VOV4.Bahnar - Lơ\m tơdrong pơkăp jang tơplih ‘nao dôm anih jang găh bri tơ\ dôm dêh char Tây Nguyên kiơ\ tơdrong pơgơ\r đơ\ng Thủ tướng teh đak păng mă hăt noh tơdrong jang kiơ\ tơplih um ru\p jang đơ\ng dôm anih mir đak lar jing Anih jang găh bri kiơ\ Tơchơ\t 28 xơnăm 2003 păng Tơchơ\t 30 xơnăm 2014 đơ\ng Anih tơm Ch^nh tr^ hơpơi gô tơgop pơyua lơ\m tơdrong jang tơnăp hloh găh vei hơlen bri. Cho\ng mă, đơ\ng ro\ng kơ tơplih, lơ anih jang găh bri pơm jang ưh kơ đei yua; hơgăt păng tơdrong xơđơ\ng hăm bri duh oei tơjur.

Tơ\ Tây Nguyên, dôm anih jang găh bri oei vei hơlen hloh 850.000 ha bri, đei je# 30% hơgăt bri kơ tơring. Khei năr tơje# âu, minh [ar anih jang âu tơklăh, dăh mă tơplih jang tơdrong nai kiơ\ pơkăp đơ\ng kơluơ\t jang mu\k drăm, noh tơdrong vei hơlen bri ưh đei tơnăp. Tơdrong tơgăl kơ pơma noh minh [ar tơ ‘ngla bri minh đon, tơgu\m ăn tơdrong phă bri, tơgar teh bri. Yuơ noh, bri hlôi đei tơ ‘ngla mă lei duh nhen ưh đe\ch; ‘long bri [ơm koh glăi, teh bri [ơm tơgar.

Khul chih kơtơ\ng ang ăn Rađiô nơ\r pơma Việt Nam hlôi đei gru\p [ai chih hơnăn “Tây Nguyên: Bri duh tam mă xơđơ\ng” vă băt hơdăh hloh găh tơdrong đei [ôh duh nhen tơdrong vei hơlen bri đơ\ng ro\ng kơ tơplih anih mir đak lar jang kiơ\ anih jang găh bri tơ\ tơring âu. {ai mă mônh hăm hơnăn: “Tơ ‘ngla bri pơm ‘mơng yuơ ưh ke\ jang”.

Anih mir đak lar Buôn Yă Wăm tơ\ apu\ng Chư\ Mgar, dêh char Dak Lak jing minh anih mir đak latt đei tơplih jing anih jang găh bri đơ\ng hrôih đơ\ng xơnăm 1996. Atu\m hăm io\k yua găh ‘long tơ\r, Anih jang oei jang găh te\ch pơdro, pơtăm păng pơm tơle\ch cà phê, pơm tơle\ch pho\ng vi sinh… Yuơ noh, ăh io\k jang kiơ\ pơgơ\r đơ\ng Jơnu\m pơgơ\r teh đak lơ\m tang ‘măng bri hon kơdih, anih jang ưh kơ đei pơxuơ\k pơxuơ\l lơ\m tơdrong xek axong tơdrong jang ăn rim bơngai jang păng jên hu nhen lơ anih jang găh bri nai. Tơdrong tơgăl kơ pơma noh, bri păng teh bri kơ anih jang âu hlôi jing ie\ ưh kơ băt. Đơ\ng anih vei hơlen hloh 16.900 ha bri, đơ\ng ro\ng lơ ‘măng thu io\k, tơplih jang lơ\m hơgăt teh kơ anih jang âu oei pă tong ane#, hăm 8.500 ha, lơ\m noh đei 5.500 ha bri. Pơngơ\t hloh noh lơ\m kơxo# 8.500 ha teh yuơ anih jang âu vei hơlen, kơ hre\ng unh hnam kon pơlei Mông đơ\ng tơring nai truh phă bri, pơjing var pơgar glăi. Adro# dộm^t unh hnam đơ\ng blu\ng, mă lei yuơ ưh xek tơlang tơnăp noh dang ei hlôi đei lơ tơring kon pơlei oei xa tơ\ tơring teh bri hăm 216 unh hnam. Hlôi đei hloh 1.000 ha bri jing teh bơ\ hnam păng var pơgar pơtăm ‘long đunh năr, mă lơ\m um la kak adoi oei bri, teh bri yuơ Anih jang Buôn Yă Wăm vei hơlen. {ok Trần Thanh Lâm, Kơdră dơnơm kơ anih jang găh bri Buôn Yă Wăm ăn tơbăt: Dêh char Dak Lak hlôi pơkăp tơring oei xa, hăm hloh 350 ha teh bơ\ hnam, teh choh jang vă ‘nhăk kơxo# kon pơlei tơgar teh bri vih tơ\ âu erih jang xa. Mă lei tơdrong ‘nhăk kon pơlei truh oei tơ\ tơring pơkăp âu pă pha kiư hăm tơdrong rôp tơtông đe, adro# dôm j^t unh hnam đe\ch truh oei lơ\m to\ xe\t khei năr, đang kơ noh chôt vih tơ\ bri mă hlôi tơgar io\k dơ\ng: “Tơnap tih loh găh tơdrong vei hơlen bri jing tơdrong mă kon pơlei tơgar teh bri vă pơtăm ‘long pơm pơnăn xa. Tơchơ\t 03 pơkăp: hăm hơgăt mă kon pơlei tơgar io\k đơ\ng xơnăm 2008 vih tơ\ âu noh athei hơmet ưh hru\ jên. Mă lei anih jang tơle\ch thu io\k teh noh tơjra#m lơ tơnap tap. Akhan anih jang noh tơ ‘ngla, mă tơpă noh ưh kơ đei xơnong pơyua kiơ yao.”

 Anih jang găh bri Nam Tây Nguyên  (tơ\ xăh Quảng Trực, apu\ng Tuy Đức, dêh char Dak Nông) vei hơlen hloh 23 rơbâu ha teh bri, lơ\m noh hơgăt bri hon kơdih noh 20 rơbâu ha. Anih jang găh bri Nam Tây Nguyên hlôi axong 5 anih mir đak lar, 1 anih vei hơlen cham char bri. Khul vei hơlen bri kơ Anih jang đei truh 69 ‘nu. đei hơmet ăn tôm tơmam drăm vă vei hơlen bri. Cho\ng mă bri tơ\ âu duh oei [ơm tơgar. {ok Phạm Hoà Dũng, Kơdră anih jang găh bri Nam Tây Nguyên ăn tơbăt, dang ei đei  60 unh hnam kon pơlei kon kông hlôi tơgar teh bri kơ anih jang âu vă bơ\ hnam, pơjing pơgar pơtăm ‘long đunh xơnăm. Găh xơnăm 2017 âu, đei dơ\ng 15 unh hnam đơ\ng Bình Phước truh oei, phă 20 ha bri kơ Anih jang găh bri vă bơ\ hnam păng choh jang: “Kon pơlei kon kông tơ\ dêh char Bình Phước akhan chôt vih tơ\ pơlei xo vă pơjing pơlei pơla, noh tơgar io\k teh kơ anih jang vei hơlen. Anih jang nhôn hlôi pơtruh hăm dêh char. Mă 2 dêh char hlôi bơ\ jang, hop ako\m vă hơvơn kon pơlei ne\ phă bri, mă lei kon pơlei ưh pơm kiơ\ ôh. Truh dang ei anih jang hơlen bri hlôi bơ\ hla bar phak jên hăm 15 unh hnam âu. Cho\ng mă, truh dang ei, dôm unh hnam noh hlôi chih hla bar tơkêng hăm kơdră kơpal. Noh tơdrong pơkăp xek tơlang duh tam mă đei tơle\ch jang”

Teh gôh ba-zan tơ\ apu\ng Tuy Đức noh [lep hăm tơdrong hơto\k pơtăm ‘long ko\n gngie#p nhen: tơm điều, cà phê mă kăl noh tiu. Rim hă teh vă pơtăm tiu noh đei kơjă je# 500 triu hlak jên. Phă minh hơgăt bri vă jang mir jơmu\l [a hơ[o, đang kơ noh te\ch ăn bơngai nai jing tơdrong đei kơ hre\ng triu hlak jên lơ\m ti. ‘Nâu jing tơdrong tơm vă rim bơngai chă trong phă bri, tơgar teh bri. Bri tơ\ Tuy Đức hlôi păng to\k jing phui phang tơnang ko\ vă jing he# pơgar tiu, cà phê.

Tơ\ hơgăt teh kơ Anih jang găh bri Quảng Sơn (apu\ng Dak Glong, dêh char Dak Nông) tơdrong tơgar teh bri lang xă hlôi [ôh lơ xơnăm kơ âu păng roi năr roi tơnap kơ hơlen. Dôm pơgar ‘long hơ ngo 25 xơnăm kơ âu dang ei adro# oei pă tơm, lôch kro ke\t keng. Kơtă ăh tơm hơngo ‘nao [ơm pơlôch âu noh pơgar tiu, cà phê, pho\ noh đei hnam man âu to. {ok Đinh Văn Quý, Kơdră Anih jang găh bri Quảng Sơn jơ jo\k: Anih jang ưh đei jên vă pơkăp um la kak hơdăh hơgăt teh bri yuơ kơdih anih vei hơlen! Noh dang ei dôm yơ  ha bri [ơm koh phă, teh [ơm tơgar, Anih jang ưh ke\ hơlen hơdăh. Lơ\m um la kak noh oei bri, duh oei teh bri, mă tơpă hlôi jing hnam oei, pơgar ‘long pơtăm. Pho\ minh [ar hơgăt teh bri kơ anih jang hlôi jing teh choh jang xa kơ tơ ‘ngla jang, anih jang pơgơ\r. {ok Quý xơkơ\t: bri [ơm phă pơrăm, teh [ơm tơgar yuơ đei tơdrong drơ\ng nơ\r axong băl tơdrong pơyua: “Dang ei tơdrong jang vei hơlen bri noh jơnu\m pơgơ\r tơring pă băt vă jang thoi yơ. Bơngai đei xơnong kơpal hloh vă vei bri noh jơnu\m pơgơ\r tơring. Găh âu tơ ‘ngla bri đei xơnong [ôh băt tơroi đe\ch, ưh gơh xek tơlang ôh. Ăh [ôh băt păng tơroi noh Jơnu\m pơgơ\r tơring pơm ‘măng hloi. Pho\ ăh hăp phă bri bơih, hăp tơgar teh păng oei choh pơtăm duh ưh gơh rôp hăp, adro# hơvơn năm tơ\ anih jang kơpal đe\ch. Đei ‘măng glăi [ơ\t krao tôm anih jang kơpal truh, mă lei đe gô lăng đe\ch. Găh ko\ng ang akhan: inh ưh đei xơnong tơlang; găh anih hơlen bri akhan: inh ưh đei xơnong tơlang kơlih teh âu pă đei bri bơih. Noh teh bri [ơm tơgar adro# găh anih jang vei hơlen teh đe\ch gơh xek tơlang. Mă găh anih vei hơlen teh noh phơ pho\ truh lăng đe jang đang bơih. Noh ‘nhăk xek tơlang phak hru\ hăm jên đe\ch, găh anih vei lăng kon pơlei xăh noh lăp phak he#, oei ưh noh le# he#”

Lơ\m tơring kơ dêh char Dak Nông dang ei đei 41 anih jang mu\k drăm đei Anih vei lăng kon pơlei dêh char pơjao, ăn thuê teh păng bri vă axong choh jang xa, jang găh bri. {ơ\t đei pơjao bri păng jing tơ ‘ngla bri, noh tôm anih jang âu chă rim trong vă koh io\k ‘long tơ\r. Hlăm hloh noh, đe xư chă trong pơm ăn bri jing phui phang păng pơm ăn bri jing teh choh jang. Lơ\m 10 khei kơ xơnăm 2017 âu, anih jang hơlen dêh char Dak Nông hlôi tơkêng tơlang 15 ‘măng glăi, hăm  48 ‘nu pơm glăi yuơ phă pơrăm bri. Lơ\m noh đei lơ kơdră, pho\ kơdră anih jang vei hơlen bri, sih kuang ko\ng ang. Dang ei, kơdră xơ\, pho\ kơdră, kơdră anih jang kih thuơ\t vei hơlen bri kơ dôm anih jang nhen: Anih jang găh bri Trường Xuân (apu\ng Đak Song); Anih jang găh bri Đak Ha (apu\ng Dak Glong); Anih jang găh bri Đức Hòa (apu\ng Dak Song) hlôi [ơm rôp vei vă hơlen găh tơdrong mă dôm j^t, dôm hre\ng ha bri tơ\ dôm anih jang âu [ơm phă pơrăm, teh bri [ơm tơgar păng jing teh pơtăm ‘long ko\ng ngie#p.

Thủ tướng teh đak hlôi pơgơ\r tang ‘măng bri hon kơdih hlôi hloh minh xơnăm minh puơ\t kơ âu. Mă lei lơ bri tơ\ Tây Nguyên duh tam mă xơđơ\ng mă oei hrat hăm tơdrong khul tơtông ‘long bri, dăh mă kon pơlei tơgar teh yuơ kơdih tơ ‘ngla bri axong ăn io\k jang kư\ kă.

Lan chih păng rapor