Tơ̆ Bàu Trắng, mĭnh lơ̆m dôm anih truh đei ư hơnhang kơ tơring đak dơsĭ Bình Thuận adrol sơ̆, anih jang xa ưh pă lăp chă trong gơ̆t jâng tơmoi năm tơmang lăng tơ̆ 1 anih bơih. Ƀôh tơdrong đei yoa hui kơ đei đơ̆ng rŏng kơ tơmât hơdai 3 dêh char Đắk Nông, Bình Thuận păng Lâm Đồng, lơ anih jang găh tơmang lăng chă trong tơmât hơdai hăm đon hơpơi ‘mĕh tơguăt hơdai mă ‘lơ̆ng ăn dôm tơring. Đe sư chă trong chông ba tơmoi tŏk tơ̆ Đà Lạt. Đang kơ ‘nŏh đơ̆ng Đà Lạt năm tơ̆ dơnâu Tà Đùng. Rim anih truh jing anih tơƀưh ‘lơ̆ng hơiă lơ̆m trong chă tơmang lăng.

Ƀok Nguyễn Văn Hùng, Kơdră vei lăng Anih chă tơmang lăng Bàu Trắng U&M ăn tơbăt, anih jang hlôi tơlĕch đon tơchĕng păng đei lơ hơyak jang hơdăh ‘lơ̆ng: “Đei 1 tơdrong tơpă hlŏh mă Công ty năm truh ‘nŏh jĭ tơguăt hơdai dôm anih chă tơmang lăng, mă loi ‘nŏh găh chông ba tơmoi chă thông. Pơjing lơ tơdrong ngôi pơchơt ‘lơ̆ng hơiă, hiôk hian truh tơ̆ Đà Lạt, jur hloi truh tơ̆ đak dơsĭ păng đơ̆ng đak dơsĭ tŏk tơ̆ tơring pơkao ‘lơ̆ng rŏ. Anih chă tơmang lăng oei pơjing trong tơgŭm hơmet pơ ‘lơ̆ng tơdrong ƀơk đĕch vĕ mât lĕch. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh đei lơ tơdrong jang tơjur yă ăn tơ moi hai”.

Hơdai hăm dôm tơdrong hơiă, chă tơmang lăng Lâm Đồng ‘mĕh jang tŏk pran ‘lơ̆ng tơpă ‘nŏh athei đei tơdrong vang jang đơ̆ng khul kơdră tơring păng dôm trong tơgŭm mă tơgăl hai. Yoa tơpă tơ̆ yăn âu, lơ "anih jang" gĭt kăl oei pơlôh pơlônh. Lâm Đồng oei ưh đei lơ tơmam ‘lơ̆ng vă gơ̆t jơ̆ng tơmoi đunh năr. Mŭk drăm tơ̆ kơmăng oei tam mă pran, chă tơmang lăng tơ̆ anih krê hơmơt tam mă tơgăl hăm dôm tơdrong đei tơ̆ tơring. Chă tơmang lăng choh jang xa, tơdrong đei hơmĕng pơjing đei tơdrong pha ‘lơ̆ng, oei hơnơ̆ng chă trong dơ̆ng ƀât lơ tơdrong găn trong mưh bơ̆ jang.

Lơ̆m anih teh xă hlŏh 22 ha tơ̆ tơring Đắk Nông so, lơ kơnong pơtăm dâu tây, pia, măng cụt, sầu riêng păng lơ kơ loăi plei ‘long rơgŏh nai đei vei lăng ‘lơ̆ng. Tơ ‘ngla Anih âu ưh lăp ‘mĕh tĕch tơmam đơ̆ng choh jang đei đĕch. Tơdrong mă yă ‘mĕh hlŏh jĭ tơmoi chă tơmang lăng truh phĕ hloi plei ‘long, lăng ngôi tơdrong jang xa, pơdơ̆h hloi tơ̆ tŏk bŏk bri kông păng băt hơdăh găh tơdrong choh jang xa hăm kơmăy kơmŏk ‘nao. Đon tơchĕng ‘nŏh hlôi đei đơ̆ng lơ sơnăm bơih. Mă lei truh dang ei oei tam mă jing tơpă.

Yă Bùi Thị Khánh Hòa, Kơdră Công ty jang hơdoi choh jang xa rơgoh Đắk Nông, tơroi: “Asong jang vă gơ̆h iŏk yoa pơđĭ dôm tơdrong ‘lơ̆ng đơ̆ng groi teh, kơjă kăp gĭt đơ̆ng choh jang xa mă lei kŭm hăm ‘nŏh tơdăh pơgơ̆r tĕch mơdro, pơvih pơvăn ‘nŏh ưh băt vă jang yă kiơ. Hăm anih jang, 1 ‘măng pơdơ̆h lêh gơ̆h sơng dôm rơbâu ‘nu bơngai truh lăng ngôi tơdrong choh jang xa rơgŏh mă lei ưh gơ̆h tơlĕch đei hla ar tĕch. Yoa lơ̆m hla ar tơmât jên jang hlôi đei chô̆ kơhret akhan, ưh gơ̆h tĕch mơdro, pơvih pơvăn mă lăp bơ̆jang vă roi tơbăt, sơng đe truh lăng tơdrong choh jang xa rơgŏh đĕch.”

Ưh lăp hơdrô̆ anih jang kơ yă Hòa đĕch. Lơ trong chă tơmang lăng găh choh jang xa, chă tơmang lăng tơ̆ bri brăh kŭm oei tơƀâp lơ tơdrong tơhlăk thoi noh ‘năi. Kơplăh ‘nŏh, ‘nâu jĭ trong jang gơ̆h tơguăt bri kông Đà Lạt, tơring choh jang xa Đắk Nông păng lơ anih pơdơ̆h ngôi tơter đak dơsĭ. Tơdăh đei hơmet pơ ‘lơ̆ng trŏ jơnăr, ‘nâu gơ̆h jing tơmam chă tơmang lăng tôch ‘lơ̆ng, đei hơdrô̆ tơ̆ Lâm Đồng ‘nao.

Tơ̆ găh đak dơsĭ, dôm tơdrong tơtăm pơngơ̆t kŭm ưh đei tŏ sĕt kiơ. Tơring gĭt kăl Phú Quý roi đunh roi đei lơ tơmoi ‘mĕh năm truh. Mă lei achon kông âu oei ưh đei lơ tơdrong kăl vă gơ̆h jing anih truh pơdơ̆h ngôi ‘lơ̆ng hơiă. Đơ̆ng rŏng dang 4 jơ yak tơ̆ trong đak dơsĭ năm tơmang lăng mă lei tam mă đei anih yơ vă pơdơ̆h jơ̆ng tơ̆ kơpal kông. ‘Ngoăih kơ tơdrong ‘lơ̆ng thoi so sơ̆, Phú Quý tam mă đei kơchơ kơmăng păng ưh đei tôm tơdrong ngôi pơchơt đơ̆ng rŏng kơ măt ‘năr mât ‘năi.

Mŏ Nguyễn Thị Thu Hương, truh đơ̆ng Hà Nội, pơma: “Mưh truh ƀât tơnŏk duk Phú Quý ‘nŏh athei đei 1 pôm hnam gô pơm mă ‘lơ̆ng, xă, ‘you rơgoh, mă lei tơ̆ Phú Quý tam mă đei. Tơdrong atŏk tơiung chă tơmang lăng athei đei tơdrong jang xa mŭk drăm tơ̆ kơmăng păng kơchơ kơmăng, dang ei tơ̆ Phú Quý tam mă đei ‘năi. Tơmoi truh tep pơdơ̆h lăp 2 năr mă ưh ‘noh 1 măng dăh mă 2 măng đĕch. Lơ̆m dôm khei hơtuch sơnăm Phú Quý đei kial tak jăng, ƀât lăp đe kâm ưh ăn ƀato yak vih vât truh 10 năr, kơna tơdrong yak vih vât kŭm tôch pơmat tat.”         

Dôm nơ̆r pơma ‘nŏh ăn ƀôh, tơdrong mă tơmoi hơpơi ‘mĕh ưh lăp đei dơ̆ng anih truh tơmang lăng đĕch. Tơdrong đe sư kăl đei ‘nŏh jĭ trong yak hiôk hian ƀiơ̆, lơ anih truh ngôi ƀiơ̆, lơ anih pơvih pơvăn ‘lơ̆ng ƀiơ̆. Păng tơdrong hơpơi ‘mĕh oei dơ̆ng đunh năr ƀiơ̆. Kiơ̆ Tiến sĩ Phan Bảo Giang, Hnam trưng Đại học Kinh tế – Tài chính plt Hồ Chí Minh, tơdrong Lâm Đồng kăl kơplăh dang ei ‘nŏh ưh lăp tơlĕch dơ̆ng jên pơm trong man anih jang. Mă kăl hlŏh jĭ đei trong jang tŏk kơjăp ‘lơ̆ng, đunh đai, 1 hơnăn đei ư hơnhang atŭm, 1 trong tơroi hơdai kơ tơring teh ‘nao: “Bơ̆n đei lơ anih chă tơmang lăng tôch đei ư hơnhang ang hơnhăk, athei kơchăng mă lơ ƀiơ̆ găh tơdrong jang pơjing 1 trong bơ̆ jang kơjăp đunh ƀât mă oei đei lơ tơdrong ‘lơ̆ng pha ra hrei ‘nau. Inh tơchĕng tơdrong tơmât hơdai jơhngâm pran, pôm ƀơ̆r đon dang ei tôch gĭt kăl. Rim tơring đơ̆ng Đăk Nông, Lâm Đồng truh tơ̆ Bình Thuận so dôm pang đei trong jang (style) pha ra băl kơna tơdăh dang ei lơ̆m 1 tơdrong jang tih thoi noh đei tơdrong vang jang hơdoi, mât 1 jơhngâm ‘nŏh inh lui rim tơdrong pơmat tat gô đei yak hloh đĭ”.

Mĭnh trong tơproh jang ‘nao tŏk bŏk đei hơmet pơ ‘lơ̆ng. Lơ trong gre tơƀưh tơring groi kông hăm đak dơsĭ oei dar deh tơlĕch jên man. Dôm anah jang xa kŭm pơtơm ngôi hơdai hăm băl vă pơjing lơ tơmam tơguăt hơdai tơring. ‘Nŏh jĭ dôm tơdrong hơiă ăn ƀôh dôm "anih pha ra băl" oei vă tơmât hơdai vă chă đei anih dơ̆ng ăn kơdih. Mă lei vă dôm tơdrong ‘lơ̆ng gơ̆h jing jơhngâm pran tơpă, Lâm Đồng oei đei lơ tơdrong kăl jang dơ̆ng. Kăl đei 1 trong jang đunh đai. 1 tơdrong pơgơ̆r bơ̆ jang hiôk hian. Păng kăl hlŏh dơ̆ng jĭ tơdrong vang yak hơdoi đơ̆ng khul kơdră tơring, anih tĕch mơdro păng tơpôl./.

https://cms-vov4.vov.vn/bahnar/kotong-ang-lom-topol-thoi-su-xa-hoi/bai-1-cha-tomang-lang-lam-dong-toring-di-tobuh-bal-boih-trong-jang-oei-uh-ko-long-524277.vov4