Tơ̆ hơnih sơng tơmoi lơ̆,m hnam pơtăm, ƀơ̆t kong tơnuh ŭnh khơ̆ng bơblông lơ̆m gơmăng, nghệ nhân sơnăm mơlôh Y Wôn Knul (oei lơ̆m ƀuôn Ako Dhông, pơlei tơm Buôn Ma Thuột, dêh char Đắk Lắk) rơdơơ̆ chă hơ-‘mon tơdrong tơroi Mdrong Dam. Tơroi tơbăt găh tơm a la chă păng tơdrong tih vơ̆ djơ̆ ‘lơ̆ng kơ bơngai tơdăm Mdrong Dam – mĭnh ‘nu bơngai nuih mơng lơ̆m tơdrong hơ-‘mon Êđê: “Mdrong Dam kon hơ ‘lơ̆p H’Bia Knhí hăm Dăm Bhu pơdrŏng krên dên. Hơkăn Mdrong Dam ‘noh H’Bia Sun ‘lơ̆ng klă klang rang kơđak rak kơhla pơm ăn rim tơm pơlei tơjê̆ ‘nhĕng. Jĭ bơngai pran jăng, gơh hơgei, Mdrong Dam hơnơ̆ng năm chă hơngoang, lang să pơlei pơla,rim pang ….” Kiơ̆ đơ̆ng nghê̆ nhân tơroi pơm ăn kơ bơ̆n chă mơng nhen ƀôh yan ou hăm bơngai nuih mơng pran kơtang, găh tơdrong oei sa kơ pơlei pơla, pơyan kơ̆m kang kơnang giĕng kơ bơngai Êđê.“Lơ̆m oei ‘lơ̆p hơrih sa lơ̆m hnam pơtăm, năm tơ̆ yơ ba jei hơnơ̆ng kơtơ̆ng jơva chĭng chêng, kơtơ̆ng chă tơroi hơ-‘mon. Truh tơ̆ ‘lŏ ba mă hlôh vao, koăt mĭnh ƀar nơ̆r păng băt chă tơroi hơ-‘mon. ba goel kơđon tơpă mơ̆n, mĕ ƀă yă ƀok bơ̆n sơ̆ tơchă đei tơdrong tơroi hơ-‘mon tôch kơ jung lơlou. Dôm tơdrong tơroi jei kyăp kyăp, tơrơ̆k tơrơ̆k, ưh kơ đei chă hơlơ̆k hơle yă kiơ. Mưh ‘lŏ saroi hlôh vao păng hưch hanh hloh dơ̆ng”.

Lơ̆m mĭnh hơdrung, tơdrong hơ-‘mon đei krao phara dih băl, bơngai Êđê akhan ‘noh Khan, bơngai Jrai ‘noh akhan Hri, bơngai Mnông krao akhan Ot Ndrông găh bơngai Bahnar bơ̆n ‘noh jĭ Hơ-‘mon. Mă lei, tơdrong lei lăi ‘noh lơ̆m tơdrong hơ-‘mon jei tơbăt găh đei tơdrong kơ hơdrĕch hơdrong, tăp dăr dôm tơdrong iŏk đei jơnei đơ̆ng dôm bơngai nuih mơng vei lăng năng tông pơlei pơla, tang găn khul kơnê̆. Dôm bơngai lơ̆m tơdrong hơ-‘mon ưh khan lăp kơdih bơngai ‘noh mă lei tang măt ăn tơdrong hơpơi ‘meh vă, tơdrong hơmŏ kơ kon pơlei pơla, găh tơdrong iung tơblăh nuih mơng pơjing đei tơdrong rơngei hiôk hian ăn kon pơlei pơla. PGS.TS Buôn Krông Tuyết Nhung - Bơngai chă tơchĕng hơlen tơdrong oei sa joăt joe sơ̆ ki Tây Nguyên tơbăt:“Lơ̆m mĭnh tơdrong hơ-‘mon tơroi tơbăt găh minh tơdrong đei ƀơm truh lơ tơdrong. Đei tơdrong hơ-‘mon tơroi đei ƀơm truh tơdrong tơblăh vang, hơgrop akŏm hơdrĕch hơdrung. Đei tơdrong hơ-‘mon ‘noh tơdrong găh tơdrong iŏk ŭnh om chom gŏ, đei tơdrong hơ-‘mon tơroi găh tơdrong choh jang sa dăh mă đei tơdrong hơ-‘mon tơroi găh tơdrong hơrih sa lui kơyang ou to. Păng mă kăl găh rŏng hăp ‘noh ƀĕnh ƀang tơdrong ‘lơ̆ng hơ iă nhen bơ̆n hlôi ƀôh yan ou đei ƀơm truh tơdrong hơrih sa tơpôl kơ rim hơdrĕch hơdrung tơ̆ Tây Nguyên”.

Akŏm ƀĕnh ƀang tơdrong oei sa joăt joe sơ̆ ki kơna tơdrong Hơ-‘mon Tây Nguyên jĭ tôch kơjung. Kiơ̆ hla bơar chih tơbăt đơ̆ng Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Tơdrong vă jang Dăr lăng hơlen, chih akŏm, vei răk, tơblang nơ̆r păng pơm tơlĕch tơdrong hơ-‘mon Tây Nguyên đei iung jang đơ̆ng sơnăm 2001-2008 hlôi chih răk đei hloh 800 tơdrong hơ-‘mon hăm vă jê̆ 5.700 ƀang brŏ, lơ̆m mĭnh tŏ ƀăng brŏ kơjung 90 pơnĭt. Atŭm hăm ‘noh, oei đei lơ tơdrong hơ-‘mon tim đei chih răk đĭ đăng ‘mơ̆i. Đơ̆ng sơnăm 2024, tơdrong hơ-‘mon Tây Nguyên hlôi đei Hơnih tơm vei lăng Joh ayo kơdŏ soang, Đă ƀŏng lŏng tơplŏng kơdou păng Tơmang pơhiơ̆ tơmơ̆t lơ̆m Hơnăn muk drăm gĭt kăl dăr sơnăm Teh đak.

Vă vei răk tơƀăk mong păng atŏk tơ iung tơdrong ‘lơ̆ng rŏ mŭk drăm ou, khei năr ou ki, Hơnih vei lăng Tơdrong oei sa Joh ayŏ rim hơdrung Việt Nam găh Hơnih tơm vei lăng Joh ayo kơdŏ soang, Đă ƀŏng lŏng tơplŏng kơdou păng Tơmang pơhiơ̆ iung jang hơdoi hăm Hơnih vei lăng Joh ayo kơdŏ soang, Đă ƀŏng lŏng tơplŏng kơdou păng Tơmang pơhiơ̆  dêh char Đắk Lắk pơih lăm pơtho pơhrăm ming păng pơtho tơbăt tơdrong oei sa joăt joe sơ̆ ki kơ hơdrung Êđê. Vang năm hŏk pơhrăm đei 100 ‘nu nghê̆ nhân, bơngai hŏk ‘noh dôm bơngai tŏk bŏk jang kiơ̆, vei răk păng pơtho tơbăt tơdrong oei sa joăt joe sơ̆ ki kơ kon pơlei pơla bơngai Êđê tơ̆ Đắk Lắk.

Lơ̆m 3 năr, dôm bơngai hŏk đei dôm bơngai joăt jang, bơngai tơchĕng hơlen găh joh ayŏ păng ngê̆ nhơ̆n pơtho tơdrong hlôh vao, gơh pơm, hơri, tơroi ƀơm truh 1,2 kơloăi tơdrong joh ayŏ kăp gĭt kơ bơngai Êđê hlôi đei tơmơ̆t lơ̆m hơnăn muk drăm gĭt kăl dăr sơnăm Teh đak nhen hơ-‘mon (Klei Khan), nơ̆r pơma pơđơ̆k (Klei Duê), hơri tơtơl (Ei Rei) păng tơdrong gơh yua tôn reh joăt joe.

 Ƀok Lê Thanh Hòa, Kơdră Anih vei lăng Tơdrong jang Joh ayŏ kon kông, Anih vei lăng Joh ayŏ dôm hơdrĕch kon kông Việt Nam tơbăt, ‘nâu jĭ lăm mă 3 đei pơgơ̆r lơ̆m sơnăm ‘nâu kiơ̆ trong tơlĕch jang đơ̆ng Anih tơm vei lăng găh Joh ayŏ, Tơplŏng kơdâu păng Tơmang pơhiơ̆. “ 2 lăm pơhrăm hơdrol ‘noh hlôi pơgơ̆r tơ̆ Lào Cai păng Cần Thơ). Tơdrong jang vă hơtŏk dôm kơjă kăp gĭt joh ayŏ joăt joe kơ bơngai Êđê, hơdai hăm pơm rơvơn tơklep hơdai vei răk tơmam hăm hơtŏk tơiung tơmang pơhiơ̆ tơpôl păng hơtŏk tơiung mŭk drăm tơpôl tơ̆ tơring.“Nhôn tôch hơmŏ akhan đơ̆ng rŏng lăm pơhrăm ‘noh gô đei 1 tơdrong păr ang 1 tơdrong pơlung kŭm nhen hăm dôm ngê̆ nhơ̆n gô chă tơroi, pơtho ăn jơhnơr mơlôh dôm tơdrong joh ayŏ joăt joe, nơ̆r hơri hơ ‘mon, nơ̆r tơroi, dôm nơ̆r hơri pơyong pơm liơ vă kơ jơhnơr mơlôh rok kiơ̆ păng chĕp vei đei tơdrong ‘lơ̆ng hơiă joh ayŏ đơ̆ng yă ƀok, hơnơ̆ng hơtŏk tơdrong joăt joe joh ayŏ kơ hơdrĕch kon kông”.

Lơ̆m khei ‘năr hle, dôm tơdrong hơdrin pơtho, vei răk păng tơƀăk mong tơdrong hơ-‘mon tŏk bŏk tơgop hơnhăk tơmam kăp gĭt ou hơnơ̆ng gei kơjăp lơ̆m tơdrong hơrih chăl hle, păr ang truh jơhnơr mơlôh păng jing tơmam ăn hơtŏk tơiung joh ayŏ, tơmang pơhiơ̆ tơpôl tơ̆ Tây Nguyên.