VOV4.Bahnar - Dôm tơ drong đei [ơm đơ\ng to\ ‘mi kial tơ plih pơm hiong răm lơ găh tơ drong cho\h jang xa tơ\ tơ ring Tây Nguyên. Lơ\m dôm sơ năm âu ki, khul kơ dră pơ gơ\r, an^h jang kơ pal păng kon pơ lei hlôi tơ le\ch lơ trong jang vă tơ jră. Mă hơ dăh nhen tơ le\ch jên sir, man dơ nâu đak, tơ mât yoa khoa ho\k kơ măy kơ mo\k ‘nao lơ\m tơ drong cho\h jang xa, pơm tơ le\ch hơ dre\ch, tơ đăh ‘long ke\ pơ krơ\ng hăm to\ phang... Mă lei, vă Tây Nguyên jang to\k pran kơ jăp ‘no\h athei đei cham char bri brăh ‘lơ\ng, lơ\m no\h tơ drong vei lăng păng ato\k tơ iung bri ‘no\h j^ tơ drong tôch g^t kăl.

          Vă tơ jră hăm to\ phang krưp kre\nh yoa đơ\ng hơ yuh plenh te\h, m^nh lơ\m dôm trong jang kơ plăh dang ei đei dôm dêh char Tây Nguyên tôch tơ re\k ‘no\h tơ le\ch jên pơm hơ met păng man ‘nao lơ dơ nâu đak. Lâm Đồng j^ tơ ring năm hơ drol găh tơ drong đ^ đăng tơ pôl vang tơ gop jên jang tơ drong ‘nâu. Kiơ\ trong jang truh sơ năm 2020, dêh char ‘nâu vă sir ‘nao dang 5.500 to\ sơ lu\ng, dơ nâu đak ie\ hăm kơ so# jên 125 ti hlak jên, lơ\m no\h kon pơ lei tơ gop 1 puăt.

Dôm dêh char Tây Nguyên tơ le\ch jên man dơ nâu đak vă tơ jră hăm to\ phang

{ok Nguyễn Văn Sơn – Kơ dră An^h vei lăng cho\h jang xa păng ato\k tơ iung tơ ring tơ rang dêh char Lâm Đồng ăn tơ băt, sơ lu\ng, dơ nâu đak mă ie\ ră mă lei đei yoa tôch dêh, sơ năm âu ki kon pơ lei sir đei hlo\h 1.300 to\ dơ nâu.

{ok Nguyễn Văn Sơn ăn tơ băt: “Bơ\ jang tơ drong sir sơ lu\ng, dơ nâu đak ie\ ‘no\h tôch đei yoa. Jên sir lăp dang 160 ti đe\ch, lơ\m no\h kon pơ lei tơ gop 80 ti, te\h đak tơ gu\m 80 ti mă lei ke\ tơ ruih ăn hlo\h 8.000ha. Kon pơ lei tôch hơ\r, ‘me\h jang măh pơm ăn jên tơ le\ch jang đơ\ng te\h đak ưh kơ măh ăn kon pơ lei sir sơ lu\ng. Kiơ\ đơ\ng tơ drong sir sơ lu\ng âu mă hiong răm đơ\ng to\ phang tơ\ nhôn hlôi jur tôch ai”.

Trong jang hơ doi 3 pang: Bơ ngai jang khoa ho\k – bơ ngai te\ch mơ dro – kon pơ lei jang chu\n mir oei tơ le\ch lơ trong jang ‘lơ\ng vă kơ chăng hơ drol tơ\ hơ năp dôm tơ drong mơ mat tat đơ\ng to\ ‘mi kial tơ plih. M^nh [ar an^h jang, hơp tak xăh hlôi păng to\k bo\k jang hơ doi hăm kon pơ lei vă bơ\ jang kiơ\ trong kơ dơ chu\n xă kơ jăp ‘lơ\ng. Dôm tơ drong jơ nei blu\ng a đei chih răk đơ\ng tơ drong vei lăng kơ jăp đơ\ng rơih hơ dre\ch, pho\ng lăp ‘lơ\ng, tơ ruih đak ‘mi ‘met păng pơ tăm ‘long pe\ng to\ kial… truh trong jang hơ doi k^ pơ kăp răt io\k pơ đ^ tơ mam jang đei kơ plăh an^h te\ch mơ dro hăm kon pơ lei, ling lang đei năng kăl ngăl.

An^h Ea Kmat tơ che\ng hơ len dôm kơ loăi hơ dre\ch ke\ ch^u to\ phang

Găh m^nh [ar trong jang vă tơ jră hăm to\ ‘mi kial tơ plih, [ok Trần Thanh Sơn – Pho\ kơ dră Hơp tak xăh cho\h jang xa, pơ vih pơ văn Công Bằng Ea Kiết, apu\ng Cư Mgar, dêh char Dak Lak, ăn tơ băt dơ\ng: “Kăl loi j^ tơ drong tang găn to\ ‘mi kial tơ plih, hơp tak xăh pơ lung mih ma duch nă io\k yoa đak đơ\ng sơ lu\ng sir păng đơ\ng đak kuay, ưh kơ s^ đak khoan ôh. Yoa ‘nâu ku\m đei lơ\m tơ drong jang tang găn hơ yuh to\ ‘mi kial tơ plih ‘năi”.

M^nh tơ drong nol tih dang ei ‘no\h rim kơ loăi ‘long pơ tăm tơm tơ\ Tây Nguyên đ^ pơ tăm xă hlo\h nơ\r hơ găt bơih. Mă hơ dăh nhen: che\h phe păng tiu, pơ tăm tôch xă. Lơ\m tơ ring đ^ đei hlo\h 550.000 ha che\h phe, lơ hlo\h kơ so# hơ găt loi 100.000 ha; tiu đ^ to\k truh 70.000ha, lơ hlo\h kơ so# hơ găt truh 20.000 ha. Hơ dro# tơ\ dôm dêh char nhen Dak Nông, Dak Lak păng Gia Lai, te\h pơ tăm tiu xă hlo\h kơ so# hơ găt 2, 3 ‘măng. Tơ\ hơ năp tơ drong ‘no\h, tơ drong athei jăh che\ng hơ met ming te\ch pơ tăm rim kơ loăi ‘long ‘moi kiơ\ to\ ‘mi kial tơ\ no\h vă lăp hăm te\h, cham char bri brăh hai păng gơ\h tơ jră hăm dôm tơ drong mơ mat tat đơ\ng to\ ‘mi kial tơ plih hai.

Lơ trong jang tơ ruih đak ‘mơ ‘met đei jang kiơ\

Tiến sĩ Trương Hồng – Kơ dră che\p kơ\l An^h jang Khoa ho\k ki thuơ\t cho\h jang xa, pơ tăm ‘long Tây Nguyên kơ plăh dang ei, akhan, tơ drong che\ng hơ met te\h tam mă ‘lơ\ng păng ưh đei hơ nơ\ng: “Đei m^nh tơ drong ‘no\h j^ bơ\n đa druh kiơ\ te\h pơ tăm. Dang ei tiu hăm che\h phe đ^ xă hlo\h te\h đei hơ găt vă pơ tăm bơih kơ na sư ưh ‘lơ\ng truh tơ drong jang xa kơ jăp. Yoa te\h pơ tăm xă hlo\h kơ so# hơ găt kơ na dơ nâu đak vă tơ ruih ưh kơ măh. Hrei ‘nâu, sơ lu\ng, dơ nâu đak kơ te\h đak lăp ke\ tơ ruih đơ\ng 30 truh 40% đe\ch, oei đei ‘no\h kon pơ lei sir kơ dih, bơ\ găn bơ\n thong đak. Kơ lih thoi no\h roi krê hơ mơt ưh kơ măh đak”.

Kiơ\ hla ar tơ roi đơ\ng An^h tơm vei lăng cho\h jang xa păng ato\k tơ iung tơ ring tơ rang, đơ\ng sơ năm 2010 – 2014, lơ\m tơ ring Tây Nguyên hiong 300 rơ bâu ha bri brăh. Mă tơ pă hrei ‘nâu, tơ drong ko\h phă bri oei đei hơ nơ\ng tơ\ lơ tơ ring tơ\ âu. ‘Nâu j^ m^nh lơ\m dôm tơ drong tơm pơm ăn hơ yuh to\ ‘mi kial tơ plih, pơm hiong răm tôch lơ ăn tơ drong chih jang xa, jing tơ drong răm ưh gơ\h ve\h yoa đơ\ng le# hiong bri ‘long tơ\ Tây Nguyên.

Pơ tăm hơ lam lơ kơ loăi ‘long vă hơ to\k tơ drong đei yoa tơ\ m^nh hơ găt te\h

Bơ\ jang kiơ\ nơ\r pơ tho đơ\ng Thủ tướng te\h đak găh dôm trong jang vă tơ iung dơ\ng bri ‘long kơ jăp ‘lơ\ng tơ\ tơ ring Tây Nguyên vă tơ jră hăm to\ ‘mi kial tơ plih đơ\ng sơ năm 2016-2020, đơ\ng sơ năm sơ\ truh dang ei, dôm dêh char tơ\ Tây Nguyên tơ le\ch lơ trong jang tôch kơ tang. Mă hơ dăh: khei 6 âu ki, Dơ no\ an^h vei lăng kon pơ lei dêh char Dak Nông tơ chơ\t io\k pơ dreu vă je# 2.000 ha te\h bri đơ\ng dôm tơ drong jang ưh đei yoa păng pơ jao ăn tơ ring vei lăng. Ku\m nhen thoi no\h mơ\n, Dơ no\ an^h vei lăng kon pơ lei dêh char Lâm Đồng pơ tho ăn dôm an^h jang kơ pal bơ\ jang ‘lơ\ng tơ drong tang ‘măng bri; dăr hơ len năng dôm tơ drong jang [ơm truh tơ\ bri. Kiơ\ đơ\ng no\h, dêh char gơ\t le# 43 tơ drong jang [ơm truh tơ\ bri.

Găh dôm trong jang vă vei lăng bri đei yoa ‘lơ\ng, Tiến sĩ Phạm S – Pho\ Kơ dră vei lăng kon pơ lei dêh char Lâm Đồng pơ ma hơdăh: “Dêh char Lâm Đồng hlôi hơ len năng lơ tơ drong jang [ơm truh tơ\ bri đei 7 gru\p jang [ơm truh cho\h jang xa hăm kơ măy kơ mo\k ‘nao, tơ drong jang chă tơ mang lăng tơ\ bri brăh, dôm hnam kơ măy u\nh điên, ... Yoa [ôh tơ drong g^t kăl đơ\ng bri Lâm Đồng đei [ơm tih truh cham char bri brăh tơ\ găh pơ băh đak krong Đồng Nai, 11 dêh char tơ\ tơ ring âu, kơ na Lâm Đồng jang tôch kơ tang, ưh ăn pơ răm truh tơ\ bri brăh, kiơ\ nơ\r pơ tho đơ\ng Thủ tướng te\h đak”.

Ku\m hăm ‘no\h sơ năm ‘nâu, dôm dêh char Tây Nguyên adoi đei trong jang pơ tăm ‘long bri hăm hơ găt te\h tôch xă (loi 15.000ha), lơ\m no\h hơ dro# dêh char Gia Lai đei vă je# 1 puăt. Dơ no\ an^h vei lăng kon pơ lei dêh char Gia Lai tơ le\ch trong jang lơ\m 3 sơ năm đơ\ng 2017 - 2019 vă io\k pơ dreu to\ se\t hlo\h ‘no\h 30.000 ha te\h bri đei tơ gar io\k vă pơ jao ăn kon pơ lei pơ tăm ‘long bri.

Hơ met pơ ‘lơ\ng tơ đăh vă pơ tăm ‘long bri lơ\m pơ yan ‘mi (Rup io\k đơ\ng {ăo Gia Lai)

{ok Nguyễn Nhĩ, Pho\ Kơ dră An^h vei lăng cho\h jang xa păng ato\k tơ iung tơ ring tơ rang dêh char Gia Lai akhan: “Te\h bri ‘no\h athei pơ dreu ăn bri dơ\ng. Nhôn hơ met pơ ‘lơ\ng păng tơ plih m^nh [ar hơ găt te\h ho\h ưh đei ‘long, te\h đei io\k pơ dreu vă pơ tăm bri lơ\m sơ năm 2017 păng dôm sơ năm đơ\ng ro\ng dơ\ng. Hơ dro# sơ năm 2017, nhôn adrin pơ tăm 7.000 ha bri. ‘Nâu j^ tơ drong jang đei kơ so# hơ găt tôch lơ pơ têng hăm dôm sơ năm adrol sơ\”.

Dôm sơ năm tơ je# âu, tơ ring Tây Nguyên hơ nơ\ng pu\ lơ tơ drong răm yoa đơ\ng to\ ‘mi kial tơ plih ưh ê. Sơ năm sơ\, jơ\p lơ\m tơ ring đei to\ phang dêh hlo\h đơ\ng sơ\ truh dang ei, hăm dang 140.000 ha ‘long pơ tăm hiong răm, mă lơ j^ che\h phe, tiu; hlo\h 43.000 u\nh hnam ưh kơ măh đak yoa. Khul kơ dră te\h đak hlôi tơ gu\m 108 ti hlak jên vă hơ met pơ ‘lơ\ng hiong răm păng [ơk 2.000 tân phe do\ng pơ ngot.

Kơ plăh ‘no\h đơ\ng blu\ng sơ năm ‘nâu, tơ pă đei ‘mi hngach đunh năr lơ\m pơ yan phang, phă pơ răm lơ ‘long pơ tăm ‘năi. Păng dang ei, pơ yan ‘mi hlôi truh, jơ hngâm đon hli kơ đak tơ jroh, đak lơ\p ku\m đei bơih, hơ nat vă gơ\h ve\h ver hiong răm. Đang kơ ‘no\h [ât hơ tuch pơ yan, dôm tơ ring đei dơ\ng nơ\r ap^nh Trung ương tơ gu\m hơ met pơ ‘lơ\ng hiong răm păng do\ng tơ gu\m ăn kon pơ le pơ ngot. Hlôi đei lơ trong jang vă tơ jră hăm to\ ‘mi kial tơ plih tơ\ Tây Nguyên, mă lei ‘nao lăp [ât măt dang ei đe\ch, ato\k tơ iung dơ\ng bri ‘long bri brăh ‘nei trong jang đunh ăn ning mônh kơnh.

Quốc Học: Chih

Dơ\ng Tơ blơ\

Mưh ‘me\h đo\k [ai hơ drol, ap^nh pơih [ât dâu: