Tơ̆ kơsơ̆ tơ̆ ƀuôn Rách, tơring Ea Wer, dêh char Dak Lăk, nơ̆r pơma păr hloh mir pơgar chehphe atŭm hăm iĕr, ŏ, iĕr kơtak tơ̆ kơrôm hnam. Lơ̆m pơbŭng hnam iĕ kơ ŭnh hnam oh H’Hmin Kbuôr, kră pơlei Y Ken Knul, 60 sơnăm mơ̆t ngôi vă chă apĭnh jet gia pơma dơnuh găh tơdrong hŏk pơhrăm kơ bơngai hơdruh păh kơchoong lăm 11.Muh măt phăl hơlăng, kră pơlei Y Ken pơtho ăn H’Hmin lơ lou: Bơngai Tây Nguyên sơ̆ pơngơ̆t găh tơdrong pơngot rơvĕt, hrei ou pơngơ̆t găh tơdrong chư. Kôn mon kon sou lơ̆m pơlei hơdrin hŏk pơhrăm, kăl băt kơ chư ‘noh mă băt trong bơ̆ jang đơ̆ng Đảng, mă băt tơdrong jang sa, băt tơdrong yă kiơ ƀlep, tơdrong yă kiơ glăi vă hoei puh ƀơm nơ̆r đe chă pơhlŭ pơdôr pơm tơdrong kơnê̆.“Kăl hơdrin hŏk pơhrăm, tơdăh ưh kơ năm hŏk ‘noh ưh kơ băt chư, dang ei choh jang sa tĕch ƀa jei kĭ, tĕch tơ̆h jei kŏng, đei ‘long kĭ mă băt jên dôm yơ, bơngai ưh kơ hŏk ‘noh jĭ ưh kơ băt yă kiơ, năm hŏk ‘noh băt lơ tơdrong”.

Oei tơjê̆ kră pơlei, H’Hmin Kbuôr tơmrot chă mơ̆ng. Bơngai hơdruh hŏk tro lăm 11 kơ Hnam trương jăl pêng Buôn Đôn băt akhan, rim ‘măng kră pơlei tŏk ngôi tơ̆ hnam ưh khan lăp apĭnh jet tơdrong hŏk pơhrăm kơ bơ̆n, mă oei tơƀôh ăn dôm tơdrong lơ̆m pơlei pơlei pơla gơnang tơ̆ đe mơlôh.“Đunh đunh kră pơlei oei năm apĭnh jet gia găh tơdrong hŏk pơhrăm, tơdrong ‘meh vă kơ ĭnh ‘noh hŏk găh pơgang vă tĕch pơgang ăn kon pơlei kơna ĭnh hơdrin hloh dơ̆ng vă gơ̆h iŏk đei dôm tơdrong mă ba hơpơi ‘meh vă.”

Tơ̆ ƀuôn Tul B, tơring Ea Wer, đei 367 ŭnh hnam kon pơlei hăm hloh 1.000 ‘nu măt bơngai, hloh 95% ‘noh bơngai kon kông, hơnăp jang kơ rim bơngai đei kon pơlei lui yom đei ƀôh hơdăh lơ̆m vei lăng năng tông pơlei kơjăp iăp kơtang tơ̆ hơnăp dôm tơdrong hơlĕnh pơdăr, tơdrong lui ưh kơ trŏ lăp. Mŏ H’Kiêp Kbuôr, Kơdră chĕp pơgơ̆r ƀuôn Tul B hơdơ̆r dơ̆ng, sơ̆ mĭnh ƀar ŭnh hnam tơklăh hơkŭm hơdrô̆ tơdrong lui khop glăi. Sơnăm 2019, đei bơngai đơ̆ng tơring anai mơ̆t lơ̆m pơlei hơvơn kon pơlei kiơ̆ tơdrong lui hle. Lơ̆m mă noh, kơdră tơring, khul kŏng ang atŭm hăm kră pơlei, bơngai đei kon pơlei lui yom năm truh rim ŭnh hnam tơblang hơdăh: tơdrong mơ̆ng kơdih lui khop ‘noh kăl kiơ̆ ƀlep khôi luơ̆t, ƀlep hăm trong tơlĕch jang đơ̆ng Đảng păng Teh đak. Lui kiơ̆ khul kơnê̆ ưh khan lăp pơm ăn tơdrong tơgoăt tơgoăl pă gei kơjăp mă oei pơm kơnê̆ truh ăn kôn kon mon sou đơ̆ng rŏng dơ̆ng.“Ba tơblang hơdăh ăn rim ŭnh hnam, hrei ou hlôi đei tơdrong lăng tông nông gia đơ̆ng teh đak, pơdih gia nhen pơm hla bơar rơneh ăn kơ nge, tơdăh bơ̆n ưh kơ pơm kiơ̆ ƀlep trong bơ̆ jang đơ̆ng teh đak lei kon hơ ‘lơ̆p đơ̆ng rŏng ou kơnh đei lý lĭch ‘lơ̆ng đơ̆ng yơ. Dang ei rim ŭnh hnam ‘noh jei đei tơgŭm djru kiơ̆ Tơdrong jang 135 ‘noh rong rơmo yŏng.”

Đơ̆ng rŏng hơgrop, ƀuôn Nà Xược păng thôn 5 kơ tơring Ea Wer hlôi jing mĭnh pơlei hơdoi. Mĭnh păh ‘noh kon pơlei kon kông, mĭnh păh ‘noh kon pơlei bơngai Yuăn, tơdrong oei sa joăt joe phara dih băl kơna tơnap mă veh ver đei tơdrong ưh kơ lăp dih băl. Kră pơlei Y Pa Na Niê hlôh lơ lou, ‘meh vă vei kơjăp sơđơ̆ng dơ̆ng kơjăp ‘noh mă blŭng kăl vei kơjăp tơgoăt tơgoăl dih băl pôm nơ̆r ƀơ̆r đon.“Pơtho khan ăn pơlei pơla ‘noh kăl mă trŏ ƀlep hăm trong bơ̆ jang, khôi luơ̆t kơ Teh đak, mă ƀar ‘noh kiơ̆ tơdrong joăt, mă pêng ‘noh tơdrong tơgoăt tơgoăl dih băl kơjăp ‘lơ̆ng. Hăp tơƀưh dih băl nhen lĕ đak dơsĭ ưh kơ đei pơnơ̆. Tơdăh hơnơ̆ng akhan tơdrong joăt nhôn lơ liơ, tơdrong joăt dih kou ‘noh lơ loh ‘noh oei chă pơma kơnê̆ kon pơlei đơ̆ng păh Tu đơng noh pơma kơnê̆ kon pơlei groi kông lei ưh kơ gơh ôh, kăl vang găn ga hloi, tơblang hơdăh hloh, hli đơ̆ng rŏng ou kơnh đei tơdrong tơblĕk dih băl sa roi kơtang, pă đei tơgoăt dih băl pôm nơ̆r ƀơ̆r đon.”

Tơ̆ tơring bri kông Tây Nguyên, vei lăng kơjăp tơchơ̆t jang đơ̆ng Đảng ưh kơsĭ dôm tơdrong hơtaih yaih kiơ ôh. Hăp pơtơm đơ̆ng tơdrong vei lăng sơđơ̆ng ăn pơlei pơla, hơvơn kon hơ-ioh năm hŏk pơhrăm, sut lê̆ khôi kơtul chơdư, tơjră hăm tơdrong lui kư̆ kă, vei sơđơ̆ng ăn kon pơlei nĕ kơ mơ̆ng kiơ̆ nơ̆r pơchŭt pơm chere tơklah tơdrong tơguăt tơguăl tôm kon pơlei. Pơmai H’Bon Zu, Kơdră Hơnih jang Măt trâ̆n Tô kuô̆k Việt Nam xah Ea Wer ăn tơbăt, bơngai đei kon pơlei lui yom păng kră pơlei jing gơng tơroh đơ̆ng Đảng hăm kon pơlei: “Sơnong jang kơ kră pơlei, bơngai đei kon pơlei lui yom jing gơng tơroh đơ̆ng kon pơlei hăm Đảng, sek tơlang dôm tơdrong tơnap tap, tơhlăk tơhlĭn păng pơtruh dôm tơdrong hơpơi 'meh đơ̆ng kon pơlei hăm Đảng păng Teh đak; tơtom sek tơlang dôm tơdrong đei tơrĕk truh tơdrong hơrih kon pơlei, mă kăl dôm tơdrong jang pơyua ăn tơpôl, dôm tơdrong đei tơrĕk truh tơdrong asong jang tơdrong kăl tơ̆ xah  Ea Wer.”

Đăk Lăk dang ei đei jê̆ 1000 kră pơlei, bơngai đei kon pơlei lui yom lơ̆m tơpôl kon pơlei kon kông. Đe sư jing tơm dơnơm kơ pơlei pơla, vei sơđơ̆ng ăn mir na ƀa pơtăm ưh đei păk hăm kial kơnê̆ pơrăm, vei sơđơ̆ng đon lui ăn kon pơlei minh bơnôh kiơ̆ Đảng. Yă Nay H’Nan, Phŏ Kơđră Hơnih jang gah Kon kông păng Tơdrong Lui dêh char Đăk Lăk ăn tơbăt: “Bơngai đei kon pơlei lui yom jing gơng tơroh gô tơroi kơtơ̆ng ang, tơchơ̆t tơgŭm, tơchơ̆t đơ̆ng Đảng, Teh đak truh hăm kon pơlei. Đe sư, dôm bơngai đei dôm jăl pơgơ̆r adoi nhen jơnŭm pơgơ̆r tơring pơih lăm pơhrăm gah tơdrong kăl jang, kiơ̆ đơ̆ng noh hơvơn kon pơlei pơm kiơ̆ dôm tơchơ̆t tơgŭm đơ̆ng Đảng.”

Bơngai Tây Nguyên pơtih pơlei pơla nhen minh hơmrŭk chĭng chêng tih. Lơ̆m hơmrŭk chĭng chêng noh đei chêng yŏng, chêng kon, chêng, chĭng ... rim tŏ đei minh tơdra phara băl, mă lei tôm noh hrou atŭm lơ̆m minh tơdra chêng yŏng 'noh pơtơm pơjing đei tơdra ang kơ bri kông. Nơ̆r kră pơlei pơma 'noh jing nơ̆r sơgơ̆r re ang. Ưh đei rơ-ông rơ-ang mă lei akŏm jơhngơ̆m pran sơđơ̆ng ăn pơlei pơla. Lơ̆m khei năr mạng tơpôl truh rim bơbŭng hnam, atŭm hăm kơtơ̆ng ang trŏ tơpă hăm kơtơ̆ng ang kơnê̆ hrơ hrou atŭm, kơdih đe kră pơlei, bơngai đei kon pơlei lui yom tŏk bŏk roi năr roi vei kơjăp ăn kon pơlei “tơnăp, hlôh vao”, vă kĕ tang găn dôm kơtơ̆ng ang ưh kơ 'lơ̆ng pơrăm; vei sơđơ̆ng ăn tơdrong tơguăt tơguăl kơ kon pơlei tơring bri kông; vei ăn đon lui kơ kon pơlei hăm Đảng hơnơ̆ng kơjăp nhen rơh tơm 'long chăt jrŭ lơ̆m teh gôh bazan Tây Nguyên.