei nuih, pham bluh tŏk tơ̆ plei nuih, dui jơhngơ̆m hrĕnh, plei nuih rơmơ̆n.... Oei tơ̆ Việt Nam, jô̆ păh lăp rim sơnăm đei dang 200 rơbâu ‘nu bơngai lôch yua kơ jĭ plei nuih, đei 33% ‘nu lôch, hloh 20 ‘măng kơsô̆ bơngai lôch yua đơ̆ng ung thư păng hloh 10 ‘măng kơsô̆ bơngai lôch yua đơ̆ng gre tơ̆m preh băl. Pŭ trăp tơdrong jĭ plei nuih tŏk bŏk roi ‘năr roi tŏk, pơm ăn dôm tơdrong hiong răm lơ ăn rim bơngai, ŭnh hnam păng tơpôl.

Kiơ̆ kơ Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện - Khoa Nội tim mạch, Hnam pơgang Đại học Y dược Buôn Ma Thuột, sơnăm 2025, hnam pơgang khăm ăn kơ dang hloh 28.000 ‘nu bơngai jĭ găh plei nuih, jô̆ păh lăp rim năr đơ̆ng 90 truh 100 ‘nu. Hơmet ƀĭch tơ̆ hnam pơgang dang 2.800 ‘nu. ‘Nâu jĭ 1 kơsô̆ tôch kơ lơ, jĭ pŭ trăp păng kơhret ăn anih jang pơgang. Đon tơchĕng tơdrong jĭ plei nuih ‘noh tơdrong jĭ kơ bơngai kră đĭ ưh pă trŏ, lơ sơnăm tơ jê̆ âu, jĭ đei ƀôh tơ̆ lơ bơngai mơlôh, đei bơngai đei pham bluh tŏk tơ̆ plei nuih ƀơ̆t tam mă truh 30 sơnăm. Tơdrong tơm pơm ăn găh lơ ‘noh jĭ kon pơlei pơm pơ hơit, ưh kơ chăng hơlen lăng păng khăm jơhngơ̆m pran hơnơ̆ng, mưh đei ƀôh jĭ ‘mơ̆i truh tơ̆ hnam pơgang. Hơdai hăm ‘noh, kŭm hăm trong hơrih sa ‘nao păng dôm tơdrong joăt kơnê̆, nhen: Et tơdrô hơlăk, ƀier lơ, et hơ̆t, ưh kơ gan pơtâp hơkâu jăn, rơkăh kĭ, đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol nhen jĭ hơyô sĭk, tŏk huêt ap, krŏng kơ măng, tơchĕng lơ.... kŭm jing tơdrong tơm pơm ăn jĭ plei nuih. Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện tơbăt:

“Tơdrong jĭ plei nuih đei lơ grŭp jĭ, sơnăm đa jĭ đơ̆ng 60 truh 70 sơnăm. Mă lei kăl kơ lăng truh khei ‘năr tơ jê̆ âu jĭ plei nuih đei lơ tơ̆ sơnăm mơlôh, đei bơngai jĭ ‘nao 3 jĭt dôm sơnăm đĭ đei jĭ plei nuih. 1,2 ‘nu bơngai ‘lơ̆p hloh ‘noh ƀơm truh đei jĭ đơ̆ng oei nge ‘nao rơneh dăh mă 1,2 tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng nai hai. Tơdrong jĭ plei nuih đei lơ grŭp, ƀơm truh plei nuih nhen plei nuih rơmơ̆n, jĭ lơ̆m plei nuih. Mă 2 ‘noh ƀơm truh dôm ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ plei nuih, mă 3 ƀơm truh trong hoan pham. Pơtih gia pơ ‘ngeh trong hoan, ưh kơ ‘lơ̆ng trong hoan”.

Kiơ̆ ƀak si chuyên khoa, dôm tơdrong jĭ đơ̆ng jĭ plei nuih đa ưh kơ băt rơđăh păng tôch pơmat lăng ƀôh tơ̆ khei ‘năr jĭ blŭng, klĕp truh đei ƀôh jing rơđăh ‘noh jĭ đĭ dêh bơih. Kơplăh âu tơdrong hơmet hlôi jing pơmat tat păng đei lơ ưh pŭn ai. Yua thoi noh, hơlen lăng hrôih jĭ plei nuih oei jing trong vei lăng đei yua hloh hăm dôm tơdrong jĭ plei nuih. Yua kơ ‘moi kiơ̆ hơlen lăng gô tơgŭm ƀak si lăng băt đei dôm tơdrong krê hơmơt nhen ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ plei nuih,  ưh kơ ‘lơ̆ng lipid pham, tŏk huêt ap....; hơdai hăm gô chă ƀôh hrôih jĭ trong hoan pham, jĭ plei nuih ăn bơngai jĭ.

Jĭ lơ̆m plei nuih, huan pham hơnơ̆ng đei ƀak si chuyên khoa pơtih nhen thoi “tơdrong jĭ pơlôch ôn bơngai” yoa sư đei dar deh mă lei tơdrong răm ‘nŏh tôch dêh. Vă hlôh vao ƀiơ̆ găh tơdrong jĭ tôch krê hơmơt âu păng 1,2 trong tang găn, hơpơi kơ mih ma duch nă mơ̆ng nơ̆r roi tơƀôh đơ̆ng ƀak si Nguyễn Trọng Thiện - Khoa Nội tim mạch, Hnam pơgang Đại học Y dược Buôn Ma Thuột kiơ̆ đơ̆ng tơdrong pơma nuh tơ̆ âu:

- Ƀak si ăi, hrei ‘nâu jĭ plei nuih, huan pham đei lơ păng hơmơt thoi yơ? Dôm tơdrong kiơ pơm tơlĕch jĭ ‘nâu hă ƀak si?

- Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện: “Hrei ‘nâu jĭ plei nuih, huan pham ‘nŏh jĭ tơdrong jĭ đei đunh lơ̆m hơkâu, ưh lăp hơdrô̆ tơ̆ teh đak bơ̆n đĕch mă tơ̆ lơ teh đak lơ̆m apŭng plenh teh hai. Hơdrô̆ tơ̆ Việt Nam, lơ̆m dôm tơdrong jĭ jăn, jĭ plei nuih, huan pham jĭ 1 lơ̆m dôm grŭp jĭ jăn đei tôch lơ, pơm tơlĕch lơ tơdrong răm kơnê̆ hăm bơngai jĭ. Jĭ plei nuih, huan pham đei lơ tơdrong tơm, đei hloi jĭ đơ̆ng nghe, jĭ tơpoh đơ̆ng mĕ ƀă. Mĭnh ƀar tơdrong jĭ đei đơ̆ng nghe nhen jĭ plei nuih đơ̆ng ‘nao rơneh sơ̆. Đei lơ tơdrong jĭ lơ̆m plei nuih, huan pham yoa đơ̆ng sŏng xa ưh kơ ‘lơ̆ng. Pơtih gia xa lơ tơmam đei pai hơmet hơdrol, đei lơ rơmă; ưh gan pơtâp hơkâu jăn; iŏk yoa lơ kơchơ̆t ưh ‘lơ̆ng đơ̆ng et tơdrô, et hât. Bơngai đei tơdrong jĭ đunh lơ̆m hơkâu nhen huyêt ap tŏk, hơyô đak sĭk, plei lĕn rơmơ̆n mă ưh đei hơmet, ưh đei khăm hơlen dôm tơdrong krê, ‘nŏh jĭ dôm tơdrong tơm đa pơm tơlĕch jĭ plei nuih, huan pham”.

- Ƀai si ăi, tơdăh jĭ plei nuih, huan pham ưh đei băt hrôih, sư đei tơdrong răm thoi yơ?

- Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện: “Đon tơchĕng atŭm đơ̆ng bơngai jĭ ‘nŏh gô đei jĭ ‘mơ̆i na năm khăm. Kŭm đei tŏ sĕt bơngai jĭ, lơ̆m unh hnam đĭ đei bơngai jĭ plei nuih, huan pham bơih kơna đei đon kơchăng năm khăm hơlen jĭ kiơ̆ khei ƀiơ̆, mă lei kơsô̆ âu lăp tŏ sĕt đĕch. Oei đei lơ bơngai jĭ mưh năm khăm đĭ băt hơdăh jĭ tơ̆ yăn âu bơih. Gơ̆h klăih song grŭp jĭ thoi âu: Jĭ tŭl kơtơh, dui jơhngâm mơmat, arih xa rim năr ưh đei nhen thoi hmă. Kŭm đei bơngai năm tơ̆ hnam pơgang ƀât jĭ đĭ dêh bơih, ƀơm kơnê̆ truh tơ̆ trong dui jơhngâm, huyêt ap jur, pơjoă truh tơ̆ tơdrong arih athei jăh chơ hơmet tơ̆ hnam pơgang hloi.

Tơdăh jĭ ưh đei băt hrôih, ‘nŏh tơdrong arih xa kơ bơngai jĭ roi ưh ‘lơ̆ng, bơngai jĭ ưh gơ̆h arih xa hiôk thoi hmă, jơhngâm ưh jăng, choh jang ưh kĕ, lê̆ đunh jing plei nuih rơmơ̆n, bơngai jĭ athei năm tơ̆ hnam pơgang hơnơ̆ng vă hơmet jĭ plei nuih rơmơ̆n yoa dui jơhngâm mơmat, jĭ tŭl kơtơh. Hơnơ̆ng thoi noh plei nuih jing rơmơ̆n, ƀât lăp pơm ăn bơngai jĭ lôch hloi. Krê hlŏh ‘nŏh, jĭ plei nuih, huan pham ưh đei nhen dôm tơdrong jĭ nai, jĭ âu đei dar deh, đunh mă lei mưh jĭ iung ‘nŏh tôch hơmơt lôch”.

- Ƀak si ăi, vă băt hrôih tơdrong jĭ ‘nâu, kon pơlei athei khăm hơlen thoi yơ?

- Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện: “Vă gơ̆h băt hrôih jĭ, blŭng a bơ̆n athei hơmet lê̆ dôm tơdrong krê pơm tơlĕch jĭ ‘mơ̆i, athei năm khăm jơhngâm pran 6 khei 1 vât mă ưh ‘nŏh 1 sơnăm 1 vât vă hơlen năng dôm tơdrong krê nhen huyêt ap tŏk, rơmă lơ̆m pham, hơyô đak sĭk. Hăm bơngai jĭ đei tơdrong krê dăh mă bơngai jĭ hơnơ̆ng et hât, bek plên athei năm khăm tơ̆ ƀak si chuyên khoa găh jĭ plei nuih, huan pham, set hơlen pham dăh mă khăm hơlen tôm tơdrong ƀiơ̆.

Hăm dôm bơngai đa đei jĭ tŭl kơtơh, dui jơhngâm mơmat ‘nŏh jăh năm khăm tơ̆ hnam pơgang roi hrôih roi ‘lơ̆ng. Ưh kơ jô̆ 1,2 tơdrong jĭ gơ̆h hơmet klăih hloi nhen jĭ plei nuih đơ̆ng nge, tơdrong jĭ plei nuih, huan pham gô kiơ̆ bơngai jĭ truh lôch, yoa thoi noh bơngai jĭ athei năm khăm hơnơ̆ng, huch pơgang hơnơ̆ng. Tơdrong jĭ ‘nâu ưh kơ sĭ hơmet gơ̆h dăh mă ưh, mă kăl ‘nŏh jĭ vei lăng sư ‘lơ̆ng dăh mă ưh. Tơdăh vei lăng ‘lơ̆ng tơdrong jĭ ‘nŏh bơngai jĭ gơ̆h arih xa thoi hmă dơ̆ng.

- Lơ̆m khei ‘năr hơmet păng tang găn jĭ đunh đai, kon pơlei athei tơplih ming tơdrong arih xa thoi yơ vă gơ̆h vei lăng ‘lơ̆ng tơdrong jĭ plei nuih, huan pham âu hă?

- Ƀak si Nguyễn Trọng Thiện: “Vă vei lăng ‘lơ̆ng bơngai jĭ athei pơm kiơ̆ mă trŏ trong hơmet jĭ đơ̆ng ƀak si, tơplih ming tơdrong arih xa, arih xa mă ‘lơ̆ng ƀiơ̆, lê̆ gan et hât, tơdrô, ƀier. Jĭ plei nuih, huan pham yoa lơ tơdrong kơna athei hŭt lê̆ dôm tơdrong krê pơm tơlĕch jĭ. Pơtih gia bơngai jĭ huyêt ap tŏk athei hơmet huyêt ap tŏk, bơngai jĭ rơmă lơ̆m pham athei hơmet jĭ rơmă lơ̆m pham, dăh mă dôm tơdrong jĭ nai athei hơmet pơ ‘lơ̆ng ngăl. Hăm bơngai jĭ hlôi đei jĭ plei nuih, huan pham bơih ‘nŏh, ‘ngoăih kơ hơmet hăm pơgang bơngai jĭ athei tơrek truh tơdrong sŏng xa hai, athei sŏng xa sap, lê̆ gan xa tăng ƀoh, bơngai Việt Nam đa xa tăng ƀŏh lơ kơna athei lê̆ gan xa ƀoh lơ ƀiơ̆.

Tơdăh ưh băt tăh ƀoh lăp ai ‘nŏh athei tơjur ƀiơ̆ 1 puăt kơsô̆ ƀoh bơ̆n juăt yoa lơ̆m rim năr ‘nŏh huei bơih. Lơ̆m tơmam xa athei tơjur ƀiơ̆ đĕch (ưh kơsĭ kâm hloi) bơ̆n đak kho, mă loi jĭ rơmă kon tơrong, athei xa ‘nhot mă lơ ƀiơ̆, lê̆ gan xa kơchơ̆t ƀôt păng sĭk. Tơdăh xa lơ kơchơ̆t ƀôt păng sĭk ‘nŏh sư pơm hơtŏk lipid lơ̆m pham. Hơtŏk tơdrong pơtâp hơkâu jăn dang 30 pơnŭt 1 năr, hăm dôm môn lăp hăm jơhngâm pran rim bơngai. Hơnơ̆ng năm jơ̆ng hoh, kơdâu, plŏng tơlei, teh sŏk iĕr, dôm tơdrong tơplŏng kơdâu tơbrot lơ jơhngâm pran ‘nŏh lê̆”.

 - Lei a, bơnê kơ ih ƀak si đei nơ̆r roi tơƀôh tôch đei yoa âu hơ!