VOV4.Êđê – Klei hluê ngă bruă răng kriê lo\ w^t mkra bi jăk du\m bruă leh duh bi liê mơ\ng Hdră bruă 135 hlăm wưng êgao mâo leh du\m klei tu\ dưn s^t êdi, mđ^ lar klei tu\ yua sui mơ\ng du\m hdră bruă dưi po\k ngă ti du\m să dleh  dlan. Khă sơnăn, hlăm klei po\k ngă hdră bruă, adôk mâo lu klei ka djo\ mơ\ng klei bhiăn mtru\n jing leh klei gun kpăk ngă kơ hdră bruă lo\ w^t mkra bi jăk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan.

Keh pioh kơ brua\ mkra w^t mâo mtru\n kno\ng knar 6,3%, ênoh prăk ru\ mdơ\ng phu\n, prăk anei pioh kơ brua\ sang ]ư\ êa sa\ kăp mkra w^t k`ăm răng kriê djăp mta brua\ leh mâo mkra mjing hlăm sa\, amâo mâo djo\ kno\ng mơ\ng hdră brua\ 135 ôh. {ia\dah boh s^t, brua\ răng kriê mâo ngă mdê mdê hlăm du\m ]ar, du\m kdriêk, tui hluê ho\ng klei thâo săng mơ\ng du\m alu\ wa\l. Nguyễn Văn Tân, K’ia\ng khua adu\ brua\ djuê ana la], mâo anôk pioh mkra mđ^, amâodah ngă mrâo:

“Mâo ]ar bi klin ênoh prăk ana\n, pioh ngă mrâo du\m brua\ mkăn, amâodah lo\ mkra mđ^ brua\ leh ngă. Tôhmô, sang sa\ kno\ng tur simăng, snăn ara\ anei ]a\m he\ lo\ tiap [r^k mnga. Amâodah đa đa ]ar ru\ mkra mrâo mtam brua\ knua\. Kla\ s^t klei anei jing drei ]huai hlăm klei thâo săng kơ mta k`ăm hlăm brua\ lo\ mkra w^t, drei kno\ng nao ksiêm dlăng jê` jê`, leh kơ năn si srăng ba yua, ya do\ jhat ]ia\ng kơ thâo mkra w^t, pioh ma\ brua\ jăk h^n. Bi klei lo\ mkra w^t kno\ng điêt đu] snăn drei ma\ mơ\ng prăk anei. {ia\dah du\m alu\ wa\l mkăn thâo săng ]huai, kyuana\n lu blư\ ngă hra\ hâo hưn kơ hdră ma\ brua\ mse\ ho\ng klei mkra mrâo, lehana\n t^ng bi liê mse\ ho\ng brua\ ru\ mdơ\ng phu\n”.

Hdră brua\ 135 ba ako\ hlăm brua\ mbha kơ du\m sa\ mâo keh pioh lo\ mkra w^t, mâo leh klei ]oh ]ua\n kla\ mnga] hlăm klei kuôl ka\, jing jao kơ mnuih [uôn sang ma\ brua\. Kha\dah mse\ snăn, tui si Trần Tú Uyên, pô bi ala kơ hdră brua\ anei hlăm ]ar Hà Giang snăn gưl sa\ ti lu alu\ wa\l la] kơ brua\ brua\ anei ka\ ma\ brua\ s^t êm^t ôh.

“Mơ\ng klei ksiêm hlăm gưl sa\ pătdah ka jing pô phu\n ôh kơ brua\ leh mkra mjing, lehana\n ]ia\ng mkra w^t răng kriê hlăm grăp thu\n. Hlăm yang [uôn ka mâo mko\ mjing ôh hdră ma\ brua\, ya nơ\ng brua\ knua\ kơ digơ\, si ngă dưi klam mơ\ hlăm brua\ lo\ mkra w^t. Tal tlâo, du\m phu\n prăk mâo mkăp leh kơ sa\, lehana\n [uôn djo\ ho\ng mta mtru\n ara\ anei, kno\ng mrâo truh ma\ mil kdriêk, ka lo\ truh ôh kơ sa\, [aih h^n ho\ng du\m boh [uôn”.

Boh s^t hlăm sa\ kno\ng hưn mthâo ma\ ênoh prăk bi liê jih jang pioh kơ brua\ mkra w^t, tăp năng mâo he\ mơh wa\t hra\ mơar ktrâo ata\t hdră ma\ brua\, kơ du\m ênoh srăng bi liê, [ia\dah amâo mâo [uh jao prăk ôh kơ sa\ hlăm grăp thu\n, mâo klei dưi mkla\ mklơ\ng kơ ênoh bi liê, kơ klei ruah mnuih ngă brua\, ruah mnuih kia\ brua\. Mùa A Tú khua kdriêk Tủa Chùa, ]ar Điện Biên la]:

“Brei ba jao prăk lo\ mkra w^t kơ sa\ kơh srăng dưi ngă brua\. Ara\ anei kno\ng truh ma\ mil kdriêk đu]. Sa\ yơh jing pô duh mkra, snăn bi jao jih prăk ana\n kơ sa\ ]ia\ng mâo hdră ma\ brua\ kla\ h^n, bi klei amâo mâo jao truh kơ sa\ ôh, snăn si thâo ma\ brua\. Bi hra\ mơar amâo mâo kla\ mnga] ôh ti anôk anei. Amâo mâo djo\ kno\ng mơ\ng hdră brua\ 135, [ia\dah mơ\ng du\m phu\n brua\ mkăn ăt mse\ mơh, prăk dôk đuôm hlăm kdriêk sơăi, bi tơdah ba truh kơ sa\ bi ksiêm dlăng nik mtam si srăng bi liê, ăt bi mâo hra\ mơar ktrâo ata\t kla\ mnga] mơh. Brei kơ sa\ bi mâo mơh klei dưi mkla\ mklơ\ng brua\ knua\ mơ\ng phu\n hlo\ng kơ êdu\k, amâo mâo djo\ ôh djăp mta ra brua\ ]ar, lehana\n kdriêk sơăi, klei anei srăng êmưt, lehana\n sa\ amâo mâo thâo ma\ brua\ ôh. Ngă kơ mnuih [uôn sang bi đua klam, brua\ knua\ kơ digơ\, digơ\ yua, digơ\ ngă si ]ia\ng kơ jăk, ]ia\ng mâo yua, jao be\ kơ digơ\ klei dưi ana\n, snăn kơh brua\ knua\ srăng jing”.

Mta mkăn le\ ara\ anei, prăk bi liê kơ brua\ mkra w^t hlăk dôk bi liê hluê klei duh bi liê kơ brua\ ru\ mdơ\ng, anei mơh jing anôk dleh kơ mnuih [uôn sang nao hgu\m brua\ hlăm klei mkra w^t. Đỗ Duy Sâm, Khua adu\ brua\ hdră êlan mơ\ng Dhar brua\ djuê ana ]ar Hoà Bình brei thâo:

“Ara\ anei klei kia\ kriê ngăn prăk, dưi kia\ kriê hluê klei bhiăn duh bi liê, klei bhiăn anei jing dleh dlan hlăm klei ma\ brua\ truh kơ du\m sa\, lehana\n kơ yang [uôn, ]ia\ng dưi kia\ kriê ngăn prăk anei sa\ lehana\n [uôn amâo mâo ôh. Kyuana\n yơh điêt đuôt amâo mâo dưi ma\ brua\ ôh”.

Amâo mâo djo\ kno\ng du\m năn, prăk mơ\ng hdră brua\ 135 kơ klei mkra w^t djăp brua\ leh ru\ mkra kreh truh hnui, amâo mâo djo\ ho\ng klei ]ia\ng ôh, mơ\ng ana\n amâo mâo tuôm truh ôh kơ klei mkra w^t. Êjai ]ia\ng kơ prăk pioh mkra w^t knơ\ng mbông êa snăn amâo mâo prăk, leh truh yăn hjan mmông ana\n mâo yơh prăk, [ia\dah le\ brua\ knua\ amâo lo\ dưi ngă ôh. Bạch Tiến Sỹ, Khua sa\ Hợp Đồng, kdriêk Kim Bôi, ]ar Hoà Bình bi êdah sa klei s^t ti alu\ wa\l pô:

“Hlăm klei dleh dlan ana\n, snăn k]ưm kơ thu\n ngăn prăk, snăn ho\ng brua\ mkra w^t kreh [uh jao giăm jih thu\n, hmei amâo lo\ thâo ma\ brua\ ôh leh truh mlan 11 kơh mâo prăk. Leh kơ năn, hla\m wang sa mlan hmei bi ma\ brua\. {ia\dah hla\m 25 êklăk prăk ăt lu] liê truh 6 mta hra\ mơar, mơ\ng adu\ tuh tia mnia mblei, truh kơ adu\ brua\ mkăn, ]ia\ng nao ma\ prăk ana\n dleh dlan êdi. Ênoh 25 êklăk ana\n, hlăm du\m êlâo, gưl sa\ mâo klei dưi kia\ kriê. {ia\dah boh s^t la] he\, hmei lo\ nao mưn pô k]e\ brua\, jih jang đơ brua\ hmei ngă leh, pătdah amâo mâo lo\ djo\ ôh ho\ng ênoh ana\n, tăp năng ]hưr h^n, [ia\dah kno\ng dưi ]ih ma\ du\m năn yơh, brei lo\ bi mâo ai tiê ma\ brua\ mơ\ng mnuih [uôn sang mơ\ng 10 – 15% mơh đa”.

T^ng kơ klei bi liê, ngă klei bi liê mse\ si t^ng kơ brua\ mphu\n ru\ mdơ\ng, ma\ brua\ amâo mâo klei kla\ mnga], tơl hnơ\ng dahmka\ ho\ng mta mtru\n mơ\ng hjiê prăk knu\k kna ăt jing sa klei dleh pro\ng bi kpăk hlăm brua\ yang [uôn kơ klei lo\ w^t mkra brua\ leh ru\ mjing. Mse\ si Đỗ Duy Sâm ma\ klei bi hmô, hjiê prăk knu\k kna kno\ng bi kla\ đơ ênoh bi liê mơ\ng 20 êklăk prăk kơ dlông. Tơdah brua\ knua\ mnuih [uôn sang ngă kno\ng brei yap ênoh bi liê, mâo khua [uôn, lehana\n sa\ bi kla\ snăn dưi t^ng tla yơh. {ia\dah klei anei tơl truh kơ ara\ anei ăt ka dưi ngă mơh.

                                                                             Y-Khem pô ]ih mkra.