VOV4.Êđê - Thu\n mrâo 2021 ti kdriêk kr^ng ]ư\ ]hia\ng Tu Mrông, ]ar Kon Tum ară anei mdê leh ho\ng đưm dih, leh kr^ng taih kbưi sa wưng [un [in, ara\ anei hlăk g^r kpưn tui duah klei mdro\ng sah. Du\m đang pưk hma pla du\m mta ana [ia\ hruê mse\ si: ktơr, hbei [lang, êtak, mdiê hma kno\ng mâo prăk hrui w^t [ia\ ara\ anei dưi bi mlih ba pla ana êa drao yuôm mse\ si sâm hrue#, Ngọc Linh, Đương Quy, Sa Nhân Tím...  mâo prăk hrui w^t lu. {ri gưl ako\ yan mnga Tân Sửu thu\n 2021, Tuấn Long – pô ]ih klei mrâo sang mđung asa\p blu\ Việt Nam ti Lăn Dap Kngư mâo klei ]ih hưn mthâo kơ gru hmô êpul hgu\m bruă phung mniê Đăk Viên ti să Tê Xăng.

Ti djiêu ana sâm hrue\ dơ\ng hrui êmiêt, amai Y Pot hơ\k mơak hưn: Go\ sang hmei mu\t hlăm êpul hgu\m, pla ana sâm hrue\ mâo 4 thu\n ho\ng anei leh. Mơ\ng mâo pra\k ]h^ sâm, hmei mâo mdơ\ng leh sa boh sang pro\ng siam, tloh blei êdeh p’phu\t, rông anak hriăm hra\ mơar. Yan mnga Tân Sửu 2021, go\ sang lo\ pla thiăm truh 7 sao sâm amra mâo ba w^t truh 1 tôn mkrah. Tơdah ]h^ jih ho\ng ênoh mơ\ng 100 – 160 êbâo prăk/kg, snăn go\ sang srăng mâo êbeh 200 êklăk prăk. Siămdah, Y Pot kno\ng srăng ]h^ ma\ sa kdrê] đui], du\m adôk pioh lo\ mjut mjing djuê mjeh, po\k mlar anôk pla mjing:

Sang pô pla êjai, lehana\n bi lar mjeh êjai, ]ia\ng po\k phai anôk pla mjing, ara\ anei mâo pla leh truh 7 sao. Mâo ba w^t prăk mnga mơ\ng pla mjing sâm hrue\, gra\p mlan êbeh 10 êkla\k prăk. Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ ăt đru wa\t mjeh sâm ngọc linh, mâo pla truh dua thu\n ho\ng anei leh. Kyua mâo pla ana êa drao anei klei hd^p trei mđao. Tết anei mơak mơh, kyua mâo ]h^ leh sâm pioh blei mnơ\ng [ơ\ng, kđeh ]^m kan, [ê` ke\o, lehana\n mơak drông tết.

Ăt mse\ ho\ng amai Y Pot, amai Y T^, jing mnuih mu\t hlăm êpul Đăk Viên mâo knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ đru leh 50 phu\n ana sâm hrue\ mjeh, lehana\n hbâo pruê pioh dlăng kriê wiê ênăk ana sâm, tio\ hriê knua\ druh đru bi ktrâo ata\t hdra\ dlăng kriê. Truh ara\ anei, go\ sang `u mâo pla leh truh 5 sao ana sâm hrue\, lehana\n mâo 350 phu\n ana sâm Ngọc Linh. Amai Y T^ la]; êngao kơ klei đru mjeh, hbâo pruê, jih jang [^ng hgu\m lo\ mâo nao hlăm klei hriăm mjua\t hdra\ pla mjing, dlăng kriê ana sâm hrue\, klei hrui êmiêt, brua\ răng kriê boh mnga, lehana\n hdra\ lo\ bi mdjuê, boh nik đru kơ anôk kăp ]h^ mnia boh mnga mnuih pla mjing. Kyuana\n ênoh mâo ba w^t mơ\ng brua\ pla mjing sâm hrue\ ăt hơ^t, klei hd^p mda grăp ]ô [^ng hgu\m mâo klei bi mlih kla\ s^t.

Knu\k kna đru leh mjeh sâm hrue\ kơ du\m go\ êsei pla mjing lehana\n pô mâo pla truh leh 5 sao. Thu\n mrâo êgao ]h^ sâm hrue\ ăt mâo leh mơh du\m pluh êklăk prăk, go\ sang pô blei êmô, lehana\n lo\ pla thiăm ana sâm Ngọc Linh. Go\ sang pô amra ]h^ hlăm brô 150kg hbei sâm hrue\, ]ia\ng mâo pra\k pioh yua. Kyua mơ\ng brua\ pla sâm hrue\ yơh klei hd^p mda tu\ jing mse\ si ara\ anei.

Tê Săng jing sa\ kr^ng dlông hlăm duôr ]ư\ Ngọc Linh dôk hlăm ênoh dleh dlan h^n hlăm kdriêk Tu Mrong, ]ar Kontum. Kluôm sa\ ara\ anei mâo 450 go\ êsei ho\ng êbeh 1.500 ]ô mnuih, jih jang jing mnuih djuê ana Sedang sơăi. Ênoh go\ êsei [un hlăm alu\ wa\l du\m thu\n êlâo jing lu êdi.

Tui si A Đe, Khua sa\ Tê Săng, du\m thu\n êlâo, klei hd^p mda phung [uôn sang pătdah kno\ng mưng ho\ng brua\ ngă hma pla mjing, kno\ng pla du\m mta ana [ia\ hrue, amâo mâo klei tu\ dưn lu ôh. }ia\ng bi mlih mnơ\ng pla lehana\n rông mnơ\ng đru kơ phung [uôn sang tlaih mơ\ng klei dleh dlan, alu\ wa\l hlăk dưn yua jih hnơ\ng klei bi đru mơ\ng du\m knơ\ng dhar brua\, lehana\n êpul brua\.

Mse\ si hdra\ “Đru kơ phung mniê ti knông lăn” mơ\ng Êpul hgu\m brua\ mniê ]ar Kontum lehana\n êpul brua\ mơ\ng ala ta] êngao CARE ti Việt Nam. Kyua mâo klei duh bi liê snăn, ara\ anei jih 4 boh [uôn hla\m sa\ bi pla lehana\n mđ^ kyar ana êa drao ho\ng ênha\ hlăm brô 600ha. Hlăm ana\n, giăm 500 ha sâm hrue\, 75 ha sâm hbei piơk, lehana\n đương quy; lehana\n hlăm brô 15ha sâm Ngọc Linh pla plua\ gu\ êyui kmrơ\ng.

A De brei thâo, knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ mko\ mjing Êpul hgu\m mniê Đăk Viên, k`ăm đru [^ng hgu\m pla mjing, duh mkra mnia mblei sâm hrue\ mâo klei tu\ dưn. Truh kơ ara\ anei, leh mko\ mjing, lehana\n nao hlăm brua\, Êpul hgu\m mâo leh truh 30 ]ô [^ng hgu\m ti [uôn Đăk Viên ho\ng pra\k bi hgu\m jih jang truh 671 êklăk pra\k.

Hdra\ pla mjing ana êa drao, Êpul hgu\m mâo mjing brei leh brua\ ma\ kơ [^ng hgu\m mniê, mđ^ ênoh mâo ba w^t, lehana\n đru bi leh hdra\ ala ]ar k`ăm mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo ti alu\ wa\l. Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ ăt hlăk dôk mko\ mjing du\m êpul hgu\m bi đru kơ phung [uôn sang:

Adiê tinei jih thu\n êđăp, jing guôp ho\ng brua\ pla mjing ana êa drao, lehana\n kphê hdrô arabica. Thu\n 2017, ngă tui si hdra\ mơ\ng ]ar Kontum, Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ Tê Săng đru leh grăp go\ êsei 60kg sâm hrue\ mjeh. 100 êbâo prăk ti ana\p, lehana\n ana\n hbâo pruê… pioh pla mjing ]ia\ng msir klei ư\ êpa bi hro\ klei [un knap. Truh thu\n 2018, lo\ đru mjeh sâm Ngọc Linh pla plua\ hla\m gu\ êyui kmrơ\ng. Mơ\ng ana\n phung [uôn sang mâo ênoh ba w^t hơ^t mơ\ng brua\ pla mjing ana êa drao. Lu go\ êsei mâo mdơ\ng leh sang siam, pro\ng, tloh blei leh êdeh p’phu\t. Ara\ anei ênoh go\ êsei [un hlăm alu\ wa\l adôk kgu\ 30%. Hlăm du\m thu\n ti ana\p, snăn ênoh anei srăng hro\ h^n.

Hlăm du\m hrue anei, mnga hlăk ]uh blang hlăm djăp klông êlan, lehana\n kr^ng ]ư\ ]hia\ng mơ\ng duôn ]ư\ Ngọc Linh ti ]ar Kontum. Đu\m đang sâm hrue\, du\m ]uê dliê pla ana sâm Ngọc linh, Sâm hbei tiê piơk, Đương Quy… ti kdriêk Tu Mrong mơ\ng phung [uôn sang djuê ana Sedang hlăk hlê ]a\t đ^ mtah siam. Du\m boh sang mrâo mdơ\ng ti gu\ jơ\ng ]ư\... jih jang klei anei bi knăl kơ sa yan mnga mrâo hlăk truh, ho\ng lu klei hmăng hmưi mơ\ng brua\ sang ]ư\ êa, lehana\n phung [uôn sang Sedang kơ sa thu\n mrâo Tân Sửu trei mđao, jăk yâo./.