Tơjê̆ âu, kơsô̆ hơioh đei jĭ bŏ athei ƀĭch hơmet tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên tŏk bŏk đei ƀôh tŏk, tơtăm hloh ‘noh jĭ lơ bơngai truh tơ̆ hnam pơgang đĭ đei ƀôh jĭ dêh bơih. Jĭ bŏ ‘noh tơdrong jĭ gô klăih kơdih tơdăh jĭ păh lăp, mă lei ƀak si khan lê̆ hơdrol akhan tơdăh ưh kơ đei hơlen lăng păng vei lăng trŏ trong, jĭ oei đei hơmơt pơm ăn lơ tơdrong đei ƀôh jĭ krê hơmet ăn hơioh. Hlôh vao rơđăh tơdrong ‘noh, lăp ƀơ̆t đei ƀôh kon yuh, pơ ‘ngeh ƀơ̆t meng đon, lơ mĕ ƀă hlôi kơchăng ba hơioh năm khăm păng hơmet tơ̆ hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên. Tơdrong ba hơioh truh tơ̆ naih jang pơgang hrôih ưh khan lăp tơgŭm đei hơlen băt hơdăh jĭ, hơlen lăng tơdrong đei ƀôh jĭ mă oei tơtom hơmet pơ ‘lơ̆ng tơdăh đei ƀôh jĭ ăl, tang găn tôch ai hơmet kơ đei ƀôh jĭ ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh jơhngơ̆m jăn đunh đai kơ hơioh.

Mŏ Nguyễn Đoàn Phương Dung (oei tơ̆ phường Thành Nhất, dêh char Đắk Lắk) tơroi: “Kon ĭnh hơnăn Nguyễn Thùy Bảo An, sơnăm ‘nâu sư 4 sơnăm. Ƀơ̆t oei tơ̆ hnam, sư yuh dêh 40 độ păng meng đon sư pơ ‘ngeh jĭ kơna ba sư năm khăm tơ̆ ƀak si. Tơ̆ hnam pơgang, ƀak si akhan mon đei jĭ bŏ. Ĭnh kŭm băt mưh đei jĭ bŏ hơioh gô đei dôm tơdrong jĭ nhen jĭ ‘ngok, hơioh drŏ kăn ‘noh đei ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng tơpu kon kơna ĭnh ăn mon ƀĭch tơ̆ hnam pơgang vă đe ƀak si hơlen lăng, hơmet ăn kơ mon”.

Mă lei, hơdai hăm dôm mĕ ƀă kơchăng ba hơioh truh tơ̆ anih jang pơgang vă khăm ‘noh oei đei lơ ŭnh hnam chă hơmet kơdih tơ̆ hnam kiơ̆ tơdrong hlôh vao kră sơ̆, ưh kơ hơlen lăng dôm tơdrong đei ƀôh pha đơ̆ng hơioh mưh đei jĭ bŏ. Dôm tơdrong đei ƀôh jĭ ăl đơ̆ng jĭ bŏ đa đei ƀôh đơ̆ng rŏng kơ meng đon đĭ pơtơm dă ƀiơ̆ kơ pơ ‘ngeh kơna mĕ ƀă tôch kơ ƀônh pơm pơ hơi. Tơ̆ hơioh drŏ nglo păh iung, jĭ tơ̆ kơtăp ‘noh tơdrong jĭ đa đei, ƀôh hơdăh ‘noh jĭ, pơ ‘ngeh kơtăp, yuh dêh; tơdăh ưh kơ đei hơmet păng hơlen lăng tơtom gô hơnhăk truh  hŏnh kơ tă, ƀơm ưh kơ truh tơdrong đei kon đơ̆ng rŏng âu. Lei lăi thoi noh, jĭ tơpu kon tơ̆ hơioh drŏ kăn mă khan ưh kơ gan đei ră mă lei kŭm đei ƀôh lơ tơdrong krê hơmơt hăm jơhngơ̆m jăn rơneh kon. ‘Ngoăih kơ ‘noh, 1,2 ‘nu gô đei tơdrong jĭ pơ ‘ngeh hăm đei ƀôh jĭ klak, ƀơ ƀlut hăk, tơgok; dăh mă krê hơmơt hloh ‘noh jĭ ‘ngok hăm dôm tơdrong jĭ kơ̆l tôch kơ dêh, hăk lơ, gơ̆... ‘Nâu jĭ dôm bơngai jĭ kăl kơ đei kâp kư̆u păng hơmet nŏng tơ̆ hnam pơgang.

Ƀak si CKII Đặng Việt Nam – Khoa hơmet hơioh jĭ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, tơbăt: “Hmă hmă dôm tơdrong đei ƀôh jĭ đơ̆ng jĭ bŏ đa đei tơ̆ dôm hơioh tam mă đei ƀet bơ̆ng, dôm tơdrong đei ƀôh jĭ gô lơ păng dêh hloh. Tơdrong đei jĭ bŏ ưh kơ đei vei lăng trŏ trong đa đei dôm tơdrong jĭ mă bơngai lơ̆m ŭnh hnam dăh mă bơngai khăm blŭng ưh lăng băt hơlen gô pơm ăn dôm tơdrong đei jĭ dêh hloh, oei hmă ‘noh jĭ bŏ đe dă ƀiơ̆, klăih kơdih, jĭ lăp yuh lơ, pơ ‘ngeh, jĭ đơ̆ng rŏng ‘noh klăih kơdih, đe ƀak si lăp tơgŭm dôm tơdrong đei ƀôh jĭ yan âu đĕch. Hăm dôm bơngai đei tơdrong jĭ ‘nao hơnhăk truh jĭ dêh hloh nhen jĭ ‘ngok, pơ ‘ngeh dêh, jĭ kơtăp bŏng tơ̆ hơioh drŏ nglo. Yua thoi noh, tơdăh hơmet trŏ trong jĭ gô klăih kơdih”.

 Mă đơ̆ng jĭ bŏ ‘noh tơdrong jĭ ƀônh kơ tơpoh păng gô pơm ăn lơ tơdrong jĭ nai krê hơmơt ră mă lei đĭ đei pơgang vắc xin tang găn jĭ bơih. Đe ƀak si tơtă kơ mĕ ƀă athei ăn hơioh ƀet pơgang vắc xin tang găn jĭ bŏ tôm, ƀlep năr vă pơm tơdrong pran, tơ jur hơmơt kơ đei jĭ kŭm nhen pơm dă ƀiơ̆ kơ đei ƀôh jĭ dêh. Vắc xin tang găn jĭ bŏ đa đei ƀet lơ̆m vắc xin hơdai hăm grŏnh - bŏ - rubella (MMR). Kiơ̆ pơtho tơtă đơ̆ng anih jang pơgang, hơioh kăl kơ ƀet 2 jrŭm: Jrŭm mă mônh ƀơ̆t hơioh tôm 12–15 khei păng jrŭm mă 2 ƀơ̆t hơioh đơ̆ng 4–6 sơnăm. Mưh hơioh tam mă đei ƀet tôm jrŭm, mĕ ƀă athei ba hơioh ƀet dơ̆ng đơ̆ng rŏng roi hrôih roi ‘lơ̆ng. Tơdrong ƀet bơ̆ng tôm ưh khan lăp tơgŭm vei lăng jơhngơ̆m jăn hơioh đĕch mă oei tơgop pơm tơdrong pran lơ̆m tơpôl, tang găn hơmơt đei jĭ lơ̆m hnam trưng păng tơring kon pơlei oei .

Jĭ bŏ gơ̆h klăih kơdih đơ̆ng 7–10 năr tơdăh đei vei lăng trŏ trong mă lei 1,2 ‘nu bơngai jĭ oei đei tơdrong krê hơmơt, pơdui đunh truh hơioh ‘lŏ păng tơdăm tơ̆l. Vă tơgŭm ăn mĕ ƀă hlôh vao hơdăh ƀiơ̆ găh tơdrong tơm, tơdrong đei ƀôh blŭng a mưh đei jĭ, trong tơpŏh kŭm nhen trong vei lăng păng tang găn jĭ đei yoa ‘lơ̆ng, nhôn đei jơ pơma nuh hăm Ƀak si CKII Đặng Việt Nam – Khoa hơmet jĭ ăn hơioh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên.

-Apinh ƀak si roi tơbăt dôm tơdrong kiơ pơm tơlĕch jĭ bŏ năng? păng mưh đei jĭ ‘nŏh ƀôh thoi yơ?

Ƀak si Nam: Jĭ bŏ yoa virus Paramyxoviridae pơm tơlĕch. Virus âu đa pơm tơlĕch jĭ ăn đe hơioh đơ̆ng 2-12 sơnăm, đa đei lơ hlŏh ‘nŏh hăm đe hơioh tam mă ƀet vắc xin tang găn jĭ grŏnh-jĭ bŏ-rubella. Jĭ tơpoh kiơ̆ trong dui jơhngâm, vă akhan tơpŏh kiơ̆ đơ̆ng đak hai tơprăh. Jĭ gơ̆h tơpoh kiơ̆ đơ̆ng ngôi hơdai nhen đe hơioh pơm ngôi tơmam hơdai, đei đak hai tơprăh đơ̆ng hơioh jĭ. Mưh jĭ bŏ, blŭng a hơioh yuh, yuh hơnơ̆ng đơ̆ng 2-3 năr. Jĭ đa klăih kơdih mă lei kŭm đei hơioh yuh đơ̆ng 5-7 năr mơ̆ng đơ̆ng hơkâu sư pran jăng păng jĭ tơpŏh tơ̆ hơioh thoi yơ. Mă 2 hơioh pơ ‘ngeh ƀât hơla meng đon, oei krao ‘nŏh jĭ bŏ, hmă hmă hơioh đei kơnol 1 mă ưh ‘nŏh 2 păh hloi, pơ ‘ngeh tih jur truh tơ̆ kang.

-Lơ mĕ ƀă mưh ƀôh hơioh jĭ bŏ đa hơmet kiơ̆ tơdrong juăt, pung chô̆ văn hla pơgang ƀât bŏ… Ih hăm đei nơ̆r pơma kiơ găh tơdrong ‘nâu ưh?

Ƀak si Nam: Mưh hơmet hăm tây y, nhôn ưh đei tơtă athei ƀăng hơmet dăh mă pung pơgang ƀât bŏ pơ ‘ngeh. Yoa jĭ bŏ sư pơ ‘ngĕh mă lei yoa jĭ lơ̆m trôm đon, ưh đei pơm rơka tơ̆ ‘ngoăih. Yoa thoi noh tơdrong pung, chô̆ văn dôm kơloăi pơgang tơ̆ ‘ngoăih nhen ưh kơ đei kăl kiơ. Ƀât lăp đei mĕ ƀă iŏk hla ‘long pơgang pơpu ming văn ƀơ̆t bŏ lê̆ đunh jing đei rơka, đơ đik mưh ôp hơmet ưh rơgŏh, jing đa pơm hơvơ̆l hăm tơdrong jĭ nai. Yoa thoi noh, mĕ ƀă lê̆ pơpu pôi chô̆ văn hla pơgang păng văn ƀăng ƀât jĭ bŏ pơ ‘ngeh tơ̆ đe hơioh.

 -Mưh hơioh jĭ bŏ, mĕ ƀă athei vei rong hơioh thoi yơ hă ƀak si?

Ƀak si Nam: Jĭ bŏh gơ̆h klăih kơdih, sư lăp pơm yuh hơkâu đĕch. Yoa thoi noh, tơdrong vei rong hơioh mă lơ ‘nŏh athei pơm ăn hơkâu hơioh rơngơp, ăn hơioh hrŭk hơbăn ao hơtăng vă huei yuh, nhă đak mă lơ, gơ̆h ăn huch pơgang pơm tơjur jĭ hai vă hơioh hiôk lơ̆m hơkâu mă lei athei pơm kiơ̆ nơ̆r pơtho đơ̆ng ƀak si ‘mơ̆i. Hơdai hăm ‘nŏh, mĕ ƀă athei hơlen năng 1 kơsô̆ tơdrong hlĭch nhen hăk tơgok ‘nŏh jĭ tơdrong đa đei yoa jĭ ‘ngok ƀơm đơ̆ng jĭ bŏ, hăk hơdai hăm jĭ klak yoa jĭ lơ̆m tụy. Tơdăh mĕ ƀă ưh băt yoa jĭ kiơ dăh mă ƀôh hơioh nhen roi lap ‘nŏh jăh chơ hơioh năm tơ̆ hnam pơgang vă ƀak si khăm hơlen păng hơmet tơtom.

-Lei, ƀak si hăm đei nơ̆r tơtă kiơ vă tang găn jĭ bŏ ưh?

Ƀak si Nam: Hrei ‘nâu jĭ bŏ đĭ đei vắc xin ƀet tang găn ăn hơioh tôm 12 khei bơih kơna mĕ ƀă đei hơioh lơ̆m sơnăm ‘nâu athei ba hơioh năm ƀet vắc xin grŏnh-jĭ bŏ-rubella. Mưh hơioh ƀet jrŭm blŭng a, đơ̆ng rŏng dang 15 năr ‘nŏh hơioh đei vei lăng truh 95%, ƀet tôm 2 kơliêu, hơioh gô đei vei lăng truh 25 sơnăm. Hơdai hăm ‘nŏh, mưh truh khei tơplih pơyan, jĭ bŏ đa đei lơ ƀiơ̆, ƀônh tơpŏh ƀiơ̆ kơna mưh ƀôh hơioh jĭ bŏ ‘nŏh lê̆ ăn sư ngôi hơdai hăm bôl boăl vă jĭ huei tơpoh, mă loi hăm hơioh hơla kơ 12 khei tam mă đei ƀet vắc xin dăh mă hơioh đei tơdrong jĭ lơ̆m hơkâu.

-Lei a, bơnê kơ ih ƀak si hơ!