Ƀok P.V.T (73 sơnăm) tơ̆ phường Buôn Ma Thuột dêh char Đắk Lắk jĭ lao lơ̆m lơ sơnăm âu ki. Ƀok hlôi hơmet jĭ lao tơsoh 2 đơt lơ̆m sơnăm 2021 păng 2024. Khei ‘năr tơjê̆ âu ƀok ƀôh hiĕn hơnơ̆ng, đak khoak kơsŏk, dui jơhngâm mơmat, athei gơgrĕn jơhngâm, hơnơ̆ng kơlap. Truh khăm tơ̆ Hnam pơgang hơmet jĭ Tơsoh Đắk Lắk, ƀok T. đei băt jĭ lao đei hơlơ̆k dơ̆ng hơdai hăm dôm tơdrong jĭ lơ̆m tơsoh, jĭ dăng hơlŏng đơ̆ng rŏng kơ hơmet jĭ lao: “Adrol ki hơmet jĭ tơ̆ hnam pơgang ƀak si akhan jĭ klăih bơih, mă lei 2 khei đơ̆ng rŏng ƀôh hiĕn, năm set hơlen, phĭn, khăm hơlen dơ̆ng ‘nŏh ƀôh jĭ lao đei hơlơ̆k dơ̆ng. Ưh kơ băt yoa kiơ păng inh oei hơnơ̆ng huch pơgang tôm tĕch lơ̆m 6 khei”.

Kiơ̆ ƀak si chuyên khoa, pơgang tang găn jĭ pơrang jĭ lao pơtơm sĭt kơtang ƀât tŏk bŏk khei ‘năr hơmet jĭ, kơplăh âu jơhngâm pran bơngai jĭ roi pran ‘lơ̆ng ƀiơ̆ kơna lơ bơngai ưh đei kơchăng, jing lăng pơhơi ngeh kơdih kâu pă đei jĭ bơih păng pơdơ̆h huch pơgang kơdih. Tơdrong ‘nâu jing pơm ăn pơrang jĭ lao ưh đei pơlôch đĭ păng truh 1 khei ‘năr ayơ ‘nŏh kơnh jĭ đei hơlơ̆k dơ̆ng. Tơdăh khei ‘năr hơmet ăn bơngai jĭ lao hmă ‘nŏh 6 khei ‘nŏh, hăm jĭ lao đei hơlơ̆k dơ̆ng athei hơmet truh 8 khei.

Ƀak si chuyên khoa I Nông Thị Điểm – Vei lăng khoa Lao, Hnam pơgang jĭ tơsoh dêh char Đắk Lắk tơtă, tơdrong đei jĭ hơlơ̆k dơ̆ng, yak vih vât hơnơ̆ng jing pơm tơlĕch lơ tơdrong răm tôch dêh, nhen: Jơhngâm pran bơngai jĭ roi rơmơ̆n, ƀônh đei tơdrong pơrang jĭ lơn pơgang, tơdrong krê hlŏh dơ̆ng ‘nŏh, ‘nâu jĭ tơdrong ƀônh pơm tơpoh jĭ lơ̆m tơpôl dêh hlŏh: “Bơngai jĭ ‘mĕh băt hơdăh hơmet jĭ lao klăih hloi bơih ‘nŏh, lơ̆m khei ‘năr hơmet athei năm khăm dơ̆ng tŏ sĕt hlŏh ‘nŏh 3 vât ƀât khei mă 2, mă 5 păng mă 6. Xet hơlen năng đak khoak păng phĭn X quang. Tơdăh đơ̆ng rŏng kơ hơmet klăih mă bơngai jĭ oei hiĕn ‘nŏh jĭ lơ̆m hơkâu jăn bơngai jĭ đei hloi tơdrong jĭ nai kơna athei jăh năm tơ̆ ƀak si chuyên khoa vă gơ̆h hơmet klăih tơdrong jĭ đei hơdai ‘nŏh”.

Lao jĭ tơdrong jĭ yoa pơrang jĭ lao pơm tơlĕch. Tơpoh kiơ̆ trong dui jơhngâm păng gơ̆h tơpoh lanh lơ̆m tơpôl. Mưh bơngai jĭ hiĕn, kơseh dăh mă pơma nuh, pơrang jĭ lao gơ̆h păr kiơ̆ lĕch tơ̆ ‘ngoăih păng tơpoh ăn bơngai nai. Dôm bơngai rơmơ̆n, ưh kĕ tơjră hăm jĭ jăn, bơngai arih lơ̆m anih kơdrâm bơngai, hrăt hrot dăh mă đei tơdrong jĭ lơ̆m hơkâu jăn ‘nŏh ƀônh đei jĭ hlŏh. Rim anih lơ̆m hơkâu jăn gơ̆h tơpoh jĭ lao ngăl mă lei đa ƀei dêh hlŏh ‘nŏh jĭ lao tơsoh, hăm hlŏh 80%.

Jĭ lao hrei ‘nâu đĭ đei pơgang hơmet klăih bơih tơdăh băt hrôih păng hơmet tơtom, trŏ trong hơmet đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang. Mă lei mă tơpă ăn ƀôh, lơ bơngai jĭ lao đơ̆ng rŏng kơ hơmet klăih 1, 2 sơnăm ‘nŏh đei hơlơ̆k dơ̆ng. Kiơ̆ đe ƀak si chuyên khoa, tơdrong tơm ‘nŏh yoa bơngai jĭ ưh đei pơm kiơ̆ trong hơmet, huch pơgang ưh tôm, ưh trŏ jơ mă ưh ‘nŏh pơdơ̆h huch pơgang kơdih mưh ƀôh jĭ roi da ƀiơ̆.

Kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng Hnam pơgang jĭ tơsoh dêh char Đắk Lắk, 1 sơnăm Hnam pơgang iŏk hơmet ăn hlŏh 300 ‘nu bơngai jĭ, lơ̆m noh bơngai jĭ đei hơlơ̆k dơ̆ng dang 10%. Dôm bơngai âu mưh năm hơmet tơ̆ hnam pơgang mă lơ ‘nŏh jĭ đĭ dêh bơih păng đei lơ tơdrong krê nhen: dui jơhngâm mơmat, hiĕn hơnơ̆ng, đak khoak lơ, jĭ tŭl kơtơh, jur kĭ, yuh, sŏng xa ưh lŭ, ưh ‘lơ̆ng, athei hơmet lơ̆m 1 khei ‘năr đunh dơ̆ng.

Hrei ‘nâu Việt Nam oei đei lơ̆m grŭp dôm teh đak đei kơsô̆ bơngai jĭ lao păng pŭ răm găh jơhngâm pran, tơmam drăm đơ̆ng jĭ lao lơ hlŏh lơ̆m apŭng plenh teh. Yoa thoi noh, tơdrong hơmet jĭ lao klăih hloi đơ̆ng blŭng sư gô tơgŭm ăn bơngai jĭ huei đei jĭ hơlơ̆k dơ̆ng, da ƀiơ̆ hiong khei ‘năr păng jên hơmet.

Vă tang găn jĭ, rim bơngai athei đei đon vei lăng jơhngâm pran, đei trong sŏng xa, pơtâp pơhrăm hơkâu jăn lăp ‘lơ̆ng. Lê̆ gan ngôi hơdai hăm dôm bơngai đei jĭ tơ̆ trong dui jơhngâm; vei lăng anih oei xa ‘you rơgoh; ƀet vắc xin lao (BCG) ăn nge ‘nao rơneh. Mưh ƀôh nhen đei jĭ lao nhen hiĕn đunh hlŏh 2 giĕng (hiĕn, đei đak khoak, hiĕn lĕch pham), hơdai hăm jur kĭ, sŏng xa kơ lŭ, lap; yuh tơ̆ kơsơ̆; lĕch pơ uh pơgang tơ̆ kơmang; jĭ kơtơ̆h, ƀât lăp dui jơhngâm mơmat.… ‘nŏh jăh năm khăm hloi tơ̆ hnam pơgang chuyên khoa lao, tơsoh.

Jĭ lao tơdăh đei chă ƀôh păng hơmet tơtom, trŏ trong gô hơmet klăih đĭ hloi. Mă lei, tơdăh hơmet klui dăh mă ưh kơ pơm kiơ̆ trong hơmet, jĭ đei hơmơt jĭ hơlơ̆k lơ dăh mă pơm ăn tơdrong jĭ nai đunh đai nhen pơ ‘ngeh tơsoh, jĭ phế quản, ưh kơ ‘lơ̆ng trong dui jơhngơ̆m, ƀơm kơ nê̆ kơtang truh tơdrong hơrih sa. Vă hlôh hơdăh dơ̆ng găh tơdrong đei jĭ đơ̆ng rŏng kơ hơmet jĭ lao, grŭp chih kơtơ̆ng ang hlôi đei pơma dơnuh hăm ƀak si chuyên khoa I Nông Thị Điểm - Vei lăng khoa Lao, Hnam pơgang hơmet jĭ tơsoh dêh char Đắk Lắk. Hơvơn kơmih ma duch nă păng bôl buăl vang mơ̆ng!

- Ƀak si ăi, đơ̆ng rŏng kơ met klăih jĭ lao, tơdrong klăih đơ̆ng bơngai jĭ pơmơ̆ng lơ̆m dôm tơdrong kiơ păng đei hơmơt kơ pơm ăn tơdrong jĭ nai đơ̆ng rŏng dơ̆ng dăh ưh?

Ƀak si Nông Thị Điểm: “Mơ̆ng kiơ̆ lơ̆m bơngai jĭ truh hrôih dăh mă klui. Tơdăh bơngai jĭ truh hrôih ‘noh ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ tơsoh tŏ sĕt ‘noh hơmet gô klăih đĭ hloi. Tơdăh bơngai jĭ truh klui, phĭn X quang tơsoh đei ưh kơ ‘lơ̆ng tih ‘noh gô đei tơdrong jĭ tơ̆ rŏng kơnh. Kơna đĭ đăng dôm bơngai jĭ mưh đĭ chă ƀôh jĭ lao ‘noh kăl kơ pơm kiơ̆ hơmet trŏ păng tôm kiơ̆ trong hơmet jĭ”.

- Dôm tơdrong đei ƀôh jĭ tơ̆ tơsoh đơ̆ng rŏng lao gô pơm hơtŏk hơmơt kơ jĭ dôm tơdrong jĭ hơmet ưh kơ klăih hơyơ, hă ƀak si?

Ƀak si Nông Thị Điểm: Dôm tơdrong jĭ hơmet ưh kơ klăih nhen jĭ tơsoh kơchĭl. Yua kơ đơ̆ng rŏng hơmet jĭ lao đei pơm ăn dôm tơdrong jĭ nhen pơ ‘ngeh tơsoh, jĭ phế quản pơm pơrăm nhu mô tơsoh; hrăt dăh mă pơm kơ nê̆ trong dui jơhngơ̆m... đơ̆ng noh pơm hơtŏk hơmơt kơ đei jĭ. Yua thoi noh, bơngai jĭ kăl kơ năm khăm hơnơ̆ng mưh đei dôm tơdrong jĭ hiĕn, dui jơhngơ̆m mơmat.

- Hrei ‘nâu đei dôm trong hơmet pơm pran trong dui jơhngơ̆m hơ yơ tơgŭm bơngai jĭ đơ̆ng rŏng kơ jĭ lao đei jơhngơ̆m păng hơrih sa ‘lơ̆ng?

Ƀak si Nông Thị Điểm: “Mă mônh ‘noh jĭ dui jơhngơ̆m pơ ‘mŏm ƀơ̆r nhen dui hơdrip hăm muh, dui hơchăng hiơ̆ kiơ̆ hơkŭng. Mă 2 ‘noh dui tưk klak nhen hrip tơmơ̆t hiơ̆ hăm trong muh, dui jơhngơ̆m hơchăng hiơ̆ trong ƀơ̆r. Mă 3 ‘nih năm jơ̆ng yoh; mă 4 ‘noh drot gre tang vang kơtă hơnih; mă 5 ‘noh pơtâp jŏng ti păh lăp, pơtâp 20-30 pơnĭt rim năr kiơ̆ pơtho đơ̆ng bơngai jang pơgang.