Kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk, sơnăm 2025, lơ̆m dêh char đei 29.364 hơioh đei huch OPV ‘măng mă 3, iŏk đei kơsô̆ 72,8%. Đơ̆ng blŭng sơnăm 2026 truh dang ei, đei 6.656 ‘nu hơioh đei huch OPV ‘măng mă 3, iŏk đei kơsô̆ hloh 16%. Thoi noh, oei đei lơ hơioh tam mă đei huch tôm vắc xin OPV, pơm hơmơt kơ tơ jur tơdrong ưh kơpran lơ̆m tơpôl. Yua thoi noh, tơdrong hơnơ̆ng tŭn pran roi tơbăt, hơtŏk ‘lơ̆ng hlôh vao đơ̆ng kon pơlei păng vei sơđơ̆ng hơioh đei huch vắc xin tôm kơliêu, trŏ năr ‘noh jĭ tơdrong jang tôch kơ gĭt kăl.

Chih iŏk tơ̆ hơnih ƀet bơ̆ng Tân Lợi (phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk), lơ̆m dôm năr ƀet bơ̆ng kiơ̆ jăl khei, lơ mĕ ƀă hlôi kơchăng truh tơhuch vắc xin OPV păng ƀet dôm kơloăi vắc xin lơ̆m Tơdrong jang ƀet bơ̆ng pơih să. Tơ̆ âu, tơdrong jang ƀet bơ̆ng pơgơ̆r trŏ trong jang đơ̆ng khăm hơlen, roi tơƀôh truh pơtho răp hơlen lăng đơ̆ng rŏng kơƀet/huch. Hơdai hăm ‘noh, kang ƀô̆ jang pơgang oei pơgơ̆r hơlen lăng khei ‘năr ƀet bơ̆ng kơ rim hơioh vă veh ver hŭt hiơt vắc xin păng kơsô̆ ƀet, hơdrin roi tơbăt, tơblang ăn kơ mĕ ƀă hlôh rơđăh tơdrong kăl đơ̆ng vắc xin OPV lơ̆m tang găn jĭ jo jăn, kiơ̆ đơ̆ng noh tơgŭm hơtŏk ‘lơ̆ng hlôh vao kơchăng ba hơioh năm huch vắc xin tôm kơliêu, trŏ khei ‘năr. Mŏ Tạ Vũ Lan Chi (phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk), tơroi:

“Kon ĭnh đei 8 khei. Kiơ̆ kơ ĭnh hlôh băt, tơdrong tang găn jĭ ăn hơioh tôch kơ kăl yua kơ dôm nơ̆r pơtho tơtă adoi tơroi ăn ba hơioh truh tơ̆ rim hnam pơgang tơring vă ƀet vắc xin tang găn jĭ ăn hơioh đĭ jơhnơr. Yua thoi noh, ‘nâu ĭnh ba năm tơ̆ hnam pơgang huch vắc xin tang găn jĭ jo jăn. Ĭnh ƀôh tơdrong ăn hơioh huch vắc xin âu tôch kơ gĭt kăl yua kơ tơ̆ dôm khei blŭng jơhngơ̆m pran kơ hơioh oei ưh kơ jăng, tơdrong ăn hơioh huch vắc xin gô tơgŭm tang găn jĭ. Jĭ jo jăn gô pơm ăn hơioh jo po đĭ chăl hơrih kơna iŏk đei roi tơbăt đơ̆ng phường ‘noh ĭnh hơmet jơ, tơdrong jang ba kon năm huch trŏ khei ‘năr”.

Đei lơ mĕ ƀă đĭ hlôh vao păng kơchăng ba hơioh năm huch vắc xin OPV kiơ̆ năr pơkă đơ̆ng Hnam pơgang tơring. Mă lei oei 1,2 ŭnh hnam yua kơ lơ tơdrong đĭ hŭt hiơt dôm ‘măng huch vắc xin kơ hơioh. Yua thoi noh, kang ƀô̆ jang pơgang phường hlôi jang hơdai hăm khŭl kơdră, bơngai jang pơgang kơ pơlei hơdrin dăr hơlen năr ƀet bơ̆ng kơ đe hơioh tơ̆ tơring vă tơtom roi tơƀôh ăn ŭnh hnam dơ̆ng, vei sơđơ̆ng rim hơioh gơh vei lăng tôm tơ̆ hơnăp krê hơmơt đei jĭ jo jăn. Mŏ Nguyễn Thị Hồng Hà (phường Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk), tơbăt:

“Kon ĭnh 6 sơnăm. Sư đĭ huch đei 2 kơ liêu OPV mă lei đơ̆ng rŏng ‘noh sư đei jĭ pơlŏ kơna ŭnh hnam hŭt lĕ kơliêu mă 3 ăn kơ sư huch. Năr ‘nâu hnam pơgang tơring dăr hơlen băt mon huch ưh kơ tôm kơna âu ŭnh ăn mon huch pơklăm kơliêu 3. Ĭnh tơchĕng tơdrong ăn mon huch tôm kơliêu tôch kơ gĭt kăl lơ̆m tơdrong tang găn jĭ kơna ŭnh hnam ăn mon huch thim kơliêu vă kơ tôm. Ĭnh ƀôh hnam pơgang tơring hlôi jang tôch kơ hơlen, dăr lăng ‘lơ̆ng vă vei sơđơ̆ng rim đe hơioh gơh huch vắc xin tôm ngăl”.

Tơpă yan âu hrei ‘nâu, lơ ŭnh hnam hlôi rơih ƀet hoach jên ăn kơ kon tơplih yua kơ ba hơioh truh tơ̆ Hnam pơgang tơring kiơ̆ năr pơkăp rim khei. Mă lei vắc xin OPV đa ưh kơ đei lê̆ hơdrol tơ̆ dôm hơnih ƀet hoach jên pơjing kơdih kơna lơ mĕ ƀă hlôi lê̆ hiơt. Vă vei sơđơ̆ng đĭ đăng hơioh lơ̆m tơring đei huch vắc xin OPV tôm, trŏ năr, ‘ngoăih kơ tơdrong ƀet bơ̆ng, dăr hơlen hơnơ̆ng dôm hơioh lơ̆m sơnăm huch vắc xin OPV, hơnih ƀet bơ̆ng Tân Lợi oei tŭn pran tơdrong jang roi tơbăt tơ̆ tơpôl, kơchăng tơƀlŏk năr ƀet ăn kơ mĕ ƀă kiơ̆ lơ trong, hơdai hăm roi tơƀôh kơtă vă tơtom chă ƀôh păng tơgŭm dôm bơngai tam mă đei tang găn dăh mă tam mă tôm kơliêu. Dôm tơdrong jang âu tơgop pơm hơtŏk lơ kơsô̆ yua tôm vắc xin, hơtŏk kơsô̆ jơhngơ̆m pran lơ̆m tơpôl păng tơjur ƀiơ̆ hơmơt kơ jĭ jo jăn hơlơ̆k dơ̆ng. Yă Trương Thị Thoa – kang ƀô̆ vei lăng ƀet bơ̆ng tơ̆ hơnih ƀet Tân Lợi (phường Buôn Ma Thuột) tơbăt:

“Đei lơ kon pơlei lơ̆m tơring adoi jang kiơ̆ ƀet bơ̆ng pơih să, mă lei, hơdai hăm ‘noh oei đei 1 kơsô̆ tŏ sĕt bơngai ưh kơ pơm kiơ̆. Tơ̆ hơnăp dôm bơngai âu hnam pơgang tơring gô năm kơtă truh tơ̆ hnam kon pơlei păng roi tơbăt găh tơdrong đei yua đơ̆ng vắc xin vă đe sư ba hơioh năm ƀet tôm. Găh vắc xin OPV, yua đơ̆ng tơ̆ tơring hơioh năm ƀet hoach jên tơ̆ ‘ngoăih jrŭm 6 lơ̆m 1 lơ kơna kơsô̆ hơioh huch OPV tam mă lơ. Yua thoi noh, hnam pơgang tơring oei tŏk bŏk hơdrin roi tơbăt, krao hơvơn vă kon pơlei hơdrin ba hơioh truh tơ̆ hnam pơgang tơring vă huch tôm vắc xin”.

Hrei ‘nâu, jĭ hơven hơvo jo jăn tam mă đei pơgang hơmet klăih, yua thoi noh gô pơm ăn hiong răm trăp trĭn nhen jo po đĭ chăl hơrih dăh mă lôch. Yua thoi noh, tang găn jĭ hăm vắc xin oei jing trong đei yua păng gĭt kăl hloh, jĭ tơdrong kăl tơm vă vei lăng jơhnơr tơ̆ hơnăp kơnh, hơdai hăm vei kơjăp jơnei tơdrong tang găn jĭ jo jăn mă anih jang pơgang hlôi iŏk đei.

Jĭ hơven hơvo jo jăn mă đơ̆ng hlôi tang găn ‘lơ̆ng gơnơm đơ̆ng tơdrong jang ƀet bơ̆ng jĭ pơih xă mă lei oei đei lơ tơdrong krê, hơmơt jĭ đei hơlơ̆k dơ̆ng tơdăh bơ̆n ưh kơchăng, ưh đei năm ƀet bơ̆ng jĭ ăn đe hơioh. Vă mih ma duch nă băt hơdăh ƀiơ̆ găh vắc xin tang găn jĭ hơven hơvo jo jăn kŭm nhen dôm nơ̆r tơtă mưh ăn hơioh huch vắc xin, Thạc sĩ, Ƀak si CKII Lê Phúc – Phŏ Kơdră Anih vei lăng tơdrong jĭ jăn dêh char Đắk Lắk đei nơ̆r roi tơbăt rơđăh ƀiơ̆.

- Apinh ƀak si roi tơbăt jĭ hơven hơvo jo jăn ‘nŏh yă kiơ, yoa kiơ mă đei jĭ păng dôm tơdrong răm đơ̆ng jĭ hăm jơhngâm pran đe hơioh lơ liơ?

-Ƀak si Lê Phúc: Jĭ hơven hơvo jo jăn ‘nŏh jĭ tơdrong jĭ tơpoh grŭp A yoa đơ̆ng virus Polio pơm tơlĕch. Tơdrong jĭ tơpŏh kiơ̆ trong sŏng xa, dăh mă kiơ̆ đơ̆ng dăng hơlŏng păng tơpŏh đơ̆ng bơngai âu truh bơngai to yoa virus tơpŏh kiơ̆ đak yoa, tơmam xa ưh rơgoh, đơ̆ng ich bơngai jĭ dăh mă bơngai ưh đei jĭ ră mă lei lơ̆m hơkâu đei pơrang jĭ hơven hơvo jo jăn. Đơ̆ng rŏng kơ virus mât lơ̆m hơkâu jăn, sư chek lar roi lơ lơ̆m klak păng drut mât tơ̆ huan trung ương, pơm tơlĕch lơ tê̆ ƀao jĭ đơ̆ng noh jing đei jĭ hơven hơvo jo jăn, ưh gơ̆h hơmet klăih hloi, ƀât lăp đei bơngai lôch yoa hơkâu jăn rơmơ̆n rơmŏ. Tơdrong jĭ đa đei tơ̆ đe hơioh hơla kơ 15 sơnăm, mă loi jĭ hơioh hơla kơ 5 sơnăm tam mă đei ƀet pơgang bơ̆ng jĭ, tam mă huch tôm vắc xin tang găn jĭ hơven hơvo jo jăn. Jĭ hơven hơvo jo jăn hrei ‘nâu tam mă đei pơgang hơmet klăih, gơ̆h pơm tơlĕch lơ tơdrong răm kơnê̆ hăm jơhngâm pran nhen jing jo jăn mă ưh ‘noh lôch hloi.

- Apinh ƀak si roi tơbăt, bơngai hơyơ kăl huch vắc xin OPV păng huch kơplăh yơ?

-Ƀak si Lê Phúc: Kiơ̆ năr ƀet bơ̆ng jĭ lơ̆m Tơdrong ƀet bơ̆ng pơih xă, đĭ đăng hơioh kăl đei huch 3 kơliêu vắc xin OPV mưh hơioh tôm 2, 3, 4 khei. Mă lei tơdăh đei hơioh, yoa 1 tơdrong kiơ ‘nŏh mă ưh đei pơm kiơ̆ năr hơgăh kơpal ‘nŏh athei huch klăm dơ̆ng roi hrôih roi ‘lơ̆ng. Vă hơtŏk jơhngâm pran tang găn jĭ lơ̆m tơpôl, tơdrong jang ƀet bơ̆ng pơih xă oei tơlĕch lơ trong ƀet bơ̆ng hơnơ̆ng ăn đe hơioh lơ̆m sơnăm athei ƀet bơ̆ng jĭ; ƀet măl dơ̆ng, ƀet pơtôm ăn đe hơioh đĭ hlŏh sơnăm ƀet bơ̆ng bơih mă lei tam mă đei ƀet tôm jrŭm mă ưh 'nŏh ƀet kiơ̆ tơdrong ƀet bơ̆ng jĭ ăn đe kon mon 'nao mât hŏk tơ̆ dôm hnam trưng mâm non, hnam trưng jăl mônh ('nao hŏk lăm 1) tơgŭm ăn đe mon đei anih hŏk pơhrăm sơđơ̆ng 'lơ̆ng, gơ̆h tang găn đei jĭ hơven hơvo jo jăn. Vắc xin OPV tôch sơđơ̆ng păng sĭt hăm đe hơioh, hlôi đei tơmât lơ̆m tơdrong jang ƀet bơ̆ng pơih xă đơ̆ng sơnăm 1985. Mĭnh kơliêu đe hơioh đei huch 2 kơtoh vắc xin OPV. Mă lei, hăm đe hơioh gĭt kăl nhen hơioh rơmơ̆n, ưh jăng đơ̆ng nge dăh mă đa blơ̆ hăm vắc xin âu ‘nŏh lê̆ yoa kơloăi vắc xin âu.

-Hrei ‘nâu đei mĕ ƀă nge akhan, hơioh hlôi đei ƀet vắc xin 6 lơ̆m 1 bơih ‘nŏh ưh kăl huch OPV dơ̆ng, ih hăm đei nơ̆r tơtă kiơ găh tơdrong ‘nâu ưh?

-Ƀak si Lê Phúc: Hrei ‘nâu kiơ̆ nơ̆r tơtă đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang vă gơ̆h tang găn đei jĭ hơven hơvo jo jăn, hơioh kăl đei huch 3 kơliêu vắc xin OPV păng ƀet 2 kơliêu vắc xin IPV. Tơdăh hơioh hlôi đei ƀet vắc xin 6 lơ̆m 1, lơ̆m noh đei hloi pơgang tang găn jĭ hơven hơvo jo jăn, nhen thoi vắc xin IPV lơ̆m tơdrong ƀet bơ̆ng jĭ pơih xă ‘nŏh oei athei huch dơ̆ng vắc xin OPV. Vắc xin tang găn jĭ hơven hơvo jo jăn đei ƀet tôm 3 túyp gơ̆h găn ưh ăn virus drut mât tơ̆ trong huan trung ương pơm tơlĕch jĭ jo jăn ăn đe hơioh. Mă lei mưh ƀet IPV mă ưh đei huch OPV ‘nŏh sư ưh đei pơjing đei trong tang găn jĭ tơ̆ klak. Ƀet IPV vei lăng hơioh huei kơ jo jăn mă lei ưh kĕ vei lăng ăn tơpôl yoa ưh đei pơgang tang găn jĭ lơ̆m klak kơna mưh đei virus tơ̆ klak ‘nŏh sư kiơ̆ ich lĕch tơ̆ ‘ngoăih. Yoa thoi noh, tơdrong tơmât hơdai đơ̆ng IPV păng OPV tôch kăl păng yak hơdai, ưh gơ̆h tơplih vắc xin ƀet ăn vắc xin huch, athei đei hơdai 2 kơloăi vă vei lăng hơioh hai kŭm nhen vei lăng ‘lơ̆ng ăn tơpôl hai.

-Vă tang găn jĭ hơven hơvon jo jăn, hơdai hăm ăn hơioh huch vắc xin, ƀak si hăm đei nơ̆r tơtă kiơ ăn kon pơlei dơ̆ng ưh?

-Ƀak si Lê Phúc: Hơdai hăm huch OPV, bơ̆n athei pơm kiơ̆ dôm trong tang găn jĭ nhen vei lăng ‘you rơgŏh ăn kơdih kâu, cham char, nhen: Hơnơ̆ng ôp ti hăm đak rơgoh, pơm kiơ̆ trong “sŏng xa tơmam sĭn, nhă đak rơ̆ tŏ”, pơlôch pơrang jĭ, lê̆ gan tơƀâp, ngôi hơdai hăm dôm bơngai jĭ hơven hơvo jo jăn. Atŭm hăm ‘nŏh mưh ƀôh yuh, jơ̆ng ti rơmơ̆n, jĭ lơ̆m sĕch pơplei, hơrăng ƀât hơngiĕng hơko,... athei jăh năm tơ̆ hnam pơgang vă đei khăm hơlen păng hơmet tơtom.

-Lei ah, bơnê kơ ih ƀak si hơ!