VOV4.Bahnar - Khei 8/2016, An^h vei lăng tơ drong hơ gei, An^h tơm vei lăng gahư khao ho\k păng kơ măy kơ mo\k asong [a\ng pơ kăp găh tơ ring te\h “Ngọc Linh” aăn tơ mam sâm [um kơ 2 de#h char Kon Tum păng Quảng Nam. ‘Nao âu ki, An^h vei lăng kon pơ lei de#h char Kon Tum ku\m hlôi athei An^h tơm Khoa ho\k păng kơ măy kơ mo\k pơ tru\h ăn Khu\l kơ dră te\h đak hơ len lăng, tơ chơ\t tơ mơ\t thim tơ mam sâm Ngọc Linh lơ\m Tơ drong jang hơ to\k tơ iung tơ mam te\h đak tru\h sơ năm 2020. ‘Nâu jing dôm hơ yak năm kăl vă sơ kơ\t hơ dăh hơ năn, tơ drong kăp g^t đơ\ng pơ gang păng kơ jă mu\k drăm tôch kơ hơ iă đơ\ng ‘long sâm Ngọc Linh. Mă lei to\k bo\k đei 1 tơ drong tơ pă tôch kơ tơ tăm ‘no\h j^ tơ drong te\ch mơ dro păng pơ đ^ hlôi pơ tăm sâm Ngọc Linh ya.

Tơ drong sâm Ngọc Linh tơ\ de#h char Kon Tum [ônh nhen sa keo. Vă răt đei 1k^ sâm Ngọc Linh lơ\m an^h te\ch mơ dro Kon Tum, sâm hơ dr^h oei tôm bơ\n hla kơ jă hlo\h 60 triệu hlak jên ăn kơ loăi 10 to\ [um 1 k^. Sâm roi ie\, roi to\ se\t sơ năm roi to\ se\t jên, mă lei kơ jă ku\m ư\h kơ hơ la 30 triệu hlak jên 1k^. Hu\t kơ so# jên lơ, bơ ngai răt sâm kăl yă kiơ? Pă jor ‘no\h j^ pơ gang g^t kăl hlôi đei dôm bơ ngai jang khoa ho\k sơ kơ\t hơ dăh, nhen pơm jơ hngơ\m pran, tơ jră [ônh kơ kră, tơ jră pơ nhu\l, pơm ‘lơ\ng tơ drong ư\h kơ đei pơ rang j^ đơ\ng hơ kâu, tơ gu\m tang găn j^ ung thư… Mă lei đei dôm ‘nu răt đei sâm “ pơ kăp găh tơ ring te\h Ngọc Linh”. Tơ drong ‘nâu ‘no\h ư\h kơ đei bu băt, [ơ\t lăp kơ tă hloi hăm bơ ngai pơ tăm sâm. {ok Vương Văn Mười, Pho\ kơ dră An^h vei lăng kon pơ lei apu\ng Tu Mơ Rông, de#h char Kon Tum, tơ roi tơ băt:

“Đunh kơ âu vă je# 4 sơ năm lơ\m de#h char Kon Tum bu bu ku\m răt đei sâm. Mă blu\ng te\ch tơ\ Tu Mơ Rông ‘no\h j^ 14 triệu, đơ\ng ro\ng tơ jur 12, đang kơ ‘no\h 7 triệu, đang kơ ‘no\h 5 triệu. Lơ\m de#h char bu bu ku\m răt đei ngăl. ‘No\h j^ ‘long tam thất tơ\ tơ ring găh tu đe hơ nhăk ba. Đang kơ ‘no\h ku\m hơ dai khei ‘năr ‘no\h j^ ư\h pă chă [o#h đei sâm ya, lơ lo\h kon pơ lei ‘no\h răt hơ dre\ch đơ\ng no\h kon pơ lei pơ tăm. Đang kơ ‘no\h hơ dai ‘no\h dơ\ng dang ei đei 1,2 an^h jang mơ dro ku\m to\k bo\k pơ tăm kơ loăi ‘no\h mă lei dang ei bơ\n ư\h kơ vei lăng ư\h kơ băt đei”.  

Tơ drong ư\h kơ lăp hăm “ an^h te\ch mơ dro sâm Ngọc Linh” hrei ‘nâu tơ\ Kon Tum, ‘no\h j^ [ơ\t 2 an^h jang mơ dro sa pơ tăm sâm tơ\ tơ ring, ‘no\h j^ ko\ng ti bri ‘long Đak Tô păng ko\ng ti sâm Ngọc Linh, tam mă pơm tơ le\ch tơ mam hơ yơ đơ\ng sâm Ngọc Linh, tam mă te\ch sâm [um tơ\ ‘ngoăih, mă lei bơ ngai đei me\h vă kăl kơ răt dôm yơ lơ\m an^h te\ch mơ dro adoi te\ch tôm. Tơ\ 1,2 hnam tơ moi [^ch pơ dơ\h, hnam hô tel, an^h te\ch mơ dro tơ mam et sa tơ\ Kon Tum [ônh tơ [ơ\p dôm chư tơ roi tơ [o#h “ Te\ch sâm Ngọc Linh”. Tơ roi găh tơ drong “ tơ pă” đơ\ng sâm Ngọc Linh, [ok Nguyễn Thành Chung, kơ dră vei lăng ko\ng ti bri ‘long Đak Tô, an^h bơ\ jang tơ drong vei lăng hơ dre\ch sâm Ngọc Linh,tơ tăm bơ ngơ\t, hlôi đei tơ drong pơ gơ\m hơ le\nh kơ tă hloi lơ\m groi te\h pơ jing đei kơ loăi pơ gang g^t âu:

“Đe ku\m io\k yua an^h te\ch mơ dro thoi no\h, đe răt sâm tơ\ ‘ngoăih to, đe io\k pơ tăm. Sâm ‘no\h hơ dre\ch nhen ie\r ko\ng ngiêp sư chăt hre\nh de#h. &h ‘me\h sâm Ngọc Linh ^nh pơ tăm tơ\ kơ pal Ngọc Linh, ^h năm tơ\ pơ gar ăn ^h lăng năng mă lei mă tơ pă đei tơ drong. &nh ư\h kơ tơ roi tơ pă ya mă lei pơ têng hăm sâm Ngọc Linh nhôn ‘no\h sư pha.”

Prăt khei ‘năr đunh âu ki, bơ ngai răt, [ơ\t lăp ‘no\h pơ đ^ hloi bơ ngai pơ tăm sâm Ngọc Linh, hlôi năm tơ chă nơ\r tơl ăn nơ\r ap^nh: pơm liơ vă kơ lăng băt đei sâm Ngọc Linh ya? Kiơ\ kơ Pho\ Giáo sư- Tiến sĩ Trần Công Luận, sơ\ pơm Kơ dră an^h jang sâm păng pơ gang pơ lei tơm Hồ Chí Minh- An^h jang pơ gang Trung ương, bơ ngai đei vă je# 40 sơ năm tơ klep hăm ‘long sâm Ngọc Linh păng tơ gop pơ jing pơ kăp hơ dăh te\h ăn kơ loăi ‘long g^t kăl âu, ‘no\h tơ drong lăng băt sâm Ngọc Linh tơ pă – ya hăm măt hmă dăh mă hăm tơ drong hlo#h vao ‘no\h j^ tơ drong ư\h kơ gơ\h. {ok Trần Công Luận tơ roi tơ băt:

“ ‘Long sâm tam thất răh kư\ kă dăh mă vũ diệp tam thất tơ\ Sa Pa tơ dăh kăt hu\t [um tơ\ kơ pal kơ măt te\h mă lăp oei pă [um tơ\ hơ la măt te\h ‘no\h lăng băt đơ\ng nhôn [ơ\t lăp ku\m hơ vơ\l ‘năi. Đơ\ng sơ năm 2010 tơ\ hơ drol dôm kơ loăi hơ yơ hơ nhăk ba mă nhôn hơ len lăng đei kơ chơ\t sâm Ngọc Linh ‘no\h lơ\m pơ tôch hơ len lăng ba pơ\n akhan ‘no\h j^ sâm Ngọc Linh. Mă lei đơ\ng sơ năm 2010 kơ âu ư\h pă pơ\n ch^h lơ\m tơ mam set hơ len ‘no\h dơ\ng bơ\ih mă lăp akhan đei dăh ư\h kơ đei kơ chơ\t sâm Ngọc Linh”

Tơ\ hơ năp tơ drong sâm ya lơ lơ\m tơ ring, rim an^h jang kơ pal kơ de#h char Kon Tum ku\m hlôi hơ to\k loi dơ\ng tơ drong jang vei lăng. Mă lei tơ pă yan âu ăn [o#h ‘nâu lăp jing trong jang [ơ\t măt păng ‘nao pơ dơ\h tơ\ tơ drong hơ met pơ ‘lơ\ng blu\ng đe\ch. Găh đunh đai vă vei lăng đei hơ năn sâm Ngọc Linh, hơ dai hăm tơ drong jang vei lăng, kăl athei đei 1 tơ drong ako\m dăr hơ len tôm tơ drong hăm rim u\nh hnam kon pơ lei păng an^h jang pơ tăm sâm. Lăp lai yơ khu\l kơ dră păng an^h jang vei lăng te\h đak rim tơ ring kơ de#h char Kon Tum vei lăng hơ dre\ch, băt hơ dăh hơ găt, sơ năm pơ tăm rim pơ gar sâm ‘no\h [ơ\t do\h mă hơ me\ng tang găn đei tơ drong sâm ya.

            Khoa Điềm ch^h

          Thuem tơ blơ\