Ia Dreh jĭ xăh mơmat tat dêh hlŏh kơ dêh char Gia Lai. Đĭ đăng 13 pơlei lơ̆m xăh hơnơ̆ng đei xa yoa dôm tơdrong tơgŭm gĭt kăl vă atŏk tơiung mŭk drăm, tơpôl. Kiơ̆ tơdrong tơchơ̆t kơsô̆ 3374/QĐ-UBND đơ̆ng Anih vei lăng kon pơlei dêh char Gia Lai, pơtơm đơ̆ng ‘năr 1/1/2026, xăh gô iŏk đei tơdrong tơgŭm lơ hlŏh găh jên tơmât jang pơm trong, man anih jang păng lơ tơdrong tơgŭm găh tơdrong arih xa iŏk đơ̆ng jên teh đak. Dang ei kon pơlei Ia Dreh đei tŏk iŏk jên hăm jên kon tŏ sĕt đơ̆ng Anih mong jên tơgŭm ăn tơpôl hăm kơsô̆ jên dang 125 ti hlak jên vă atŏk tơiung tơdrong choh jang xa. Atŭm hăm ‘nŏh, teh đak hlôi tơgŭm man 100 anih pơtruh đak rơgoh păng vei lăng cham char, man 67 tŏ hnam tơgŭm ăn unh hnam tơnuh.

Ƀok Ksor Nguyên-Ƀok pơgơ̆r plei Blăk, xăh Ia Dreh, dêh char Gia Lai, ăn tơbăt: “Teh đak hơnơ̆ng tơgŭm tôch tơtom ăn mih ma duch nă oei pơmat tat. Ƀât lăp ‘nŏh tơgŭm hnam oei, ƀât lăp ‘nŏh tơgŭm rơmo yŏng vă ăn kon pơlei rong, dar deh pơm hơtŏk tơdrong arih xa ăn kon pơlei Jarai. Mă loi, lơ̆m ‘măng ‘mi tih đak lơ̆p âu ki, mih ma duch nă iŏk đei tơmam tơgŭm tôch tơtom đei bơ̆n tơmam xa păng dôm tơmam yoa kăl nai. Tơ̆ hơnăp kơnh, teh đak oei đei trong tơgŭm, pơjing ming anih oei xa ăn kon pơlei truh tŏk oei tơ̆ tơring sơđơ̆ng ‘lơ̆ng ƀiơ̆, tơgŭm ăn kon pơlei sơđơ̆ng jơhngâm arih xa, oei xa hiôk hian đunh đai.”

Xah Đức An, dêh char Lâm Đồng đei tơ-iung pơjing kiơ̆ tơmơ̆t hơdai xah Đăk N’Drung, xah Nam Bình păng thĭ trâ̆n Đức An (apŭng Đăk Song, dêh char Đăk Nông so). Đơ̆ng rŏng tơmơ̆t hơdai, xah đei vă jê̆ 7 rơbou unh hnam, hăm pơhlom 33 rơbou măt bơngai kơ 25 hơdrung bơngai atŭm hơrih jang xa. 'Nou jĭ tơring akŏm pơtăm dôm hơdrĕch 'long kŏng ngĭp nhen kaphê, tiu, păng kơsu, tơguăt tơplih hơdrĕch 'long xa plei đei kơjă kăp nhen sâu riêng, plei ƀơr, măk ka. Gơnơm thoi noh, tơdrong hơrih kon pơlei tơ̆ ou roi năr roi hơtŏk ƀôh hơdah, rim bơngai jang đei yua hloh 70 triu hlj 1 sơnăm. Ƀok Điểu Khanh (bơngai M’Nông) oei tơ̆ pơlei Bu Bong, xah Đức An, dêh char Lâm Đồng tơroi: “Tơdrong hơrih kon pơlei sơ̆ tơguăt hăm bri păng mir ƀa, mă kăl noh kơdih chă jang xa. Mă lei truh dang ei, tơdrong hơrih hlôi đei lơ tơplih. Kon pơlei ưh đei gơnơm lơ̆m bri bơih, mă băt chă pơm jang, tĕch răt tơmam drăm, brư̆ brư̆ jang pơm tơlĕch tơmam drăm 'măn tĕch răt, Gơnơm thoi noh, tơdrong hơrih mŭk drăm păng đon bơnôh kon pơlei roi năr roi đei hơtŏk kiơ̆ tơdrong hơrih kơ tơpôl 'nao hrei ou”.

Hăm tơdrong mât mĭnh jơhngâm đon đơ̆ng kon pơlei, plei Đak Mŏng, xăh Kon Gang, dêh char Gia Lai, đei chih tơbăt jĭ tơring tơrang ‘nao đơ̆ng sơnăm 2020. Bơ̆ jang kiơ̆ ‘lơ̆ng dôm tơdrong tơgŭm, trong jang đơ̆ng Đảng, teh đak, tơdrong arih xa kơ kon pơlei Bahnar tơ̆ âu roi đunh roi tŏk ‘lơ̆ng.

Lăng ƀôh pơlei pơla tơplih ‘nao ‘lơ̆ng rŏ, ƀok Hyưn, kră pơlei plei Đak Mŏng tôch lăp đon. Têt truh, ƀok Hyưn, đei nơ̆r tơtă: “Truh têt, sơnăm so tŭk tơ̆ rŏng, sơng iŏk sơnăm ‘nao, mih ma duch nă athei pơtho ăn kon sâu adrin hŏk pơhrăm. Mă 2 dơ̆ng, đe druh dăm athei băt mơ̆ng nơ̆r kră pơtho, adrin choh jang xa, lê̆ mơ̆ng nơ̆r bơngai kơnê̆ pơhlŭ, pơm dôm tơdrong glăi. Sơnăm 'nao athei adrin jang xa mă đei hlŏh dơ̆ng, đei cheh phe, đei kơpô, rơmo, đei iŏk yoa sơđơ̆ng. Athei mât 1 ƀơ̆r đon, tơgŭm băl jang tŏk mŭk drăm, pơjing tơdrong arih xa phĭ tơtŏ dơnŏ 'lơ̆ng kiơ̆ trong jang đơ̆ng Đảng, teh đak.”

Hăm kon pơlei Bahnar tơ̆ xăh Kon Gang, dêh char Gia Lai, Tết Nguyên đán hlôi jing tơdrong juăt, đei pơgơ̆r hơnơ̆ng lơ̆m tơpôl, mât hơdai hăm jơhngâm đon chơt hơiă sơng sơnăm ‘nao, ngôi pơchơt ƀât pơyan Puih mak hăm kon pơlei jơ̆p tơring lơ̆m teh đak. Năr tết kon pơlei hơmet tôm tơmam, bơ̆n tơdrô ge, đak ‘ngam, nhĕm,‘nhot… et xa hơdai hăm băl đơ̆ng rŏng 1 sơnăm choh jang gleh hrat, chă pơđou dơ̆ng tơdrong vă jang xa tơ̆ hơnăp kơnh.

Ƀok Krăm, tơ̆ xăh Kon Gang, ăn tơbăt: “Đĭ juăt đơ̆ng sơ̆ bơih, tơ̆ pơlei rim sơnăm mưh têt truh kon pơlei hơnơ̆ng pơgơ̆r xa têt, đei tơdrô ge, đei ‘nhot, đei ‘nhĕm… Kon pơlei năm ngôi tơ̆ băl, thơ thou têt ăn băl, vang pơgơ̆r et xa, pơđou ngôi tơdrong arih... Đĭ đăng unh hnam lơ̆m pơlei đei têt hiôk chơt hăm hnam tơnŏ păng kơtum kơtŏng ‘nhŏng oh.”

Gơnơm “tơplih đon tơchĕng, trong pơm jang”, tơdrong hơrih kơ bơngai Xơ đăng tơ̆ thôn Đăk Giá 1, xah Dục Nông (Quảng Ngãi) hlôi đei lơ tơplih kăp gĭt. 'Nhŏng A Thập, Ƀĭ thư Chi ƀô̆ thôn Đăk Giá 1 ăn tơbăt, chi ƀô̆ pơtoi tơdrong akŏm pơma dơnuh, hăt hot hơvơn kon pơlei tơplih trong pơm jang, tơplih hơdrĕch 'long pơtăm, kon tơrong, hơtŏk mŭk drăm unh hnam.

Đoan hơdruh tơdăm iung pơm jang tơgŭm dôm unh hnam tơnap tap hơtŏk tơ-iung lơ̆m tơdrong hơrih. Tơroi gah pơkăp tơgŭm đơ̆ng teh đak, 'nhŏng A Thập ăn tơbăt: “Thôn nhôn đei teh đak tơgŭm ăn hơdrĕch sâu riêng, măk ka ăn unh hnam hin dơnuh, tơjê̆ hin dơnuh, sơnăm mă yơ Teh đak adoi tơgŭm sut lê̆ hnam pơgia hnam hyah hyok ăn unh hnam hin dơnuh. Lơ̆m sơnăm 2025 Teh đak pơm 8 tŏ hnam ăn unh hnam hin dơnuh, tơjê̆ hin dơnuh. Sơnăm ou, dêh char, xah adoi tơgŭm rơmo yŏng ăn mơjĭt dôm unh hnam hin dơnuh lơ̆m thôn, rim unh hnam minh đôi rơmo, 'nguaih kơ noh oei tơgŭm ăn dôm unh hnam nhŭng yŏng găm păng bơbe vă dôm unh hnam rong kon tơrong hơtŏk mŭk drăm unh hnam”.

Xăh Đức Lập jĭ 1 lơ̆m dôm tơring pơtăm cheh phe, sầu riêng, tiu tơm kơ dêh char Lâm Đồng. Truh dang ei, xăh đei 11 tơmam OCOP đơ̆ng 3 truh 4 sơnglŏng kơ dêh char, lơ̆m noh ‘lơ̆ng hlŏh jĭ hơnăn “Cheh phe Đức Lập” păng “Sầu riêng Đức Lập”. Lơ tơmam ‘lơ̆ng nai nhen “Sầu riêng Đắk Mil”, “Cheh phe Đắk Mil” đei vei lăng hơnăn tơmam ‘lơ̆ng, vang tơgop pơm hơtŏk đon lui, pơih xă anih tĕch mơdro.

Chĕp vei dôm tơdrong jang đei, mât lơ̆m sơnăm ‘nao, kon pơlei Đức Lập hơnơ̆ng mât 1 jơhngâm adrin jang tŏk mŭk drăm unh hnam, pơjing pơlei pơla pơdrŏng ‘lơ̆ng rŏ. ‘Nhŏng Y Dêt (bơngai M’Nông) tơ̆ plei Jun Juh, ăn tơbăt: “Tơdrong arih xa unh hnam nhôn sơđơ̆ng bơih păng đei ƀôh ƀiơ̆ kơ sơnăm sơ̆. Đơ̆ng plei cheh phe păng tiu, unh hnam nhôn man đei hnam ‘nao, kơjăp ‘lơ̆ng ƀiơ̆. Dang ei, unh hnam oei đei dang 2 sao teh hoh, inh vă pơtăm dơ̆ng sầu riêng păng dang 200 tơnơm cheh phe vă vei lăng, jang xa đunh đai. Teh oei đei dơ̆ng inh vă cheng song ăn kon hơ ‘lơ̆p, lê̆ đe sư jang xa, pơjing tơdrong arih xa ăn hnam tơnŏ lơ̆m dôm sơnăm truh”.

Xah Tân Hội, dêh char Lâm Đồng ('nao) đei tơ-iung pơjing kiơ̆ tơmơ̆t hơdai dôm xah Tân Hội, Tân Thành păng N’Thôn Hạ. Hăm teh să jê̆ 8.000 ha păng kơsô̆ măt bơngai hloh 29.000 rơbou 'nu. Sơnăm 2025 ou ki, xah hlôi jang hloh kơ tơchơ̆t ah mă tơjur đei 83 unh hnam hin dơnuh kiơ̆ pơkăp. Kơsô̆ unh hnam hin dơnuh kiơ̆ pơkăp atŭm tơjur 1,26%, lơ̆m tơring kon pơlei kon kông tơjur jê̆ 2%. Mă lei, tơdrong tơplih jang kiơ̆ pơkăp jơnŭm pơgơ̆r tơring 2 tăl adoi ƀơm lơ tơnap tap 'nao. Ƀok K’Biếu (bơngai K’Ho Sre), bơngai đei kon pơlei lui yom tơ̆ thôn Đoàn Kết, xah Tân Hội tơroi: "Ah mă pơm hla bar hanh chĭnh tơ̆ hơnih jang hanh chinh 'nao, kơlih hơnih jang lơ păng tơdrong hlôh vao đơ̆ng kon pơlei tam mă hơtŏ hơnơ̆ng noh kon pơlei oei pơngơ̆t kơ đon. Yak ah sơnăm 'nao, nhôn hơpơi 'meh kang ƀô̆ tơring gô pơtho tơnăp hloh dơ̆ng vă kon pơlei ƀônh hiôk chă tơrĕk pơm jang".

Sơn Điền jĭ xăh hơtăih yăih kơ dêh char Lâm Đồng, tơring đei lơ kon pơlei kon kông, iŏk yoa jô̆ păh lăp kiơ̆ kơ̆l bơngai lơ̆m sơnăm 2025 âu ki đei 52 triu hlak jên.

Ƀok K’Lăng (bơngai K’Ho Sre), Bí thư Chi ƀô̆ plei Ka Sá, tơƀôh đon lui hăm đe kăn ƀô̆ mơlôh hrei ‘nâu: "Inh lui khŭl kăn ƀô̆ mơlôh gô jang ‘lơ̆ng ƀiơ̆ kơ chăl adrol. Kơdih kâu inh jĭ kăn ƀô̆ pơdơ̆h hưu, inh vă adrin hơnhăk đon hlôh vao đơ̆ng kơdih vă tơgŭm ăn mih ma duch nă hlôh vao khôi luơ̆t, vang pơjing tơring tơrang ‘nao. Lăp pôm adrin choh jang xa đĕch, tơdrong arih xa đơ̆ng kon pơlei gơ̆h tŏk ‘lơ̆ng ƀiơ̆."