VOV4.Êđê - Ho\ng klei m^n ]ia\ng mlih mrâo, mâo klei thâo g^r mơ\ng phung mda asei, lu phung êdam êra mnuih djuê [ia\ ti Dak Lak g^r hgao klei dleh dlan, tlaih [un, mjing bruă mă kơ mnuih [uôn sang alu\ wa\l. Mơ\ng năn, kru\ w^t klei ]ang hmăng kpưn đ^ kơ mdro\ng hlăm [uôn sang.

Dje\ pu\ du\m boh ]eh dưm hlăm huôm đu\ng pioh ba jao kơ tue yua hlăm du\m hrue tết, Y-Knap, djuê ana Mnông, sa Êa Mdroh, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo, tết thu\n anei, mâo lu h^n leh mnuih akâo blei mka\ ho\ng thu\n dih, sna\n `u iêu jak jih mnuih hlăm sang đru hlăm brua\ knua\. ~u brei thâo, leh hria\m jih đại học brua\ công nghệ điện tử, nao ma\ brua\ mâo 3 thu\n ti [uôn pro\ng Hồ Chí Minh snăn dôk mo#. Dua ung mo# kut kat w^t kơ [uôn kna\ kpiê ]eh, ma\ ana\n knăl jing A Tâm. Leh êbeh thu\n ru\ mjing brua\ anei, snăn ara\ anei grăp mlan `u mâo ]h^ mơ\ng 30 – 40 boh ]eh kpiê. Hjăn hlăm wưng tết thu\n anei, `u mâo leh ara\ng akâo kna\ giăm 200 boh ]eh:  “Tơdah kna\ kpiê ]eh hlue ho\ng hdra\ ara\ anei srăng lui] jih mnâo mna` kpiê ]eh pô mơ\ng đưm, kyua ana\n hmei ăt tui hlue knhuah kna\ kpiê mơ\ng aê aduôn pô đưm. Kâo ]ang hmăng mgi dih srăng lo\ mđ^ h^n brua\ anei, ho\ng ênoh lu h^n, mâo ]h^ lu h^n”.

Leh lu thu\n pla mjing lehana\n dlăng kriê 6 sao kphê [ia\dah klei tu\ dưn amâo mâo đ^ ôh, ngă kơ Y-Kuông Mlô am^ kkiêng thu\n 1985, dôk ti [uôn Dhu, sa\ Êa Drông, wa\l krah {uôn Hô [uh êdu ai mơh. Amâo mâo ]ia\ng dôk nanao hlăm klei dleh ôh, snăn `u ksiêm duah, hriăm êmuh djăp hdra\ duah [ơ\ng bi djo\ ho\ng alu\ wa\l pô lehana\n go\ sang pô. Kyua mâo brua\ êdam êra wa\l krah lehana\n adu\ brua\ duh mkra wa\l krah {uôn Hô đru, sna\n mlan 7/thu\n 2020, `u mko\ mjing êpul hgu\m rông bê. Mâo klei đru truh 70% ênoh prăk duh bi liê, `u blei mâo 25 drei bê, mbha kơ 4 ]ô hlăm êpul hgu\m rông. Leh êbeh kơ 5 thu\n mjut rông, ara\ anei êpul bê mđai truh 39 drei. ~u t^ng, ho\ng hnơ\ng mđai grăp lung mơ\ng 1 – 3 drei bê êđai, lehana\n sa thu\n mâo dua lung mđai, snăn truh jih thu\n anei, ênoh bê di`u srăng đ^ êbeh kơ 4 blư\. Ho\ng ênoh ]h^ mơ\ng 115 êbâo truh 130 êbâo prăk/kg kđeh ]^m bê, snăn [uh anei jing hdra\ duh [ơ\ng jăk mơh, po\k êlan duah [ơ\ng ja\k kơ krng [uôn sang: “Pla mjing hlue yan, ênoh ênil ]h^ amâo mâo hơ^t, tăp năng yuôm, tăp năng êlưih, amâo dưi thâo t^ng êlâo ôh, snăn hmei tui tio\ brua\ rông bê. Ayo\ng adei hmei ăt ]iang po\k mlar brua\ anei truh kơ lu go\ êsei bi rông hlăm [uôn, ]ia\ng mđ^ ênoh mâo ba w^t kơ go\ sang pô, ]ia\ng kơ klei hd^p mda mâo klei bi mlih”.

Bi ayo\ng Y-}^n {uôn krông, kreh iêu Ama Tha, ti [uôn kla, sa Drai Săp, kdriêk krông Ana, mâo leh lu phung ayo\ng adei thâo kơ `u jing mnuih thâo pla mmao. ~u brei thâo: Thu\n 2016, leh nao hria\m brua\ pla mmao, `u g^r bi liê truh 30 êklăk prăk ]ia\ng ru\ mjing brua\ anei. Êdei kơ 4 thu\n pla mmao, ara\ anei `u lo\ po\k leh mâo 3 boh sang pla mmao, lehana\n sa boh sang mjut mjing mjeh mmao ho\ng boh pro\ng giăm 1 sao. Grăp thu\n, `u ]h^ mâo truh 5 tôn mmao êngoh, mmao agha. Prăk mnga mâo êbeh 150 êklăk prăk/thu\n. Tui si `u, klei jăk mơ\ng brua\ pla mmao jing ênưih ngă, ênưih duah mnơ\ng pioh pla mmao, lehana\n anôk ]h^ hơ^t, ma\ brua\ amâo mâo guôn lu mnuih ôh, lehana\n dưi dưn yua jih mmông găl hla\m klei ma\ brua\. “Kâo dôk m^n amâo lo\ mâo êlan mkăn ôh jăk h^n, kno\ng g^r hlăm klei duh [ơ\ng anei, ara\ anei djăp mta mnơ\ng pla mjing mse\ si kphê, tiu ]h^ amâo lo\ mâo ênoh, kno\ng pla djam, pla mmao doh anei yơh amâo mâo mnuih ruah ôh, knư\ hrue knư\ lu mnuih hriê blei. Hlăm wưng kơ ana\p, kâo ]ang hmăng srăng mâo djăp prăk lo\ po\k phai anôk pla mmao. Po\k mlar mđr^ng ho\ng mđ^ mơh ênoh mâo ba w^t kơ go\ sang pô”.

Ayo\ng Y-Lê Pas Tơr, k’ia\ng khua brua\ êdam êra ]ar Daklak brei thâo, ara\ anei hlăm ]ar mâo leh lu snăk phung hđeh mda asei mnuih djuê [ia\ pô dơ\ng thâo duh m^n kơ klei ru\ mjing brua\ knua\, ]ang hmăng hmăng dưi mâo hdra\ đru kơ digơ\, mâo klei k]e đru hlăm hdra\ êlan duh [ơ\ng. Hlăm wưng kơ ana\p, brua\ êdam êra ]ar srăng mguôp ho\ng djăp epeul brua\ djo\ tuôm, êpul brua\ halưm yang [uôn mâo du\m hdra\ êlan jăk, đru brei kơ phung êdam êra, boh nik mnuih djuê [ia\, ]ia\ng kơ digơ\ jho\ng hlăm klei duh [ơ\ng, mâo ]an pra\k pioh mđ^ brua\ knua\, dưi ]an prăk ho\ng mnga hdjul, bi năng ho\ng brua\ digơ\ mjut mjing: “}ia\ng hrăm mb^t ho\ng phung êdam êra du\m gưl brua\ êdam êra hlăm kluôm ]ar kreh mko\ mjing nanao klei mjua\t bi hriăm, du\m mmông bi trông k`ăm ]ia\ng mđ^ h^n klei thâo săng, mâo kle ibi mlih hdra\ êlan m^n pioh kơ puhng êdam êra ru\ mjing brua\ knua\. Mb^t ho\ng ana\n Êpul brua\ êdam êra duah mơh êlan kơ phung êdam êra mâo ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk đru ba brua\ yang [uôn, ]ia\ng kơ digơ\ mâo prăk pioh duh kơ brua\. Mb^t ho\ng ana\n đru kơ klei ru\ mjing brua\ knua\, jing klei dơ\ng mjut [rư\ [rư\ ho\ng du\m keh mâo mko\ mjing mơ\ng brua\ êdam êra ]ar, hrăm mb^t ho\ng du\m dhar brua\, mâo leh êpul khua kia\ kriê brua\ êdam êra ]ar dôk ngă. Mơ\ng ana\n mjing lu hdra\ êlan ma\ brua\ hlăm klei bi mguôp, boh nik thâo mko\ anôk kăp ]h^ mnia kơ jih jang mnơ\ng puhng êdam êra mâo ngă leh”.

Ho\ng ya mta brua\ mâo ngă leh, phung êdam êra mnuih djuê [ia\ ti ]ar Daklak lo\ sa blư\ dơ\ng bi kla\ kơ knhuah ai tiê thâo g^r kơ klei duh [ơ\ng, klei phung mda asei hlăm ]ar dôk ktuh êyuh hlăm brua\ ]ia\ng mâo klei ]a\t đ^, truh kơ mdro\ng sah hla\m lăn ala [uôn sang pô. Mơ\ng ana\n, đru lo\ bi kơru\, lehana\n dưn yua jih klei tu\ dưn mâo leh hlăm alu\ wa\l pioh kơ klei mđ^ kyar klei hd^p mda ala [uôn./.