VOV4. Êđê - Phạm Văn Quân dôk ti alu\ 1 kdriêk Dak Buk So, kdriêk Tuy Đức mrâo 29 thu\n, [ia\ hing ang leh hla\m dja\p kr^ng kơ ai tiê klei m^n jho\ng nga\, ba ana\p hla\m brua\ ba yua hdra\ mnêc\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang nga\ mkra gru hmô mrâo ba klei tu\ pro\ng.

Thu\n 2008, mơư\ng 1 ha đang kphê leh khua mduôn, `u hluê nga\ leh ana\n kmla\n ai c\an pra\k pioh lo\ w^t mkra kphê pô. Đang kphê `u leh lo\ w^t mkra ba leh klei tu\ pro\ng mâo boh mnga truh êbeh 3 tôn/1ha, pra\k hrui mâo mơ\ng đang kphê `u lo\ blei  3 ha đang kphê leh khua mduôn ho\ng ênoh êlưih pioh lo\ w^t ba pla mrâo. Ho\ng klei leh thâo kơ brua\ leh 5 thu\n kreh krui` kơ brua\, 4 ha đang kphê `u  gra\p thu\n hrui w^t leh kơ `u mâo êbeh 12 tôn kphê asa\r.

Amâo mdei ta\p ana\n mơ\ng klei duah mđing hria\m hla\m hra\ m’ar leh ana\n nao dla\ng ti đang lo\ hma ti du\m c\ar t^ng kơ Dưr, `u bi mkla\ blei 40 kruôp  mjeh c\^m ktrâo djuê mjeh Pra\ng ba w^t rông, mb^t ana\n nao truh I’ia\t kơ c\ar Bắc Giang c\ia\ng duah mđing kơ klei thâo hla\m brua\ leh ana\n blei êbeh 100 asa\r boh ara êa leh ana\n bi kra\m lông ba rông mta mnơ\ng rông mrâo anei. Leh 1 thu\n rông, truh kơ ara\ anei êpul c\^m ktrâo `u kc\eh mđai leh ja\k, mâo leh c\^m ktrâo ba c\h^; ho\ng ara êa `u bi mkra\m leh leh ana\n rông tu\ jing leh, ara\ anei êpul bip kc\eh mđai leh mơh. Hluê si klei t^ng yap mơ\ng `u êngao kơ pra\k mao hrui w^t mơ\ng kphê, êpul c\^m ktrâo a\t mâo hrui w^t hla\m brô 150 êklak pra\k mơh hla\m sa thu\n, bi ho\ng brua\ rông bip dliê tơ mâo anôk ba c\h^ h’^t sna\n klei tu\ brua\ duh kra mâo ba w^t pro\ng sna\k. Brua\ duh mkra go\ sang đ^ kyar, pra\k mâo hrui w^t đ^ leh ana\n h’^t, Phạm Văn Quân mâo leh lu thu\n dưi mâo ma\ ana\n kna\l mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma thâo mbrua\ gưl kdriêk. ~u brei thâo: “ Kphê thu\n anei mboh [ia\, [ia\ mao ênoh. Bi ara\ anei kao hla\m mđing kơ hdra\ rông leh ana\n mđ^ kyar ara êa leh ana\n c\^m ktrâo”.

Gru hmô rông bê, đruah pioh ma\ ki mda, pla kphê mơ\ng Nguyễn Văn Tạo ti sa\ Dal Sak, kdriêk Dak Mil, c\ar dak Nông a\t ba klei tu\ pro\ng mơh. Thu\n 2009, leh hluê nga\ brua\ nao duah dla\ng du\m gru hmô ti Đồng nai, [uh rông bê mâo ba w^t lu pra\k, ana\n `u bi mlih brua\ ba rông bê, mphu\n ho\ng 26 drei bê mjeh. Leh mâo sa wưng rông, `u kmla\n ai po\k mlar đang war rông mâo truh gia\m 100 kruôp bê knô ana mđai, gra\p thu\n sa drei bê ana mđai, mđai mâo mơ\ng 4 truh kơ 4 lung. T^ng mdu\m hla\m 3 mlan, sa drei be  ba c\h^ `u mâo ba w^t 2 êkla\k pra\k. ~u lo\ dơ\ng duh bi liê rông 10 drei đruah ma\ ki mda leh ana\n a\t mâo klei tu\ jing mơh ho\ng mnơ\ng rông anei. ~u lo\ hria\m hdra\ bi mđam mjing hbâo vi sinh mơ\ng atôk boh kphê ho\ng eh bê pioh ba dưm kơ mnơ\ng pla mjing, kyua ana\n đang kphê `u mtah mda nnao, leh na\n bi mboh lu mâo truh 4 tôn kphê asa\r hla\m 1 ha. Ara\ anei, gra\p thu\n t^ng he\ pra\k ba bi liê go\ sang `u adôk mâo mnga  gia\m 1 êklai pra\k. Hluê si Văn Tạo klei tu\ jing mơ\ng `u jing amâo tu\ klei hd^p dleh knap, hur har ktưn đ^ ga\n hgao dja\p klei dleh dlan lông dla\ng, mđ^ lar klei ga\l ba yua dja\p  klei leh mâo mse\ si la\n ala, mnuih nga\ brua\, pra\k c\ia\ng mđ^ kyar brua\ knua\ mao klei tu\. ~u lac\: “ Kâo blei 11ha la\n, mơ\ng ana\n kâo ba pla ana tu\ yuôm, ana hrui ma\ hla\m [ia\ hruê a\t mse\ mơh rông mnơ\ng ti anôk la\n ana\n, leh kơ ana\n kao akâo nao hria\m ti sang hra\ Trung ương II ti Đồng Nai w^t kâo ba yua du\m klei leh hria\m kơ brua\ pla mjing leh ana\n rông mnơ\ng”.

Ti kdriêk Dak Mil, hdra\ brua\ mâo leh lu mnuih hla\m êpul mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hluê nga\ leh ana\n mâo klei hma\i djo\ pro\ng kơ klei bi mlih hdra\  ba yua mnơ\ng rông, mnơ\ng pla đ^ kyar hluê hdra\ rông pla mnơ\ng pioh ba c\h^ c\ia\ng nao truh kơ brua\ bi mhro\ klei ư\ êpa [un knap h’^t kja\p. Klei tu\ dla\ng ruah hluê hnơ\ng c\ua\n mrâo kơ ênoh go\ êsei mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma thâo mbrua\ du\m gưl thu\n 2014, kluôm kdriêk mâo êbeh 50% ênoh mnuih hla\m êpul dưi mâo ma\ ana\n kna\l mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma thâo mbrua\. A|t mơ\ng ana\n mơh, lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti kdriêk Dak Mil ba ako\ đru mguôp c\ia\ng hluê nga\ hdra\ brua\ k`a\m ala c\ar mko\ mkra kr^g [uôn sang mrâo. T^ng truh kơ ara\ anei, kdriêk Dak Mil iêo mguôp leh mơ\ng mnuih [uôn sang mâo êbeh 32 êklai pra\k, 36 êbâo ai hruê nga\ brua\ leh ânn êbeh 30 êbâo m2 la\n pioh nga\ mkra du\m hdra\ brua\ nah gu\ kr^ng [uôn sang. Phạm Hữu Thọ, Khua Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hmna kdriêk Dak Mil, c\ar Dak Nông brei thâo: “ Ho\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti kdriêk Dak Mil a\t dla\ng myuôm klei kơ po\k nga\ hdra\ brua\ duh mkra mnia blei thao mbrua\, bi đru msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap h’^t kja\p, hla\m brua\ bi mko\ mjing mơ\ng Êpul leh ana\n mâo lu mnuih hla\m êpul hluê nga\. Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma kdriêk a\t bi mjing klei ga\l kơ du\m go\ êsei mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hria\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ hla\m brua\ pla mjing leh ana\n rông mnơ\ng, mta mka\n dơ\ng jing êpul a\t đru brei c\an pra\k mơ\ng Knơ\ng pra\k jao brei kơ Keh đru mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma c\ia\ng hluê nga\ du\m brua\ êdah kdlưn đ^ kyar mrâo mrang pioh mnuih [uôn sang tui hria\m nga\”.

Truh kơ ara\ anei, kluôm c\ar Dak Nông mâo leh 23 êbâo go\ êsei mnuih [uôn sang dưi mâo ma\ ana\n kna\l duh mkra pla mjing thâo mbrua\ du\m gưl. Mơ\ng hdra\ brua\ anei mâo leh lu gru hmô duh mkra êdah kdlưn mâo hrui w^t êbeh 500 êkla\k pra\k kơ dlông hla\m gra\p thu\n. Nguyễn Văn Xá, K’ia\ng khua dla\ng êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma c\ar Dak Nông lac\: “ Thu\n 2014 jing thuưn hmei k[^n mđ^ ktang hdra\ brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma bi lông ktưn duh mkra mnia blei thâo mbrua\, truh kơ ara\ anei 12 êbâo go\ êsei dưi mâo tu\ yap leh, mơ\ng du\m gưl sa\, gưl kdriêk truh kơ gưl c\ar leh ana\n ti ana\p truh kơ thu\n 2015 hmei sra\ng mko\ mjing klei bi k[^n mnuih [uôn sang bi lông ktưn jing êdah kdlưn tal I nao truh kơ klei bi k[^n mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma êdah kdlưn leh ana\n mnuih [uôn sang êdah kdlưn kluôm ala, dưi lac\ he\ jing  sa hdra\ brua\ truh kơ ara\ anei mâo lu êdi mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hluê nga\ mđ^ ktang klei đ^ kyar brua\ duh mkra nga\ lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar kr^ng [uôn sang”.

Dưi lac\ he\ hdra\ brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma duh mkra mnia blei thâo mrua\ ti c\ar Dak Nông bi mjing leh ai êwa bi lông ktưn hla\m dja\p knua\ druh, mnuih hla\m êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti dja\p alu\ wa\l. Hdra\ brua\ mtru\t mđ^ leh mnuih [uôn sang bi m^n mjing leh ana\n ba yua hdra\ mnêc\, kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ knua\, klei hd^p mda mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ đ^ kyar h^n, đru mguôp msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap, mtru\t mđ^ brua\ duh mkra nga\ lo\ hma ti alu\ wa\l đ^ kyar.

                                                            BTV: H’Nga.