Võng mạc đei tơ̆ lăm măt, sơng iŏk ang hơdăh păng pơtruh um rup tŏk tơ̆ ‘ngok. ‘Nâu kŭm jing anih akŏm đei lơ huan pham iĕ, ƀônh pơm tơplih lơ̆m huan pham. Mưh huan pham tŏk đunh, dôm huan iĕ âu ƀônh pŭ răm đĕch, pơm tơlĕch lơ tơdrong tơplih ưh ê lơ̆m võng mạc. Tơdrong ‘nâu tơdăh ưh đei vei lăng gô pơm ưh ‘lơ̆ng truh tơ̆ măt bang hơdăh, ƀât lăp jing măt tol hloi. Tơdrong hơmơt đơ̆ng jĭ âu ‘nŏh đei dar deh. Ƀât ‘nao jĭ, bơngai jĭ ưh đei ƀôh jĭ dăh mă ưh hiôk rơhăo kiơ.

Kiơ̆ kơsô̆ chih jô̆ đơ̆ng Hnam pơgang Măt Đắk Lắk, 1 sơnăm đei đơ̆ng 2.000 truh 3.000 ‘nu bơngai jĭ hơyô đak sĭk năm khăm hơlen dôm tơdrong jĭ găh măt. Lơ̆m noh, dang 400 - 700 ‘nu bơngai đei jĭ măt võng mạc yoa đơ̆ng hơyô đak sĭk. Mă lei, đe ƀak si tơroi, đei lơ bơngai jĭ lăp năm khăm mưh ƀôh măt đĭ ưh kơ bang bơih đĕch. Tơdrong ‘nâu, pơm ăn tơdrong hơmet jĭ tơƀâp lơ pơmat tat, ƀât lăp đei bơngai pă gơ̆h hơmet klăih măt bang nhen blŭng a hloi. Tơdrong ‘nâu ăn ƀôh, đon hlôh vao đơ̆ng bơngai jĭ găh jĭ măt đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk oei tam mă jrŭ, oei ‘nâu ‘nŏh jĭ 1 lơ̆m dôm tơdrong krê hơmơt hlŏh đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk pơm tơlĕch, mă lei jĭ măt ‘nâu gơ̆h băt hrôih păng vei lăng ‘lơ̆ng tơdăh đei khăm hơlen kiơ̆ khei.

Yă Lê Thị Thịnh (63 sơnăm) tơ̆ xăh Krông Búk, dêh char Đắk Lắk đei hlŏh 10 sơnăm arih xa hơdai hăm jĭ hơyô đak sĭk. ‘Ngoăih kơ ‘noh, yă oei đei hloi jĭ nai nhen jĭ plei nuih, huyêt ap tŏk, jĭ rơmă lơ̆m pham… Dôm tơdrong jĭ âu đei dar deh pơm pơrăm lơ̆m hơkâu jăn păng pơm tơlĕch jĭ măt.

Yă Lê Thị Thịnh tơroi:  “Inh jĭ hơyô đak sĭk hlŏh 12 sơnăm bơih. Truh sơnăm 2025, ƀât năm khăm jĭ ‘nŏh ƀak si ƀôh inh đei jĭ măt võng mạc păng athei khăm hơlen, hơmet jĭ kiơ̆ khei, 6 khei 1 vât. Măt inh roi đunh roi ưh bang. Ƀak si kŭm akhan, tơdăh ưh đei hơmet tơtom ‘nŏh tôch hơmơt jing măt tol, oei tơdrong răih hơmet ‘nŏh tôch mơmat. Adrol kơ ‘nŏh inh hơnơ̆ng ƀôh hơmren jơ̆ng ti. Dang ei, jĭ đĭ dêh bơih, ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơdrong arih xa rim năr.”

Kiơ̆ ƀak si CKI Nguyễn Thị Minh Hải – Phŏ Kơdră khoa Hơmet tôm tơdrong jĭ, Hnam pơgang Măt Đắk Lắk, tơdrong jĭ thoi yă Thịnh ưh kơsĭ đei hơdrô̆ đĕch ôh. Lơ bơngai jĭ hơyô đak sĭk nai kŭm băt tơdrong jĭ măt võng mạc klui bơih ‘năi. Mĭnh lơ̆m dôm tơdrong tơm pơm ăn lơ bơngai băt jĭ klui ‘nŏh yoa đon ưh kơchăng đơ̆ng bơngai jĭ. Lơ bơngai mưh đei jĭ hơyô đak sĭk lăp adrin vei lăng dôm tơdrong jĭ đei ƀơm truh tơ̆ plei nuih, plei lĕn, klơm đĕch… hui bơngai tơrek truh tơdrong jĭ tơ̆ măt. Găh noh dơ̆ng, yoa jĭ ưh đei jĭ tơ̆ yăn âu ƀât ‘nao đei jĭ kơna bơngai jĭ đa lăng pơhơi. Mưh măt roi ưh bang, lơ bơngai đa hơvơ̆l akhan, măt ưh bang yoa roi kră. Đơ̆ng đon ưh kơchăng âu pơm ăn “jơnăr măih” vă băt păng hơmet hrôih jing hiong lê̆. Tơdrong jĭ măt võng mạc đa đei đơ̆ng rŏng dang 5 sơnăm đei jĭ hơyô đak sĭk păng roi đunh roi tŏk kiơ̆ khei ‘năr.

Ƀak si CKI Nguyễn Thị Minh Hải ăn tơbăt: “Bơngai jĭ hơyô đak sĭk athei vei lăng ‘lơ̆ng sĭk lơ̆m pham păng kơchăng khăm hơlen măt kiơ̆ khei. Tŏ sĕt hlŏh ‘nŏh 1 sơnăm athei khăm hơlen măt 1 vât; hơdrô̆ hăm dôm bơngai jĭ đunh hlŏh 5 sơnăm, athei khăm đơ̆ng 1 - 2 vât 1 sơnăm. Mă đơ̆ng ưh kơ đei jĭ măt pluk, ưh đei jĭ, măt oei bang ră, mă đơ̆ng ưh đei jĭ kiơ mă lei bơ̆n athei khăm hơlen ‘mơ̆i. Tơdrong khăm hơlen, măt hrôih gô tơgŭm găn ƀiơ̆ tơdrong răm ưh ‘lơ̆ng đơ̆ng blŭng hloi, đơ̆ng noh đei trong hơmet tơtom, găn ƀiơ̆ tơdrong pơm ăn măt ưh bang dăh mă pơm ăn măt tol hloi.”

Tơdrong băt hrôih jĭ tôch gĭt kăl mưh hơmet jĭ. Tơdăh đei hơmet tơtom, jĭ gô đei vei lăng ‘lơ̆ng păng găn ƀiơ̆ jĭ ăl hrĕnh. Vă tang găn jĭ măt võng mạc, bơngai jĭ athei vei lăng ‘lơ̆ng sĭk lơ̆m pham, vei lăng ‘lơ̆ng tơdrong arih xa, pơm kiơ̆ mă trŏ hăm nơ̆r pơtho đơ̆ng ƀak si păng hơnơ̆ng khăm hơlen măt kiơ̆ khei.

Jĭ kiơ̆ kơ yuăn khan võng mạc đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk ‘noh jĭ mĭnh lơ̆m dôm tơdrong đei jĭ krê hơmơt, gô ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh măt lăng tơdăh ưh kơ đei chă ƀôh păng hơmet tơtom. Vă tơgŭm mih ma duch nă hlôh rơđăh hloh găh tơdrong krê hơmơt đơ̆ng jĭ nhen trong tang găn đei yua, grŭp chih kơtơ̆ng ang hlôi đei jơ pơma dơnuh dơ̆ng hăm Ƀak si chuên khoa I Nguyễn Thị Minh Hải, Phŏ khoa Hơmet tôm tơdrong jĭ, Hnam pơgang Măt Đắk Lắk.

- Bơngai jĭ hơyô đak sĭk kăl kơ năm khăm măt hloi mưh đei ƀôh dôm tơdrong jĭ hơyơ hă ƀak si?

Ƀak si CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Bơngai jĭ hơyô đak sĭk kăl kơ năm khăm hloi măt mưh đei ƀôh dôm tơdrong jĭ nhen tơ̆ hơ la âu: lăng ưh kơ bang dei dei, lăng peng pong đĭ, ƀôh hơ glŏk găm dăh mă đei ƀôh nhen roi păr prih ƀơ̆t măt, dăh mă đei ƀôh nhen che pĕng tơ̆ hơnăp măt. Mă kăl ‘noh, mưh bơngai lăng ưh kơ gan bang hrĕnh  bơngai jĭ kăl kơ năm hloi tơ̆ dôm hnam pơgang joăt hơmet jĭ măt, ‘noh rŏ lăng jing tơdrong đei ƀôh đơ̆ng tơdrong jĭ ăl nhen lĕch đak tơ̆ lơ̆m măt păng dôm tơdrong jĭ âu kăl kơ hơmet pơ ‘lơ̆ng hăt hot hloi. Kiơ̆ kơ Anih vei lăng găh jang pơgang Apŭng plĕnh teh, jĭ võng mạc đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk ‘noh jĭ 1 lơ̆m dôm tơdrong tơm pơm ăn măt tol gơh tang găn. Yua thoi noh, bơngai jĭ ưh kơ gơh gô truh ƀơ̆t đei tơdrong jĭ mă kăl kơ năm khăm hơnơ̆ng hloi mưh đei hơlen lăng băt jĭ hơyô sĭk vă chă ƀôh hrôih păng hơmet tơtom.

- Hrei ‘nâu, jĭ võng mạc đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk đei dôm trong hơmet lơ liơ, păng đei yua truh dang yơ tơdăh chă ƀôh hrôih, hă ƀak si?

Ƀak si CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Hrei ‘nâu, jĭ võng mạc hơyô đak sĭk đei lơ trong hơmet ‘nao nhen ƀet pơgang lơ̆m măt, laser võng mạc păng răih kăt đak măt lĕch. Lơ̆m noh, ƀet pơgang lơ̆m măt tŏk bŏk jing trong hơmet tơm tơgŭm tơ jur pơ ‘ngeh lơ̆m măt păng kĕ tơplih ‘lơ̆ng măt lăng rơđăh rơđong. Laser võng mạc tơgŭm tang găn jĭ roi dêh hloh, oei răih đei tơmơ̆t yua mưh đĭ đei tơdrong jĭ dêh nhen lĕch pham đak măt dăh mă tơlŏng võng mạc. Mơ̆ng kiơ̆ lơ̆m dôm bơngai jĭ, ƀak si gô rơih iŏk trong hơmet trŏ lăp ăn bơngai jĭ, phŏ ‘noh lăp iŏk yua 1 trong hơmet dăh mă hơdai hăm lơ trong pha ra băl. Tơdrong gĭt kăl ‘noh jĭ tơdăh chă ƀôh hrôih păng hơmet trŏ, kĕ tang găn truh dang 90% tơdrong hơmơt măt ưh kơ bang dêh. Yua thoi noh, bơngai jĭ hơyô đak sĭk kăl kơ năm khăm măt hơnơ̆ng, jô̆ hloi ƀơ̆t tam mă đei tơdrong jĭ.

- Ƀak si ăi, tơ̆ khei ‘năr hơyơ jĭ võng mạc hơyô đak sĭk đei hơmơt kơ pơm ăn măt tol?

Ƀak si CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Jĭ võng mạc đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk gô pơm ăn măt ưh kơ bang hơmet ưh kơ klăih găh lơ tơ̆ khei ‘năr đei jĭ mă lei hơmet klui. Mă hơdăh ‘noh mưh jĭ roi dêh tơ̆ jĭ măt võng mạc hơyô đak sĭk tŏk lơ, ƀônh kơ pơm ăn lĕch pham tơ̆ đak măt dăh tơlŏng võng mạc. ‘Ngoăih kơ ‘noh, tơdrong pơ ‘ngeh lơ̆m măt pơdui đunh kŭm gô pơm ưh kơ ‘lơ̆ng tơ̆ hơnih lăng tơm păng pơm tơ jur lăng ưh gan bang hloi tơdăh ưh kơ đei hơmet tơtom. Tơdrong kăl kơ bơngơ̆t ‘noh jĭ tơ̆ khei ‘năr hrôih, jĭ đa ưh kơ đei tơdrong jĭ rơđăh kơna bơngai jĭ đa lăng pơhơi păng hŭt lê̆ khei ‘năr hrôih vă hơmet. Yua thoi noh, bơngai jĭ hơyô đak sĭk athei khăm măt hơnơ̆ng vă chă ƀôh păng hơmet hrôih, veh ver kơ đei tơdrong jĭ dêh.

- Đei dôm tơdrong hơvơ̆l hơ yơ pơm ăn bơngai jĭ ưh kơ ê pơm ăn jĭ roi dêh hloh dơ̆ng, hă ƀak si?

Ƀak si CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Tơpă yan âu, ‘ngoăih kơ tơdrong lăng pơhơi ưh kơ năm khăm hơnơ̆ng, lơ bơngai jĭ hơyô đak sĭk oei đei dôm tơdrong hlôh hơvơ̆l đei ƀôh lơ. Mă mônh ‘noh jĭ tơchĕng akhan măt tam mă bơ bôl ‘noh tam mă đei jĭ, ƀơ̆t mă jĭ võng mạc hơyô đak sĭk tơ̆ khei ‘năr hrôih đa ưh kơ đei tơdrong jĭ rơđăh, tam mă pơm ăn bơbul mă lei tơpă ‘noh jĭ võng mạc hơyô đak sĭk hlôi tŏk bŏk đei tơplih rim năr. Mă 2 ‘noh jĭ akhan lăp kăl kơ vei lăng sĭk pham ‘noh hoei bơih, mă lei mă tơpă ‘noh mă đơ̆ng sĭk pham đĭ vei lăng ‘lơ̆ng ‘noh bơngai jĭ oei kăl kơ khăm măt hơnơ̆ng ‘mơ̆i yua kơ đei tơdrong jĭ tơ̆ măt gô pơm ăn đei jĭ roi dêh mă bơngai jĭ ưh kơ mơn băt. Mă 3 ‘noh jĭ bơngai jĭ pơm pơ hơi hăm jĭ võng mạc hơyô đak sĭk, ƀơ̆t măt bơbul lăp tơchĕng ‘noh bơbul yua đơ̆ng sơnăm ‘lŏ kră  kơna  pơm pơ hiơ̆ ưh kơ năm khăm mă lăp gô bơ̆t bơbul dêh bơih bơngai jĭ mă năm khăm. ‘Ngoăih kơ ‘noh, 1,2 ‘nu bơngai jĭ ‘nhoen kơ hơmet nhen ƀet lơ̆m măt dăh mă laser yua hli kơ jĭ, hli kơ ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng măt lăng, hơnhăk truh pơhiơ̆ hơmet păng pơm ăn jĭ sa roi dêh hloh dơ̆ng. Kiơ̆ kơ Anih vei lăng găh jang pơgang Apŭng plĕnh teh, găh lơ dôm bơngai măt ưh kơ bang yua đơ̆ng jĭ hơyô đak sĭk kĕ tang găn tơdăh đei chă ƀôh păng hơmet hrôih. Yua thoi noh, tơdrong hlôh trŏ păng hơmet tơtom ‘noh jĭ tôch kơ gĭt kăl.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀak si găh dôm tơdrong tơroi đei yua âu hơ.