VOV4.Bahnar - Đơ\ng dôm j^t xơnăm kơ âu tơ\ tơring Tây Nguyên, tơdrog mă pơm thoi yơ vă kon pơlei gơh erih đơ\ng bri, pơm pơdro\ng đơ\ng bri, đơ\ng noh tơguăt hăm bri, vei hơlen bri hơnơ\ng jing tơdrong kăp g^t hloh.

Tơ\ dêh char Kon Tum atu\m hăm jang tơnăp tơdrong pơkăp klă jên vei hơlen cham char bri, tơdrong mă kon pơlei tơ\ 9 xăh kơ 2 apu\ng Tu Mơ Rông păng Đak Glei hơto\k tơdrong jang pơtăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơla ‘long bri to\k bo\k pơyua lơ găh mu\k drăm. Tơdrong kăp g^t noh tơm sâm Ngọc Linh pơtăm tơ\ hơla ‘long bri tơgu\m kon pơlei xut le# pơngot tơjur hin dơnuh xơđơ\ng tơnăp, hơyak pơm pơdro\ng tro\ [lep păng ‘meh pơtăm sâm Ngọc Linh noh athei vei hơlen bri mă kơjăp.

Đơ\ng ro\ng dôm j^t xơnăm vei rong hơdre\ch vă pơih xă hơgăt pơtăm, truh dang ei dêh char Kon Tum đei hloh 500ha sâm Ngọc Linh đei pơtăm tơ\ xăh Măng Ri, Tê Xăng păng Ngọc Lây kơ apu\ng Tu Mơ Rông. Dôm xơnăm tơje# âu, gơnơm 2 anih jang mu\k drăm pơtăm sâm tơ\ tơring tơgu\m găh hơdre\ch, hơgăt tơm sâm Ngọc Linh kơ kon pơlei tenh kuăng đei pơih xă. Tơdrong kăp g^t noh tơm sâm Ngọc Linh adro# to\k giơ\ng tơ\ hơla tơm bri mă tơdrong rơngơp yơp tơm ‘long truh 70% păng đei anih teh kơjung đơ\ng 1.200 truh 2.500m pơtêng hăm anih tơmăn đak dơx^ lơ\m tơring kông Ngọc Linh. Yuơ noh, ‘meh pơtăm đei sâm Ngọc Linh, mă vă dăh mă ưh tơdrong mă blu\ng noh athei vei hơlen tơnăp bri. ‘Nho\ng A Đạt, oei tơ\ pơlei Đak Viên, xăh Tê Xăng ăn tơbăt, tơdrong phă bri vă pơm mir noh jing tơdrogn xơ\ ki. Dang ei rim bơngai adoi ‘meh vei hơlen bri vă pơtăm tơm sâm Ngọc Linh: “Kon pơlei ưh đei koh ‘long bri, adro# chong minh [ar tơm uh tơ\ hơla đe\ch. Đang kơ noh inh hơto\k kơnong pơtăm tơ\ hơla bri. Mih ma duch nă vei hơlen bri tơnăp, ưh đei koh phă ‘long bri ôh”.

Lơ\m tơring dang ei 1 k^ sâm Ngọc Linh hơdrih đei [um, hla hăm 1 pôm [um trăp minh lạng đei kơjă hloh 120 triu hlak jên. Yuơ noh athei pơtăm đei hơdre\ch ‘long âu tơ\ hơla bri noh kon pơlei đei trong hiôk vă xut le# pơngot tơjur hin dơnuh păng hơto\k pơm pơdro\ng. Tơpă ăn [ôh tơ\ xăh Măng Ri, Tê Xăng păng Ngọc Lây đei lơ unh hnam kon pơlei pơtăm đei kơ rơbâu tơm sâm Ngọc Linh jing bơngai pơdro\ng đơ\ng kơdih bri kông pơlei pơla po. Dang ei tam mă kăl io\k yua [um ‘nhăk te\ch, rim xơnăm kon pơlei adro# io\k găr chă ơng tơđăh te\ch rimt ơm noh 300 rơbâu hlak jên adoi đei xa bơih. {ok Nguyễn Thành Chung, Kơdră Anih jang găh bri Đak Tô ăn tơbăt, đei yua tih tên đơ\ng tơdrong pơtăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơla bri noh kon pơlei băt vei hơlen bri tơnăp. Đei pơyua 2 păh hloi: “Vă vei xơđơ\ng pơtăm đei tơm sâm athei đei bri, athei vei tơnăp bri. Cham char noh jing mă blu\ng, tơdrong pơkăl mă blu\ng athei đei. Pơtăm đei tơm sâm noh kon pơlei pơm pơdro\ng đơ\ng tơm sâm. Đơ\ng noh đe athei vei hơlen bri păng hơto\k bri. Yuơ noh vă muih choh pơm mir duh ưh gan đei bơih. Đe băt hơdăh găh tơdrong hli hiong bri noh hiong sâm. Noh minh tơdrong pơyua đơ\ng 2 păh hloi. Mă ưh adro# pơyua 2 păh ôh, mă lơ hloh kơ noh dơ\ng”.

Tơpă ăn [ôh tơ\ dêh char Kon Tum, tơdrong jang pơtăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơla bri oei đei yua lơ hloh găh mu\k drăm, vei hơlen tơnăp bri dơ\ng. Yă Y Xuôi, bơngai hơdrung Sê đăng, xơ\ jang Pho\ kơdră Anih vei lăng kon pơlei dêh char Kon Tum akhan, âu jing nơ\r tơblang ăn tơdrong tơnap tap pơdui đunh dôm j^t xơnăm kơ âu, noh jing pơm thoi yơ vă kon pơlei kon kông gơh erih đơ\ng bri, pơm pơdro\ng đơ\ng bri păng vei hơlen bri. Tơdrong jang pơtăm sâm Ngọc Linh tơ\ hơla ‘long bri ưh adro# pơyua găh mu\k drăm mă oei tro\ [lep hăm khôi erih jang xa păng tơdrong joh ayo\ kon pơlei Tây Nguyên noh tơguăt hăm bri: “Bơ\n pơtăm sâm dang vei hơlen bri. Mă đei bri noh gô đei đak. Mă đei đak noh đei yua găh mu\k drăm. Đei mu\k drăm noh gơh pơtoi hơto\k tơ iung, vei xơđơ\ng tơpôl păng vei xơđơ\ng tơdrong ăn kon pơlei kon kông tơ\ tơring. Hơdăh noh ưh đei khul kơne# yơ gơh pơhlu\ pơhlôm phă pơrăm”.

Đei kơja\ kăp g^t găh pơgang hăm 52 kơchơ\t Saponin, lơ hloh pơtêng hăm hơdre\ch sâm nai, sâm Ngọc Linh dang ei jing “mu\k drăm kơ teh đak” nhen nơ\r Thủ tướng teh đak bơ\n Nguyễn Xuân phúc pơma [ơ\t truh tơmang tơring pơtăm sâm tơ\ dêh char Kon Tum. Vă sâm Ngọc Linh jing mu\k drăm kơ teh đak, hơto\k kăp g^t lơ\m kơpal teh, Jơnu\m pơgơ\r teh đak, rim Anih jang tơm, Anih jang Trung ương păng jơnu\m pơgơ\r dêh char Kon Tum hlôi tơre\k kăp g^t ăn tơmam drăm g^t kăl âu. Minh trong jang hiôk to\k bo\k oei pơih xă hăm tơm sâm Ngọc Linh, hăm kon pơlei tơ\ tơring păng hăm tơdrong jang vei hơlen bri tơ\ groi kông Ngọc Linh, tơring đei xơkơ\t jing bơbu\ng hnam kơ Tây Nguyên păng duh jing tơm a kơtu lơ đak krong đak glung tơ\ tơring to\l bo\k - Tây Nguyên.     

Trong vă jang hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh 

Băt hơ dăh tơ drong pran hơ to\k tơ iung pơ gang hla ’long, mă loi ’no\h j^ tơ drong pơ tăm ’long sâm Ngọc Linh tơ\ hơ la yơ\p bri, khei ’năr âu ki An^h jang đảng de#h char, Jơ nu\m pơ gơ\r kon pơ lei de#h char Kon Tum hlôi tơ le\ch rim tơ drong hơ găt tơ drong joăt jang găh tơ mơ\t jên jang, hơ to\k tơ iung, pơm tơ le\ch pơ gang hla ’long. Lơ\m no\h băt hơ dăh tơ drong tơm tru\h sơ năm 2020 hơ to\k tơ iung dang 2.000hec tar tơ ring rong pơ tăm pơ gang hla ’long ako\m, lơ\m no\h to\ se\t hlo\h đei 1.000hec tar sâm Ngọc Linh. Tru\h sơ năm 2030 hơ to\k ako\p hơ găt te\h tơ ring rong pơ tăm pơ gang hla ’long đei dang 25.000hec tar, lơ\m no\h đei dang 10.000hec tar sâm Ngọc Linh.

Vă pơm hơ dăh tơ drong tơm âu, Jơ nu\m pơ gơ\r kon pơ lei de#h char Kon Tum hlôi tơ le\ch rim tơ drong hơ găt pơ drơ\ng kiơ\ trong jang pơ jao bri, ăn thuê bri hăm hơ găt te\h bri tang găn păng jang sa vă jang kiơ\ rim tơ drong jang vei lăng păng hơ to\k tơ iung bri kơ jăp, hơ dai hăm mơ dro sa an^h tơ mang lăng, cho\h jang sa bri ’long tơ\ hơ la yơ\p bri hăm ako\p te\h să hlo\h 102.000ha. Mă lei hăm te\h vă je# 17.000hec tar bri kơ drơ\ng, tôch kơ lăp ăn tơ drong pơ tăm sâm Ngọc Linh dang ei oei hu\t le# yua kơ tơ hlăk kơ Luơ\t.  

Mă hơ dăh kiơ\ hơ găt đơ\ng Luơ\t bri ’long sơ năm 2017, tơ drong thuê bri vă jang sa bri ’long, jang bri, cho\h jang sa, jang ka hơ dai băl, mơ dro sa tơ mang lăng bri brăh, pơ dơ\h ngôi, pơ chơt lăp tơ mơ\t yua hăm bri jang sa. Thoi no\h tơ ring ư\h kơ gơ\h thuê bri kơ drơ\ng vă hơ nơ\ng pơ\ih să tơ ring pơ tăm sâm Ngọc Linh.

Tơ\ jơ bơ\ jang ’nao âu hăm an^h tơm, an^h jang kơ pal Trung ương, de#h char Kon Tum m^nh ’măng dơ\ng pơ ma hơ dăh: Tơ drong pơ jao bri, ăn thuê bri kơ drơ\ng vă pơ tăm sâm Ngọc Linh păng rim kơ loăi pơ gang hla ’long tơ\ hơ la yơ\p bri ’no\h ư\h kơ đei bơ\ jang ko\h io\k tơ mam bri, ư\h kơ [ơm kơ ne# tru\h bri... hơ dai hăm tơ drong ăn thuê bri kơ drơ\ng vă pơ tăm sâm Ngọc Linh gô tơ gop t^h lơ\m tơ drong vei lăng te\h bri đei pơ jao. {ok Nguyễn Quốc Trị, kơ dră an^h jang vei lăng bri ’long tôch kơ lăp đon hăm tơ drong jang âu: “&nh [o#h thoi âu sâm Ngọc Linh ‘no\h lăp blu\h vơ\ tơ\ hơ la yơ\p bri đe\ch. Tơ dăh bơ\n io\k yua đei bri âu ‘no\h kơ d^h bơ\n to\k bo\k vei lăng bri. Vei lăng bri vă pơ tăm ‘long. Nhôn [o#h thoi âu pơ tăm ‘long sâm Ngọc Linh âu ư\h kơ [ơm kơ ne# tru\h bri, ư\h kơ đei [ơm kơ ne# tru\h 1,2 tơ drong tơm mă Luơ\t bri ‘long bơ\n tơ roi ăn. Kơ l^h thoi no\h nhôn tôch kơ tơ gu\m nơ\r tơ gop set hơ len bơ\n ăn thuê bri kơ drơ\ng âu ”.

Vă hơ to\k đei io\k yua t^h đơ\ng te\h bri kơ drơ\ng pơ tăm sâm Ngọc Linh ku\m nhen rim kơ loăi pơ gang hla ‘long nai tơ\ hơ la yơ\p bri, ‘năr 2/3/2018, An^h vei lăng kon pơ lei de#h char Kon Tum hlôi đei hla ar pơ tru\h ăn An^h tơm vei lăng găh jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang set hơ len, drơ\ng 1 nơ\r ăn phep de#h char Kon Tum bơ\ jang kiơ\ pơ long lăng tơ drong pơ jao bri, ăn thuê bri hăm hlo\h 8.800hec tar bri kơ drơ\ng găh te\h bri kơ An^h vei lăng tơ ring bri brăh Ngọc Linh vă pơ tăm păng hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh tơ\ hơ la yơ\p bri. {ok Nguyễn Xuân Cường, Kơ dră an^h tơm vei lăng găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang pơ ma hơ dăh, tôch kơ tơ gu\m tơ ring pơ long lăng pơ jao bri, ăn thuê bri kơ drơ\ng vă pơ tăm sâm Ngọc Linh mă lei athei bơ\ jang kiơ\ 1 trong mă pơ ‘lơ\ng:  “Vei đei bri tơ chơ\t tơ drong ar^h oei đei đơ\ng bơ\n tơ\ te\h đak ‘nâu. Yua thoi no\h kăl athei đei tơ drong jang. Păng tơ drong jang mư\h pơ tru\h ăn Thủ tướng nhôn tơ gu\m mă lei lơ\m tơ drong jang tơ [o#h trong jang vei lăng athei ‘lơ\ng hlo\h. Tơ dăh oei mư\h lu\h lăh pơ jao ăn rim bơ ngai, u\nh hnam kon pơ lei dăh mă dôm an^h jang mơ dro sa ư\h ke\ jang ‘no\h hơ mơt gô phă le# bri uơ oei dơ\ng kơ lu bơ\n. Mă đơ\ng no\h ư\h pă đei kiơ mă vei dơ\ng. Athei đei tơ drong jang mă hơ dăh lơ\m no\h trong jang vei lăng. Vei mă gơ\h đei vei lăng ‘no\h trong jang tôch kơ jăp lơ\m tơ drong jang ‘no\h. {ơ\t lăp tơ mơ\t lơ\m tơ drong jang dăr hơ len đơ\ng Jơ nu\m jing tơ drong jang rim sơ năm”.

 Lơ\m 3 năr, đơ\ng ’năr 4 tru\h ’năr 6/9/2018 âu ki, Thủ tướng te\h đak Nguyễn Xuân phúc păng Khu\l bơ\ jang kơ khu\l kơ dră te\h đak hlôi năm tru\h tơ\ de#h char Kon Tum vang hop ako\m tơ mơ\t jên jang hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh Kon Tum păng rim pơ gang hla ’long nai hai. Tơ drong jang âu yua đơ\ng An^h vei lăng kon pơ lei de#h char Kon Tum jang hơ dai hăm An^h tơm vei lăng găh jang pơ gang păng An^h tơm vei lăng găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang pơ gơ\r. Lơ\m 3 năr, bơ ngai che\p kơ\l khu\l kơ dră te\h đak hlôi ’măn tơ drong bơ ngơ\t tru\h hăm ’long sâm Ngọc Linh. Đơ\ng ro\ng kơ năm dăr hơ len yan âu tơ ring pơ tăm sâm Ngọc Linh tơ\ apu\ng Tu Mơ Rông, lơ\m jơ bơ\ jang hăm Khu\lche\p kơ\l pơ gơ\r an^h jang Đảng de#h char Kon Tum, Thủ tướng te\h đak Nguyễn Xuân Phúc hlôi đei nơ\r athei g^t kăl hơ met pơ ’lơ\ng tơ hlăk tơ hl^n vă kơ tơ\ hơ năp kơnh de#h char Kon Tum gơ\h pơ long lăng bơ\ jang kiơ\ tơ drong pơ jao bri, ăn thuê bri kơ drơ\ng vă pơ tăm sâm Ngọc Linh: “Găh bơ\ jang kiơ\ pơ long lăng tơ drong pơ jao bri, ăn thuê bri kơ drơ\ng vă hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh păng pơ gang hla ‘long nai tơ\ hơ la yơ\p bri vei lăng bri kơ jăp. &nh athei hăm de#h char đei tơ drong jang pơ long lăng ăn thuê cham char bri kơ drơ\ng vă hơ to\k tơ iung sâm Ngọc Linh păng rim kơ loăi pơ gang hla ‘long nai pơ tru\h ăn An^h tơm vei lăng găh cho\h jang sa păng hơ to\k tơ iung tơ ring tơ rang pơ gơ\r jang hơ dai hăm An^h tơm vei lăng găh jang pơ gang păng rim an^h jang [ơm tru\h pơ tho de#h char pơm, hơ len lăng tơ drong jang tơ roi tơ băt ăn Thủ tướng te\h đak kiơ\ lơ\m jơ hngơ\m đon pơ jing tơ drong hiôk ăn Kon Tum pơ jing đei 1 tơ ring pơ gang hla ‘long tơ\ hơ la yơ\p bri”.

Hăm tơ drong bơ ngơ\t tru\h g^t kăl đơ\ng Khu\l kơ dră te\h đak păng khu\l kơ dră de#h char Kon Tum, tơ drong hiôk t^h to\k bo\k pơ\ih ăn hăm tơ drong hơ to\k tơ iung ‘long sâm Ngọc Linh tơ\ hơ la yơ\p bri brăh. ‘Nâu ku\m jing nơ\r tơ blang ăn 1 tơ drong ling lang đei tơ roi tơ\ de#h char Kon Tum pơ ma hơ dro# ku\m nhen tơ ring Tây Nguyên pơ ma atu\m, ‘no\h j^ pơm liơ vă kon pơ lei ar^h đei đơ\ng bri, pơm pơ dro\ng đơ\ng bri păng tơ klep vei lăng bri.  

Tơblơ\ nơ\r: Lan - Thuem