Kiơ̆ kơ Anih tơm vei lăng Jang pơgang, Việt Nam găh grŭp teh đak đei kơsô̆ bơngai jĭ pơ̆k lơ hloh tơring Đông Nam Á, hăm dang 200.000 ‘nu jĭ rim sơnăm. Tơdrong jĭ âu ‘noh tơdrong tơm pơm ăn lôch, jo po lơ hloh hăm jên hơmet lơ, ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng tih truh đon tơchĕng, tơdrong hơrih mŭk drăm kơ ŭnh hnam bơngai jĭ.

Pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok ‘noh tơdrong ‘ngok đei ưh kơ ‘lơ̆ng yua đơ̆ng pham rong ‘ngok ưh kơ pơtruh tôm, hơnơ̆ng. Jĭ đei 2 kơloăi: lĕch pham ‘ngok, ‘noh tơdrong hoan pham ‘ngok đei pơchah păng kơchĭl hoan pham ‘ngok (pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok), đei ƀôh yua đơ̆ng kơtoăl pham krăl pơm ăn kơchĭl pham jur tŏk rong dôm tế bào ‘ngok. Kơchĭl hoan pham ‘ngok đei dang 85% lơ̆m akŏm kơsô̆ bơngai pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok.

Tơ̆ Đắk Lắk, hơdrol sơ̆, bơngai jĭ pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok đa rơih hnam pơgang Trung ương vă kơ̆p kư̆u. Mă lei trong chơ năm hơtăih hlôi pơm hiong jơ “ ‘măih” lơ̆m tơdrong hơmet tơdrong jĭ âu. Truh tơ̆ hnam pơgang klui hơdai hăm hơkâu jăn bơngai jĭ đei ưh kơ ‘lơ̆ng, tơdăh pŭn păi hơrih gô đei lơ tơdrong jĭ trăp trĭn. Khei 3 sơnăm 2025, Hnam pơgang đa khoa Thiện Hạnh pơjing Anih hơmet jĭ pơ̆k găh khoa Nội, đei tôm găh bơngai jang păng kơmăy kơmŏk pơgang kơ mĭnh anih hơmet jĭ pơ̆k kiơ̆ tơdrong hơgăt đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang, hlôi tơgop dŏng hơrih, hơmet ‘lơ̆ng jơhngơ̆m pran ăn lơ bơngai jĭ pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok lơ̆m dêh char.

Kiơ̆ kơ ƀak si Bùi Văn Mạnh (Anih hơmet jĭ pơ̆k, khoa Nội, Hnam pơgang đa khoa Thiện Hạnh), lơ̆m dang 5 sơnăm kơ âu bơngai jĭ pơ̆k đei ƀôh tŏk păng roi ‘năr roi đei tơ̆ bơngai mơlôh jĭ lơ. Mă lei găh lơ bơngai jĭ truh tơ̆ hnam pơgang klui yua đơ̆ng lơ tơdrong păng pơm ăn hiong răm kơtang.

“Lơ̆m 1 sơnăm kơ âu, jô̆ păh lăp 1 khei hnam pơgang Thiện Hạnh sơng iŏk đơ̆ng 150-200 ‘nu bơngai jĭ pơ̆k. Tơdrong đei ƀôh atŭm đơ̆ng dôm bơngai jĭ âu ‘noh bơngai jĭ truh tơ̆ hnam pơgang klui, hloh jơ ‘măih lơ̆m kơ̆p kư̆u păng hơmet; mă 2 ‘noh jĭ iŏk yua dôm trong hơmet thoi kră sơ̆, pơtho lơ̆m mạng dăh mă yua dôm kơ loăi pơgang chă tơroi băl. Tơdăh bơngai jĭ pơ̆k pơchăh hoan pham ‘ngok ‘noh dôm trong hơmet âu gô ăn jĭ dêh hloh dơ̆ng”.

Kiơ̆ kơ đe ƀak si chuên khoa, lơ̆m kơ̆p kư̆u păng hơmet pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok, jơ năr ‘noh jĭ tơdrong tơm kơ tơdrong hơrih. Mưh hoan pham ‘ngok đei kơchĭl, ưh kơ jăh tơtom ‘noh kơ triê̆u tế bào kơ̆l ‘ngok gô hiong hloi, ưh kơ kĕ klăih. Păng lăp đei dôm bơngai  jĭ hlôi đei jĭ vă lôch yua đơ̆ng pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok mă hlôh rơđăh tơdrong krê hơmơt đơ̆ng tơdrong jĭ âu păng tơdrong đei kơ̆p kư̆u tơtom ‘noh đei tơdrong ‘lơ̆ng thoi yơ hăm tơdrong hơrih kơ đe sư.

 Nhen duch Nguyễn Thị L. (57 sơnăm) oei tơ̆ xăh Nam Dong, dêh char Lâm Đồng ‘noh ƀôh kơnăl. Ƀơ̆t kơplăh pơdơh tŏk bŏk tiêt hŏk ‘noh ưh kơ ê duch L. ƀôh hơkâu ưh kơ jăng, jơ̆ng ti rơbưi chhŭp. Duch đei bơngai jang hơdai hăm sư chơ ba năm kơ̆p kư̆u tơ̆ Hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên păng chơ tơplih tơ̆ Hnam pơgang đa khoa Thiện Hạnh, tơ̆ âu, đơ̆ng rŏng kơ đei hơlen lăng băt kơchĭl trong hoan pham ‘ngok, sư đei ƀet pơgang pơm hach kơtoăl pham krăl, mă lei, tơdrong jĭ ưh kơ dă ƀiơ̆ kơna hơnơ̆ng đei răih nội soi. Đơ̆ng rŏng hloh 4 năr hơmet, duch L. đĭ gơh tơdrŏ jơ̆p hơkâu, gơh pơma, sŏng sa hmă. Hơdrol ‘noh, duch Nguyễn Thị L. đei hơmet jĭ rơmă pham, tam mă đei tơchĕng akhan kơdih đei hơmơt đei jĭ pơk pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok păng akhan vei đei hơkâu jăn păng klăih nhen năr ‘nâu tơpă ‘noh jĭ 1 tơdrong jơnei tih tên.

“Thây kô pơtho lơ̆m hnam trưng ƀôh jơ̆ng ti ĭnh tơ koĕl tơkuônh ‘noh chơ năm tơ̆ anih khăm tơ̆ Nam Dong đang kơ ‘noh thuê gre taxi chơ năm tơ̆ Hnam pơgang tơring, đơ̆ng rŏng phĭn CT Scan đang ‘noh đe sư akhan dang ei ŭnh hnam đei 2 rơih iŏk, mĭnh ‘noh năm tơ̆ Sài Gòn kơ̆p kư̆u, 2 ‘noh tơ̆ Hnam pơgang Thiện Hạnh, oei năm tơ̆ Sài Gòn ‘noh rŏ lăng ưh kơ tom kơna ŭnh hnam rơih năm tơ̆ Thiện Hạnh. Truh tơ̆ âu ‘noh ƀak si kơ̆p kư̆u tơtom lơ̆m jơ măih, ăn năm klui dơ̆ng rŏ lăng ĭnh pă hơrih bơih, kơplăh doh jơ̆ng ti jo đĭ 1 păh bơih, ưh kơ gơh pơma. Dang ei ĭnh pơma hmă bơih, jơhngơ̆m pran sơđơ̆ng lơ bơih. Ĭnh ưh kơ băt pơma kiơ hloh dơ̆ng lăp băt bơnê kơ đe ƀak si đĕch.”

Mĭnh ‘nu bơngai nai pŭn ai đei kơ̆p kư̆u hrôih ‘noh bơngai jĭ Nguyễn Thị Kim L. (55 sơnăm) tơ̆ phường Buôn Ma Thuột. Tŏk bŏk măng ƀơ̆t oei tep, duch L. ƀôh hơkâu lap, ti ưh kơ mơn, krao hloi bơngai lơ̆m ŭnh hnam ba năm tơ̆ hnam pơgang. Lăp hloh 1 jơ đơ̆ng rŏng kơ đei ƀôh tơdrong jĭ, sư hlôi đei đe ƀak si Hnam pơgang đa khoa Thiện Hạnh kơ̆p kư̆u, đei yua ‘noh dang 6 jơ đơ̆ng rŏng, duch L. đĭ gơh sŏng sa kơdih, ti chĕp pel jăng, jơhngơ̆m pran ƀrư̆ brư̆ ‘lơ̆ng. Duch Nguyễn Thị Kim L. tơbăt:

“Tơ̆ kơmăng ĭnh tep hmă, truh tŏk bŏk măng dang hloh 1 jơ pơgê ưh kơ ê ƀôh ti ưh kơ mơn, tưk ti ƀôh ưh kơ hmă, ĭnh iung ‘noh ƀôh  lơ̆m hơkâu hơ hĭr, ưh kơ hiôk, dui jơhngơ̆m mơmat, hơdrôt, iŏk kơchai dầu vă pik mă lei chĕp kơchai huŏng hê̆, ti ưh pă mơn kiơ. Truh tơ̆ hơnih kơ̆p kư̆u, đei phĭn MRI hloi, đei ƀet tơmơ̆t pơgang hach kơtoăl pham krăl, dôm jơ đơ̆ng rŏng ‘noh ti ĭnh mơn hơlơ̆k dơ̆ng, truh ‘năr dơ̆ng ‘noh ĭnh chĕp por sa gơh bơih”.

Ƀak si Bùi Văn Mạnh tơtă kơ rim ‘nu bơ̆n kăl lăng băt hrôih dôm tơdrong đei ƀôh đơ̆ng jĭ pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok vă chơ ba bơngai jĭ năm kơ̆p kư̆u roi hrôih roi ‘lơ̆ng, lơ̆m dang 4,5 jơ đơ̆ng rŏng kơ đei ƀôh dôm tơdrong jĭ blŭng a. Hŭt lê̆ jơ âu, tơdrong hơmet tơ̆ rŏng gô mơmat tat hloh tôch kơ lơ. Dôm tơdrong đei ƀôh kơnăl ‘noh: ưh kơ jăng, jo jơ̆ng ti ưh kơ ê dăh mă nơnăm mơmat; pơma mơmat, pơma kơ blŏl, ưh kơ gơh pơma; ƀơ̆r cheng, 1 păh tơbŏk luĕng. Mưh đei sơng iŏk, khăm hơlen păng pơm hơlen lăng bơ̆n pham, phĭn âu to, đe ƀak si gô tơchơ̆t iŏk yua trong hơmet trŏ lăp hăm tơdrong bơngai jĭ. Hăm pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok, bơngai jĭ gô đei chă tơdrong tơm pơm ăn lĕch pham păng vei lăng kơsô̆ pham lĕch. Oei hăm tơhlăk trong hoan pham ‘ngok, đei 2 trong hơmet tơm, tơdăh kơchĭl trong hoan pham iĕ, bơngai jĭ gô đei yua pơgang pơm hach kơtoăl pham krăl, tơdăh kơchĭl trong hoan pham tih, hơdai hăm yua pơgang, ƀak si gô răih nội soi vă hŭt lê̆ kơtoăl pham krăl, pơm rơhơi pham jur tŏk hiôk hơ lơ̆k dơ̆ng.

Vă tang găn pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok, đe ƀak si tơtă hăm dôm bơngai đei hơmơt lơ nhen bơngai kră, đei tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol nhen huêp ap tŏk, rơmă pham, plei nuih... kăl kơ vei lăng ‘lơ̆ng tơdrong jĭ, pơm kiơ̆ ‘lơ̆ng dôm trong sŏng sa, oei sa kiơ̆ athei đơ̆ng ƀak si. Hăm dôm bơngai hmă kăl kơ pơvei trong hơrih hiôk ‘lơ̆ng, ưh kơ et hơ̆t; tơ jur ƀier hơlăk; sŏng sa mă ‘lơ̆ng; pơtâp hơkâu jăn hơnơ̆ng, păh lăp păng khăm jơhngơ̆m jăn tŏ sĕt hloh 1 sơnăm 1 ‘măng; mưh đei ƀôh dôm tơdrong jĭ đơ̆ng pơ̆k pham bluh tŏk tơ̆ ‘ngok, kăl kơ năm tơ̆ hnam pơgang roi hrôih roi ‘lơ̆ng.

Pơ̆k pham blŭh tơ̆ ‘ngok đa đei ưh kơ ê păng pơrăm tôch dêh truh tơ̆ jơhngâm pran mưh ưh đei băt hrôih, dŏng hơmet tơtom. Lei, dôm bơngai hơyơ ƀônh đei tơdrong jĭ krê hơmơt âu păng tơdăh ưh pŭn đei tơdrong jĭ’nâu ‘nŏh athei pơm thoi yơ vă găn ƀiơ̆ tơdrong răm kơnê̆ hăm jơhngâm pran, nhôn đei jơ pơma nuh hăm ƀak si Bùi Văn Mạnh, Anih iŏk hơmet bơngai pơ̆k, lơ̆m khoa Nội, Hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh.

-Dôm bơngai hơyơ ƀônh đei jĭ pơ̆k, pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok hă, ƀak si?

-Bs Bùi Văn Mạnh: Pơ̆k pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok pơrăm tôch dêh hăm ‘ngok yoa ‘ngok ưh đei pơtruh tôm oxy păng kơchơ̆t ‘lơ̆ng. Dôm bơngai ƀônh pơ̆k ‘nŏh jĭ bơngai kră, bơngai đei dôm tơdrong jĭ đunh lơ̆m hơkâu jăn. Mă đơ̆ng hrei ‘nâu pơ̆k pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok đei tơ̆ bơngai roi ‘lơ̆p ƀiơ̆ ră mă lei năng atŭm oei đei lơ tơ̆ 2 grŭp bơngai âu, mă loi ‘nŏh bơngai jĭ lơ̆m plei teh, dôm bơngai arih xa ưh kơ ‘lơ̆ng nhen et hât, et tơdrô, ƀier lơ.

-Pơ̆k, pham bluh tơ̆ ‘ngok đa đei ƀôh dôm tơdrong lơ liơ? Păng trong hơmet thoi yơ mưh ngeh đei jĭ pơ̆k, pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok?

-Bs Bùi Văn Mạnh: Tơdrong đa ƀôh dêh hlŏh jĭ rơmơ̆n, jo hơmren jơ̆ng ti, 1 ‘nu bơngai ưh đei tơdrong kiơ ưh ê đei ƀôh jo hơhmren, ưh jăng 1 păh hơkâu, ưh gơ̆h dơdrŏ thoi hmă; mă 2 ‘nŏh pơma hơrăk, ƀơ̆r luĕng, măt ƀiêt; pơma pơmat nhen thoi kơbuăl, ưh đei nhen thoi hmă mă ưh ‘nŏh ưh gơ̆h pơma hloi. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh oei đei 1,2 tơdrong nai hai nhen, bơngai jĭ ƀôh ving măt ưh kơ băt yoa kiơ, dơ̆ng ưh hơđơ̆ng ƀât lăp năng cheh bre, măt ưh bang. Mă lei ‘nâu jĭ tơdrong đa đei hăm lơ tơdrong jĭ nai hai kơna ƀônh kơ hơvơ̆l, sư ưh đei ƀôh hơdăh nhen thoi 3 tơdrong đei tơroi blŭng a hei.

Mưh ƀôh bơngai jĭ pơ̆k pham tŏk tơ̆ ‘ngok, tơdăh bơngai jĭ oei hơdrăl ‘lơ̆ng ‘nŏh jăh chơ ba tơ̆ hnam pơgang jê̆ hlŏh hloi păng chơ năm tơ̆ hnam pơgang gơ̆h hơmet jĭ pơ̆k pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok âu. Mưh bơngai jĭ pơ̆k ưh pă hơdơ̆r hloi ‘nŏh ăn bơngai jĭ ƀich hơdrêng 1 păh vă huei hơ ‘nơ̆k, đơ̆ng rŏng kơ ‘nŏh chơ năm tơ̆ hnam pơgang. Mă 3 dơ̆ng, athei hơlen năng bơngai jĭ oei dui jơhngâm dăh mă ưh, tơdăh ưh đei dui jơhngâm ‘nŏh athei đei bơngai gơh kâp kư̆u, pơm ăn sư dui jơhngâm dơ̆ng, nhen hlôm kial kiơ̆ trong ƀơ̆r, kơtĭt plei nuih, pơih trong ăn bơngai jĭ dui jơhngâm, hơdai hăm ‘nŏh krao gre pơgang truh chơ hơmet.

Đei 1 nơ̆r pơma tơ̆ anih dŏng hơmet bơngai jĭ pơ̆k, pham bluh tơ̆ ‘ngok ‘nŏh jĭ “Jơnăr jĭ ‘ngok”. Tơdrong tôch gĭt kăl vă dŏng đei bơngai pơ̆k ‘nŏh jĭ jơnăr. Vă akhan bơngai jĭ đei đe ƀôh băt roi hrôih, chơ năm tơ̆ hnam pơgang roi tơtĕnh păng đei iŏk hơmet tơtom ‘nŏh roi hơmĕng, tơdăh băt klui, ưh jăh chơ năm tơ̆ hnam pơgang lei roi krê, ƀât lăp mưh chơ hơmet klui ‘nŏh ưh gơ̆h hơmet hloi, kơna mưh băt athei chơ năm tơ̆ hnam pơgang roi hrôih roi ‘lơ̆ng. Hăm bơngai pơ̆k yoa pham kơchĭl lơ̆m ‘ngok dăh mă huan pham pơchăh lơ̆m ‘ngok ‘nŏh đei jơmăih vă hơmet ngăl. Hăm pham kơchĭl lơ̆m ‘ngok, tơdăh chơ bơngai jĭ năm tơ̆ hnam pơgang hrôih, ‘lơ̆ng hlŏh ‘nŏh dang 4,5 jơ blŭng ‘nŏh nhôn gơh yoa pơgang pơm pơhach pham kơtuăl, vă pham ro tŏk tơ̆ ‘ngok ‘lơ̆ng dơ̆ng; mă 2 ‘nŏh răih nô̆i soi iŏk hŭt lê̆ pham kơtuăl găn huan pham ro. Oei đơ̆ng rŏng kơ 4,5 jơ ‘nŏh lăp yoa pơgang hmă đĕch, pơtâp bơ̆n hơkâu jăn, tơdăh huan pham chĭl dêh ‘nŏh răih hơmet mă lei hui bơngai răih klăih ‘lơ̆ng. Jô̆ hloi pham pơchăh lơ̆m ‘ngok tơdăh bơngai jĭ năm tơ̆ hnam pơgang hrôih ‘nŏh roi ‘lơ̆ng vă găn ƀiơ̆ pham lĕch lanh lơ̆m ‘ngok bơngai jĭ.

- Dôm tơdrong glăi đa ƀôh hơyơ kăl kơveh mưh dŏng hơmet ăn bơngai pơ̆k yoa đơ̆ng pham blŭh tŏk tơ̆ ‘ngok?

-Bs Bùi Văn Mạnh: Dôm tơdrong glăi mă kon pơlei bơ̆n đe pơm vă dŏng hơmet ăn bơngai pơ̆k ‘nŏh jĭ: lê̆ bơngai jĭ ƀich kơtă 1 ƀôt, ưh đei năm tơ̆ yơ, tơdrong ‘nâu tôch glăi. Mă 2 đa ƀet tơlĕch pham tơ̆ ‘ngoăih; mă 3 ‘nŏh tŭr pĕt ăn sư mă ưh ‘nŏh iŏk yoa dôm kơloăi pơgang hla ‘long mơ̆ng kiơ̆ đe tơroi, dôm kơloăi pơgang đe kuang kăo tơ̆ mang ưh kơ trŏ. Dôm tơdrong ‘nâu gô pơm ăn jĭ roi dêh hlŏh dơ̆ng yoa bơngai jĭ ưh đei chơ năm tơ̆ hnam pơgang, ưh đei dŏng hơmet tơtom, tơdrong ‘nâu sư pơm tơlĕch lơ tơdrong răm kơnê̆ hăm bơngai pơ̆k ƀât lăp pơm ăn kơ sư lôch hloi.

- Hrei ‘nâu Hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh oei jang kiơ̆ dôm trong jang yơ vă dŏng hơmet ăn bơngai pơ̆k, pham blŭh tŏk tơ̆ 'ngok?

-Bs Bùi Văn Mạnh: Đei 2 kơloăi pơ̆k pham blŭh tơ̆ ‘ngok. Hăm pham pơchăh lơ̆m ‘ngok nhôn hơlen năng yoa kiơ đei tơdrong ‘nâu, tơdăh pham lĕch lơ ‘nŏh athei răih vă iŏk tơlĕch pham kơtuăl. 85% bơngai jĭ pơ̆k, pham blŭh tơ̆ ‘ngok hrei ‘nâu ‘nŏh găn hoan pham, tơdrong jĭ ‘nâu đei lơ trong hơmet ƀiơ̆. Hrei ‘nâu anih hơmet ăn bơngai pơ̆k tơ̆ khoa Nô̆i tơ̆ Hnam pơgang Thiện Hạnh đei tôm kơmăy gơ̆h hơmet 'lơ̆ng ăn 1 'nu bơngai jĭ pham kơchĭl lơ̆m 'ngok. Hăm dôm bơngai jĭ truh hơmet lơ̆m jơ măih, pham kơchĭl iĕ 'noh gơ̆h yoa pơgang pơhach pham kơtuăl. Đei lơ bơngai jĭ truh tơ̆ âu, lăp đơ̆ng rŏng 1 jơ yoa pơgang pơm ăn pham hach 'nŏh đei jơhngâm pran 'lơ̆ng hơđơ̆ng hloi bơih. Tơdăh bơngai jĭ kơchĭl huan pham dêh truh hơmet ƀât jơ măih 'nŏh nhôn gơ̆h iŏk yoa hloi 2 trong hơmet đei, ăn huch pơgang hai, răih nô̆i soi iŏk pham kơtuăl hai, hơmet rơgoh huan pham vă pham gơ̆h kơdâu 'lơ̆ng thoi đêl dơ̆ng.

- Lei a, bơnê kơ ih ƀak si đei jơ roi tơbăt dôm tơdrong đei yoa âu.