Kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang, rim sơnăm Việt Nam đei dang 1,5 triu nge đei rơneh, lơ̆m noh đei dang 40 rơbâu ‘nu nge đei tơdrong jĭ jăn yoa đơ̆ng yang pơm, iŏk đei dang 2,7%. Lơ tơdrong jĭ đơ̆ng nge tôch hơmơt nhen jĭ plei nuih đơ̆ng nge, jĭ Down, sem brem, jĭ pham ưh đei kơtuăl đơ̆ng nge (Thalassemia)… tơdăh ưh đei băt păng hơmet hrôih gô ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơ̆ tơdrong arih xa kơ đe hơioh. Yoa thoi noh, kơchăng tang găn jĭ đơ̆ng nge tơ̆ đe hơioh hăm đe drŏ kăn oei hơnăp tôch gĭt kăl vă hơtŏk ‘lơ̆ng kơsô̆ kon bơngai. Ƀak si chuyên khoa I Niê Thị Lệ Mai, Khoa rơneh kon, Hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh (dêh char Đắk Lắk) ăn tơbăt:

“Hrei ‘nâu, tơdrong jĭ đơ̆ng nge oei tôch krê hơmơt. Tơ̆ Việt Nam, kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng Anih tơm vei lăng jang pơgang, dang 40.000 ‘nu nge đei jĭ đơ̆ng yang pơm, jô̆ păh lăp lơ̆m 33 ‘nu nge gô đei 01 ‘nu nge jĭ đơ̆ng nge. Kơlih kơsô̆ nge jĭ đơ̆ng nge lơ kơna hăm đe drŏ kăn mưh vă chă kon athei năm khăm hơlen năng jơhngâm pran vă kơchăng tang găn rim tơdrong jĭ đơ̆ng nge ăn kon. Khăm hơlen hơdrol tôch gĭt kăl, tơgŭm chă ƀôh hrôih dôm tơdrong krê đei jĭ đơ̆ng nge. Khăm hơlen hơdrol oei tơgŭm hơlen băt dôm tơdrong jĭ krê nhen jĭ Down, Patau, dăh mă jĭ Edwards... ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, kiơ̆ đơ̆ng khăm hơlen gơ̆h băt dôm tơdrong hlĭch lơ̆m hơkâu jăn, pơtih gia nhen jĭ plei nuih, jĭ ‘ngok, jĭ kơting kơdŭ rŏng, jĭ klak.... Kiơ̆ đơ̆ng noh, tơgŭm ăn ƀak si gơ̆h vei lăng păng hơlen năng rim tơdrong mă lăp, pơm tơjur ƀiơ̆ hiong răm găh mŭk drăm lơ̆m unh hnam, tơpôl yoa đơ̆ng dôm tơdrong jĭ đơ̆ng nge”.

Kiơ̆ dôm bơngai juăt jang pơgang, lơ tơdrong jĭ jăn hăm nge gơ̆h tang găn đei dăh mă gơ̆h băt hrôih tơdăh đe drŏ kăn đei vei lăng ‘lơ̆ng jơhngâm pran adrol păng lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp. Khăm hơlen jơhngâm pran adrol kơ iŏk unh om, ƀet bơ̆ng pơgang jĭ adrol vă chă kon, huch dơ̆ng pơgang bek, pran, khăm nge lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp kiơ̆ khei păng pơm kiơ̆ dôm tơdrong set hơlen jĭ adrol kơ rơneh ‘nŏh jĭ 1 lơ̆m dôm trong jang gĭt kăl vă tơgŭm vei lăng ‘lơ̆ng jơhngâm pran ăn mĕ păng kon nge.

Gơnơm dôm tơdrong tơroi găh jang pơgang đei pơih xă, đon hlôh vao đơ̆ng kon pơlei găh vei lăng nge lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp roi tŏk. Tơ̆ dôm hnam pơgang đei, khoa rơneh kon, kơsô̆ drŏ kăn hơnăp năm khăm, mơ̆ng nơ̆r roi tơƀôh păng pơm kiơ̆ dôm tơdrong khăm set hơlen hơdrol kơ rơneh roi đunh roi lơ. Tơplih ăn tơdrong gô truh năr vă rơneh ‘mơ̆i năm tơ̆ hnam pơgang, lơ drŏ kăn oei hơnăp hlôi kơchăng khăm nge kiơ̆ khei trŏ năr pơkă. Mŏ Trần Cẩm Nhung tơ̆ xăh Ea Phê, dêh char Đắk Lắk tơroi:

“Inh hơnơ̆ng năm khăm nge kiơ̆ khei đơ̆ng ƀak si athei. Sŏng xa tôm kơchơ̆t, huch dôm kơloăi vitamin đơ̆ng ƀak si kê ăn păng khăm, set hơlen tôm tơdrong lơ̆m khei ‘năr hơnăp vă gơ̆h tang găn dôm tơdrong jĭ ăn nge. Kiơ̆ inh, dôm tơdrong ‘nŏh tôch kăl kơna inh pơm kiơ̆ hơnơ̆ng păng trŏ năr ƀak si pơkă”.

Đei đon tơchĕng thoi noh mơ̆n, mŏ Nguyễn Thị Lan Vy tơ̆ xăh Krông Pắc, dêh char Đắk Lắk akhan, tơdrong khăm nge kiơ̆ khei tôch gĭt kăl hăm jơhngâm pran bơngai mĕ păng kon. Kiơ̆ mŏ Vy, hơnăp păng rơneh kon ‘nŏh jĭ tơdrong yang song tôch kăp gĭt hăm đe drŏ kăn. Mĭnh ‘nu nge pran jăng ưh lăp tơdrong hơpơi ‘mĕh đơ̆ng rim unh hnam đĕch mă oei jing hơnăp jang đơ̆ng đe mĕ ƀă hai. Yoa thoi noh, mŏ hơnơ̆ng pơm kiơ̆ năr khăm nge lơ̆m klak păng pơm kiơ̆ tôm nơ̆r tơtă đơ̆ng ƀak si chuyên khoa. Mŏ Nguyễn Thị Lan Vy ăn tơbăt:

“‘Măng mă blŭng inh hơnăp kŭm ƀôh tôch pơngơ̆t kơna inh hơnơ̆ng năm khăm nge kiơ̆ khei đơ̆ng ƀak si athei păng set hơlen tôm tơdrong vă tang găn tơdrong jĭ jăn ăn nge. Ƀak si oei pơtho tơƀôh trong sŏng xa vă đei tôm tơmam ‘lơ̆ng ăn nge păng mĕ lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp hai”.

Kiơ̆ dôm ƀak si tơ̆ khoa rơneh kon, tơdrong jĭ jăn đơ̆ng nge gơ̆h băt hrôih đei yoa đơ̆ng lơ tơdrong nhen pơjuăl nhiễm sắc thể, jĭ tơpoh, đơ̆ng vi rút lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp, ưh kơmăh vi chất ‘lơ̆ng dăh mă dôm tơdrong đơ̆ng cham char arih. Mă lei, dôm tơdrong krê âu gơ̆h tang găn đei mă ưh ‘nŏh chă ƀôh hrôih. Kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng hnam pơgang ăn ƀôh, dang 70% tơdrong jĭ đơ̆ng nge gơ̆h chă ƀôh kiơ̆ đơ̆ng khăm hơlen păng khăm adrol kơ rơneh.

Tơdrong chă ƀôh, băt hrôih ưh lăp tơgŭm ăn ƀak si hơlen năng ‘lơ̆ng lơ̆m khei ‘năr hơnăp, đei nơ̆r roi tơƀôh trŏ ƀlep đĕch mă oei pơjing tơdrong ‘lơ̆ng vă gơ̆h hơmet tơtom hăm 1,2 tơdrong jĭ gơ̆h hơmet lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp nge hloi. Khăm nge kiơ̆ khei oei tơgŭm băt hrôih dôm tơdrong jĭ krê hơmơt nhen gơ̆ hơkâu mưh rơneh, jĭ hơyô đak sĭk, đơ̆ng noh găn ‘lơ̆ng dôm tơdrong krê, hơmet ming trong arih xa mă lăp vă lei lăng ‘lơ̆ng jơhngâm pran ăn mĕ păng kon.

Rim hơioh đei rơneh pran jăng ‘nŏh jĭ tơdrong chơt hơiă đơ̆ng rim unh hnam, kŭm jing tơdrong ‘lơ̆ng ăn tơdrong jang tŏk pran kơjăp đơ̆ng tơpôl. Kơchăng tang găn jĭ ăn nge lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp kiơ̆ đơ̆ng khăm hơlen, vei lăng jơhngâm pran adrol kơ hơnăp, khăm nge lơ̆m klak kiơ̆ khei păng pơm kiơ̆ tơdrong khăm hơlen adrol kơ rơneh ‘nŏh jĭ trong jang đei yoa ‘lơ̆ng hlŏh vă tơjur ƀiơ̆ kơsô̆ nge đei jĭ đơ̆ng ‘nao rơneh hloi. ‘Nâu kŭm jing 1 lơ̆m dôm tơdrong pơhnŏng tôch gĭt kăl lơ̆m tơdrong vei lăng jơhngâm pran ăn bơngai mĕ păng đe hơioh hrei ‘nâu.

Tơdrong jĭ đei đơ̆ng nge ‘noh jĭ 1 lơ̆m tơdrong tơm pơm ăn ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh jơhngơ̆m pran păng ‘lơ̆ng kơsô̆ kon pơlei. Lơ bơngai kĕ tang găn dăh mă chă ƀôh hrôih tơdăh drŏ kăn đei vei lăng trŏ trong hơdrol păng ƀơ̆t oei hơnăp. Vă tơgŭm mih ma duch nă păng bôl buăl hlôh hơdăh hloh găh tơdrong tơm pơm ăn, dôm trong tang găn păng dôm tơdrong kăl lăng truh vă đei nge lơ̆m klak pran jăng, bơngai chih kơtơ̆ng ang hlôi đei jơ pơma dơnuh hăm Ƀak si   Niê Thị Lệ Mai – jang tơ̆ Khoa hơmet jĭ găh dro kăn, Hnam pơgang Đa khoa Thiện Hạnh, dêh char Đắk Lắk.

- Ƀak si ăi, hrei ‘nâu dôm tơdrong tơm pơm ăn păng tơdrong hơmơt đa đei hơ yơ hơnhăk truh tơdrong jĭ đei đơ̆ng nge tơ̆ nge oei lơ̆m klak?

Ƀak si Niê Thị Lệ Mai: “Đei lơ tơdrong tơm pơm ăn gô hơnhăk truh tơdrong jĭ đei đơ̆ng nge, lơ̆m noh đei 4 grŭp tơm ‘noh: Grŭp pơm ăn mă mônh ƀơm truh tơdrong đei đơ̆ng mĕ ƀă, đei hơdrĕch đei jĭ păng ‘nâu jĭ tơdrong tơm đa đei. Tơ̆ yan âu, đa đei dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng đei hơdrĕch đei jĭ, pơtih gia nhen tơdrong jĭ Down, tơdrong jĭ Edwards, dăh mă tơdrong jĭ Patau; dăh mă dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng găh tơdrong jĭ hơdrô̆ gen, pơtih gia nhen Thalassemia (pham ưh kơ măh đơ̆ng nge) dăh mă jĭ hŏnh sĕch tơ ‘ngăl. Hơmơt roi tŏk hăm bơngai mĕ ‘lŏ kră păng mă kăl grŭp ŭnh hnam đei dôm tơdrong jĭ găh đei hơdrol. Kơna tơdăh găh grŭp âu athei đei 1 trong tơlĕch jang vă răp hơlen ăn bơngai mĕ.

Grŭp tơdrong tơm pơm ăn mă 2, gô đei ‘noh jĭ ƀơm truh pơchŭng lơ̆m nge oei lơ̆m klak. Pơtih gia nhen đei dôm tơdrong pơm ăn tơdrong đei jĭ đơ̆ng nge nhen Rubella, đei vi rút Cytomegalo (mĭnh kơloăi vi rút pơm ăn pơchŭng), Toxoplasma (jĭ 1 kơloăi pơrang đa đei tơpoh jĭ tơ̆ đĭ đăng rim kơloăi sem tơrong pham tŏ) dăh mă vi rút Zika. Dôm tơdrong tơm âu gô pơm ăn dôm tơdrong jĭ pơchŭng ƀơm truh tơ̆ ‘ngok, măt, hiơ̆ kơ ‘lơ̆ng tơ̆ kơ̆l ‘ngok.

Mă 3 ‘noh jĭ tơdrong tơm yua đơ̆ng cham char păng trong hơrih nhen et tơdrô, hơlăk, ƀier, et hơ̆t, ma túy, dăh mă dôm pơgang pơnhŭl pơrăm; dăh mă 1 ‘nu drŏ kăn gô ưh kơ măh axit folic kŭm gô pơm ăn tơdrong jĭ. Dôm tơdrong jĭ nhen hơyô đak sĭk mă ưh kơ đei vei lăng ‘lơ̆ng, bek plên, hơkĕ hơkong kŭm jing tơdrong tơm pơm ăn hơnhăk truh tơdrong jĭ đei đơ̆ng nge.

Grŭp tơdrong tơm pơm ăn mă 4 ‘noh jĭ ưh kơ đei lăng băt, vă khan ưh kơ băt yua đơ̆ng kiơ”.

- Ƀak si ăi, drŏ kăn kăl pơm kiơ̆ dôm trong kiơ hơdrol păng lơ̆m kơplăh oei hơnăp vă tang găn, chă ƀôh hrôih dôm tơdrong jĭ đei đơ̆ng nge tơ̆ nge oei lơ̆m klak?

Ƀak si Niê Thị Lệ Mai: “Hăm dôm tơdrong jĭ đei đơ̆ng oei nge tơ̆ nge oei lơ̆m klak bơ̆n gơh tang găn, pơtih gia; jĭ đing trong hoan kơ̆l ‘ngok ‘noh yua đơ̆ng kơdih kâu ưh kơ măh axit folic. Vă tang găn gơh tơmơ̆t dơ̆ng axit folic kiơ̆ pơtho tơtă đơ̆ng Anih tơm vei lăng găh jang pơgang, tơmơ̆t dơ̆ng 400 truh 800 microgam 1 năr păng lơ̆m dang 1 truh 3 khei hơdrol kơ oei hơnăp, păng lơ̆m dang 3 khei ƀơ̆t oei hơnăp. Hăm tơdrong jĭ yua đơ̆ng Rubella, hrei ‘nâu đĭ đei pơgang vắc-xin vă tang găn hơdrol păng gơh ƀet dơ̆ng vắc-xin hơdrol kơ đei kon. Hăm dôm bơngai mĕ đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol kĕ gơh vei lăng hăm tơdrong khăm păng hơmet, vei lăng ‘lơ̆ng dôm tơdrong jĭ, pơtih gia nhen hơyô đak sĭk, tŏk huêt ap....

Ƀơ̆t oei hơnăp, bơngai drŏ kăn đĭ kăl kơ năm khăm hơnơ̆ng. Năm khăm hơnơ̆ng vă ƀak si hơlen lăng đĭ đăng tơdrong lăng drŏ kăn đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol dăh ưh, đei tơdrong tơm hơmơt kiơ dăh ưh. Mă 2, pơm kiơ̆ dôm trong, pơtih gia nhen siêu âm tôm lơ̆m hơkâu jăn nge đơ̆ng hrôih. Hrei ‘nâu, kiơ̆ dôm tơdrong roi tơbăt ƀôh thoi âu tơdrong  siêu âm nge tơgŭm chă ƀôh dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng đơ̆ng hrôih. Pơm kiơ̆ siêu âm pơtŏ tơdrong ưh kơ bang hơkar hơngiĕng tơ̆ nge 11 giĕng truh 13 giĕng 6 năr; siêu âm tôm lơ̆m hơkâu jăn nge tơ̆ 18 giĕng truh 22 giĕng vă chă ƀôh dôm tơdrong jĭ. Hơdai hăm đei hơlen lăng bơ̆n pham vă băt kơ tơdrong krê hơmơt tơdrong jĭ tơ̆ nge. Ƀơ̆t 12 giĕng ‘noh hơlen lăng Double Test vă hơlen lăng tơdrong hơmơt, dăh mă Triple Test tơ̆ jăl khei mă 2 kơ nge oei lơ̆m klak. Hrei ‘nâu, đei 1 trong ‘nao hloh ‘noh jĭ hơlen lăng NIPT.  Hơlen lăng iŏk pham mĕ vă lăng ADN đơ̆ng iĕ kon, đơ̆ng nge lơ̆m klak mơ̆t lơ̆m pham mĕ vă hơlen lăng hơmơt đei tơdrong jĭ. Kơsô̆ chă ƀôh kŭm tôch lơ păng gô pơm đơ̆ng hrôih, đơ̆ng 9 giĕng tơ̆ kơpal gô pơm đei hơlen lăng ‘nâu. Lơ̆m kơplăh răp hơlen lăng, ƀak si gô đei dôm trong pơtho dơ̆ng ƀơ̆t 22 giĕng, ƀơ̆t 32 giĕng vă bơ̆n đei trong hơlen lăng trŏ lăp ăn kơ nge oei lơ̆m klak”.

Ƀak si ăi, vă đei 1 nge pran jăng păng rơneh nge pran jăng, drŏ kăn kăl kơ lăng truh dôm tơdrong kiơ hơdrol păng lơ̆m kơplăh oei hơnăp?

Ƀak si Niê Thị Lệ Mai: “Mă mônh, hơdrol kơ hơnăp, drŏ kăn athei năm khăm hơdrol kơ vă hơnăp. Đơ̆ng rŏng kơ năm khăm hơdrol vă hơnăp đang gô đei hơlen lăng dôm tơdrong hơmơt đơ̆ng mĕ đei tơdrong jĭ đơ̆ng hơdrol dăh ưh, tơdăh đei gô hơmet ming dôm tơdrong jĭ đei đơ̆ng hơdrol, pơtih gia nhen hơyô đak sĭk. Hơdai hăm ‘noh, mưh năm khăm tơ̆ khei ‘năr ‘noh ƀak si gô hơlen lăng dôm tơdrong tơm pơm ăn ưh kơ ‘lơ̆ng găh đei ƀơm đơ̆ng ŭnh hnam vă gơh rơih hơlen hrôih hơdrol kơ hơnăp tang găn dôm tơdrong jĭ vă đei nge pran jăng.

Mưh đĭ hơnăp, athei năm khăm nge hơnơ̆ng vă pơm dôm hơyak hơlen lăng găh siêu âm, hơlen lăng bơ̆n pham vă gơh chă ƀôh hrôih dôm tơdrong jĭ tơ̆ nge oei lơ̆m klak. Pơm kiơ̆ sŏng sa trŏ lăp, veh ver kơ pơgang pơnhŭl pơrăm păng veh ver kơ yua dôm kơloăi pơgang ưh kơ sơđơ̆ng ƀơ̆t oei hơnăp”.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀak si hơ!