Đơ̆ng rŏng vă jê̆ 2 khei jang tơ̆ đak dơsĭ, duk ka 6 ‘nu bơngai jang kơ ƀok Trần Trung, tơ̆ phường Phú Yên, dêh char Đắk Lắk hlôi tŏk tơ̆ kông hăm 3 tấn ka lơ̆m kơthŭng. Ƀok Trung tơbăt, pơđĭ kơsô̆ ka âu hlôi đei anih mơdro sa răt pơđĭ păng rim kơsô̆ kĭ tă kơ đei chih hơlen pơ ‘lơ̆ng, đei hloi roi tơbăt anih pơm tơlĕch, vei sơđơ̆ng pơm kiơ̆ tơdrong hơgăt tang găn rôp yâu ka glăi IUU. Kơlih thoi noh, ƀok păng dôm bơngai jang ka ling lang pơm kiơ̆ tơpăt dôm trong jang rôp yâu ka tơ̆ đak dơsĭ.

“Nhôn năm rôp yâu ka tơ̆ đak dơsĭ ‘noh rim ‘nu ling lang pơm kiơ̆ tơdrong hơgăt đơ̆ng Teh đak mưh rôp yâu ka trŏ trong, ưh kơ mơ̆t glăi tơring đak dơsĭ teh đak đe. Mă hơdăh, pơđĭ bơngai jang lơ̆m duk bơ̆jang kiơ̆ tơdrong rôp yâu ka tơ̆ tơring đak dơsĭ Việt Nam jum dăr tơring đak dơsĭ Hoàng Sa, Trường Sa, dăh mă achon Song Tử, Đá Nam.”

Jĭ 1 lơ̆m dôm anih mơdro sa tih, jang hơdai hăm kơhrĕng tong duk ka tơ̆ Gia Lai păng Đắk Lắk, Kŏng ti Nguyễn Hưng (Hơnih jang kơmăy kơmŏk Bắc Sông Cầu, phường Sông Cầu, dêh char Đắk Lắk) răt iŏk dang 10.000 tấn ka ngừ rim sơnăm, tĕch tơ̆ anih tĕch mơdro Nhật Bản, Mi, Anh, Đức, Phalăng... Kiơ̆ kơ ƀok Đặng Quốc Việt – Phŏ Kơdră vei lăng kŏng ti, vă pơm lăp hăm dôm tơdrong pơkăp ‘lơ̆ng đơ̆ng anih tĕch mơdro apŭng plĕnh teh, anih jang lăng kăl vei lăng kơjăp tơmam đei, hơdai hăm tŭn pran iŏk yua kơmăy kơmŏk păng pơm kơdih ‘lơ̆ng vă hơtŏk ‘lơ̆ng tơdrong jang pơm tơlĕch, vei sơđơ̆ng ‘lơ̆ng tơmam păng ƀrư̆ ƀrư̆ tơƀôh hơdăh anih dơ̆ng lơ̆m anih tĕch mơdro. Ƀok Đặng Quốc Việt pơma hơdăh tơdrong gĭt kăl đơ̆ng tơdrong pơm kiơ̆ dôm tơdrong hơgăt găh rôp yâu ka hơdang tơ̆ đak dơsĭ đơ̆ng kon pơlei jang ka kŭm nhen tơdrong tơplih ‘nao kơmăy kơmŏk pơm tơlĕch đơ̆ng anih mơdro sa.

“Kon pơlei jang ka mưh rôp yâu ka tơ̆ đak dơsĭ Việt Nam athei pơm kiơ̆ tơpăt dôm tơdrong hơgăt khôi luơ̆t găh rôp yâu ka hơdang kơ Việt Nam; đei thoi noh mă pơm đei tơmam trŏ luơ̆t, vă anih mơdro sa nhôn răt iŏk, pơm tơlĕch, pơm lăp hăm rim anih tĕch mơdro tôch kơ hơlen. Hơdrô̆ lơ̆m tơdrong jang pơm tơlĕch, hăm Kŏng ti Nguyễn Hưng dang ei găh lơ iŏk yua kơlong, hơdai hăm tŏk bŏk ƀrư̆ ƀrư̆ tơmơ̆t lơ̆m kơmăy pơm kơdih iŏk yua kơlong nhôm vă ƀrư̆ ƀrư̆ tơplih pơm lăp hăm ‘meh vă tĕch mơdro”.

Lei lăi thoi noh, Kŏng ti Cổ phần Bá Hải (Hơnih jang kơmăy kơmŏk Hòa Hiệp 1, phường Hòa Hiệp, dêh char Đắk Lắk) đei hloh 20 sơnăm bơ̆jang lơ̆m tơdrong jang pơm tơlĕch, tĕch tơ̆ teh đak đe ka hơdang đak dơsĭ, hăm tơmam tơm ‘noh ka ngừ, hơdai hăm jang hơdai hăm kơhrĕng tơ ‘ngla duk ka tơ̆ dôm dêh char tơ ter đak dơsĭ tơring Tŏk bŏk. Ƀok Lê Văn Hồng – Kơdră anih mơdro sa pơma hơdăh, vă tĕch tơ̆ teh đak đe kơjăp, ‘ngoăih kơ tơdrong ‘lơ̆ng, tơmam athei tơbăt hơdăh găh anih pơm tơlĕch, trong rôp yâu. Tơmam lăp đei răt iŏk đơ̆ng dôm duk ka đei pơm hla ar tôm, đei trong jang rôp yâu rơđăh păng đei hơlen lăng trŏ lăp mưh truh tơ̆ tơnŏk. Hơdai hăm ‘noh, kŏng ti hlôi tơmơ̆t jên jang răt kơmăy pơm krăl tơ ngiĕt hrĕnh vă vei lăng ‘lơ̆ng tơmam hơdrih; hơdai hăm, tơ̆ hơnăp kơnh gô tơlĕch jang phần mềm tơchă băt anih pơm tơlĕch điện tử vă pơm lăp hăm dôm tơdrong pơkăp ‘lơ̆ng ‘nao đơ̆ng Châu Âu (EU). Ƀok Hồng tơroi yan âu:

“Găh vei lăng duk ka tơdrong yôp yâu đĭ ‘lơ̆ng. Mă lei, tơdrong jang vei lăng anih mơdro sa păng tơchă băt anih pơm tơlĕch oei tam mă pơm lăp hăm ‘meh vă. Lơ̆m ‘măng hơlen lăng âu ki đơ̆ng Anih jang châu Âu (EC), lơ̆m noh đei anih mơdro sa Bá Hải, tơdrong chih tơroi oei chih tơ̆ hla ar đĕch kơna tam mă iŏk đei pơkăp ‘lơ̆ng. Păih khŭl EC athei bơ̆jang kiơ̆ tơchă băt anih pơm tơlĕch hăm kơmăy điện tử, oei hla ar hô sơ ‘noh ưh kơ ‘lơ̆ng. Đơ̆ng rŏng ‘măng hơlen lăng âu, nhôn gô tơmơ̆t jên jang phần mềm điện tử vă pơm lăp hăm ‘meh vă păng pơkăp ‘lơ̆ng đơ̆ng anih tĕch mơdro.

Jên tĕch tơ̆ teh đak đe ka hơdang đak dơsĭ kơ dêh char Đắk Lắk dôm sơnăm tơ jê̆ âu đei dang 150 triệu USD 1 sơnăm (hơtŏ dang 3.750 ti hlak jên), lơ̆m noh ka ngừ đei dang 80%. Tơdrong jang tĕch tơ̆ teh đak đe găh lơ yua đơ̆ng dôm anih mơdro sa tơ̆ dôm hơnih jang kơmăy kơmŏk păih Hơlĕch dêh char (tơring dêh char Phú Yên so) iŏk jang. Ƀok Huỳnh Lữ Tân –  Kơdră jang lơ̆m Anih jang Đảng dêh char, Kơdră Anih vei lăng Hơnih jang mŭk drăm Phú Yên (Đắk Lắk) tơbăt, dôm anih mơdro sa hlôi jang hơdai kơjăp hăm kon pơlei jang ka, pơm kiơ̆ tơdrong hơgăt lơ̆m rôp yâu păng răt iŏk tơmam, kiơ̆ đơ̆ng noh pơm lăp hăm tơdrong hơgăt tôch kơ hơlen đơ̆ng anih mơdro sa. Gơnang đơ̆ng noh, sơnăm 2025 păng jăl khei mă I/2026, tĕch tơ̆ teh đak đe pơvei tŏk ‘lơ̆ng, tơmam măh mai. Vă hơtŏk tơiung kơjăp păng ƀrư̆ ƀrư̆ pleh hŭt “kơthe dreng IUU”, ‘ngoăih kơ dôm trong jang ki thuơ̆t păng trong jang trŏ luơ̆t, Đắk Lắk gô pơm hơtŏ pơđĭ tơdrong chă rôp yâu ka đei kơdih păng vei rong.

“Kiơ̆ trong jang đơ̆ng Anih vei lăng kon pơlei dêh char Đắk Lắk, dăh mă Tơdrong jang hơtŏk tơiung anih jang ka hơdang dêh char jăl jang 2025 – 2030, akŏm tơplih pran đơ̆ng rôp yâu jing vei rong, mă loi ‘noh jĭ rong ka hơdang kơmăy kơmŏk ‘nao tơ̆ tơring jih đak dơsĭ dăh mă dôm tơring đak dơsĭ đei đak tih. Hrei ‘nâu lơ anih mơdro sa tih joăt găh tĕch tơ̆ teh đak đe ka hơdang lơ̆m dôm hơnih jang kơmăy kơmŏk tơ̆ dêh char kŭm hlôi pơtơm tơlĕch jang tơmơ̆t jên jang vei rong. Tơdrong ‘nâu gô tơgŭm đe sư pơm ‘lơ̆ng tơmam blŭng a kŭm nhen kơchăng đei tơmam.”    

Hăm dôm trong jang akŏm găh ki thuơ̆t, vei lăng păng hơmet ming dơ̆ng kiơ̆ trong jang hơdai lăp ‘lơ̆ng đơ̆ng rôp yâu trŏ luơ̆t păng vei rong ‘nao, ka hơdang Đắk Lắk gô đei tơdrong tơplih hrơ̆ch ‘lơ̆ng. Tơdrong ‘nâu vei sơđơ̆ng tơdrong jang sa ăn kon pơlei jang ka hai, hơtŏk ‘lơ̆ng kơjă, hơtŏk tơiung kơjăp hai.