VOV4.Êđê -Du\m thu\n gia\m anei, hla\k êjai ênoh ]h^ du\m mta mnơ\ng mơ\ng lo\ hma mse\ si k’su, kphê…[lo\ng [lưt êdi, boh nik ênoh ksu hla\k tru\n êdi sna\n ênoh ]h^ tiêu a\t h’^t leh ana\n đ^ êdi. Klei anei nga\ kơ lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti kdriêk Đa\k Đoa, ]ar Gia Lai bi mlih ba pla mta ana anei, amâo mâo uê` kơ brua\ ka thâo kla\ ôh kơ hdra\ mnê] pla mjing leh ana\n dla\ng kriê wiê êna\k, mjing sa klei hlơr mmơr êdi hla\m brua\ ba pla ana tiêu ti alu\ wa\l, nga\ bi kruh hdra\ c\ua\l mka\ mđ^ kyar ana tiêu h’^t kja\p ti alu\ wa\l.

Nao truh kơ [uôn Tuơh Ktu, sa\ G’lar, hla\m wưng anei,  hla\m dja\p mmông, dja\p anôk s^t mâo mmông bi mtuôm lo\ bi k’a\r bi k’a\r ya\l dliê kơ brua\ ba pla tiêu. Mnuih [uôn sang lac\ snei: kno\ng pla tiêu yơh ba klei hd^p trei mđao đ^ kyar kơ go\ sang. Ara\ anei ti alu\ wa\l sa\ G’Lar mâo hla\m brô 15 ha đang tiêu, kno\ng ti [uôn Tuơh K’Tu mâo leh êbeh 5 ha. Pa\t c\ia\ng jih 210 go\ êsei mnuih [uôn sang Bahnar hla\m [uôn bi ba pla mta anei s’a\i, hla\m ana\n amâo mâo [ia\ ôh go\ êsei bi koh druôm he\ ana kphê, ksu …. pioh mâo anôk ba pla tiêu. Y’Chôn, K’ia\ng khua [uôn Tuơh Ktu, sa\ G’Lar brei thâo:“ Pla tiêu jing c\ia\ng kơ klei hd^p đ^ kyar h^n. Ara\ anei ênoh c\h^ tiêu jing đ^ êdi mka\ ho\ng du\m mta ana pla mka\n ana\n mnuih [uôn sang bi kluh ba pla tiêu. Hla\m [uôn kyua mâo tiêu ana\n lu go\ êsei đ^ [ia\ leh hla\m klei hd^p, kno\ng ba pla du\m phu\n gơ\ng đuic\, [ia\ mâo hrui w^t đ^  h^n, mâo du\m go\ êsei ba pla mơ\ng 50 – 60 phu\n gơ\ng tiêu a\t mâo hrui w^t  mơ\ng 50 – 60 êkla\k pra\k leh mơh, kyua ana\n mnuih [uôn sang [uh tiêu mâo pra\k hrui w^t đ^ êdi h^n, sra\ng nga\ mkra mlih mđ^ klei hd^p kơ go\ sang”.

A|t mse\ ho\ng du\m go\ sang mnuih [uôn sang ti Tuơh Ktu hla\k bi kluh ba pla tiêu, go\ sang Awa Đưm ti [uôn Groi 2, sa\ G’Lar bi liê jih pra\k mâo mkiêt pioh mơ\ng go\ sang pioh ba pla tiêu. Hla\m thu\n 2015, `u duh bi liê ba pla mâo êbeh 1 ha 7 đang tiêu, ho\ng ênoh pra\k tuh mkra gơ\ng bêtông leh ana\n mjeh hrue# tiêu truh leh 600 êkla\k pra\k, ka t^ng ôh pra\k bi liê klei [a\ng, blei hbâo bru\, mưn ai ara\ng pla…… {ia\, amâo mâo klei  ga\l djo\ mse\ ho\ng mnuih mka\n ôh, đang tiêu `u pla djiê leh truh mkrah wah kyua blei djo\ djuê mjeh amâo mâo ja\k leh ana\n ka thâo ôh kơ hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k. ~u lo\ dơ\ng bi liê êbeh 30 êkla\k pra\k pioh blei djuê mjeh ba w^t pla. Hla\k êmuh kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ a\t mse\ mơh klei thâo hla\m brua\ pla tiêu Awa Đưm brei thâo kla\ snei:“ Pla tiêu anei sna\n kâo pla êjai, duah êmuh hria\m êjai, gơ\ djo\ s^t êdi mơh pla tiêu jing dleh êdi, mrâo ba pla [uh lu phu\n tiêu ka đ^ ôh djiê leh yơh. Kla\ s^t tơ amâo mâo hria\m ôh, sna\n [uh brua\ pla tiêu jing dleh êdi. Mse\ si kâo mrâo lac\ ana\n, mrâo leh pla sna\n tiêu hlo\ng djiê yơh, kâo lo\ nao blei mjeh mrâo ba w^t pla, ara\ anei kâo hla\k dôk g^r kriê dla\ng hluê djo\ ho\ng hdra\ leh hria\m ti du\m adu\ mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma, bi luc\ mơ\ng 3 – 4 thu\n êdei kơh dưi mâo [ơ\ng boh”.

Pla tiêu c\ia\ng kơ pra\k duh bi liê tal êlâo lu. C|ia\ng mâo sa gơ\ng phu\n tiêu, tơ t^ng pra\k bi liê mơ\ng klei [a\ng, blei gơ\ng bêtông, blei hbâo pruê, blei djuê mjeh, sna\n bi luc\ liê mơ\ng 300 – 400 êbâo pra\k/ 1 gơ\ng. Anei jing ênoh pra\k amâo mâo [ia\ ôh leh ana\n amâo mâo [ia\ ôh go\ êsei  luc\ liê ti mang kyua mơ\ng klei tluh tlư` bi mtio\ ba pla tiêu anei. Kha\ sna\n, klei bi kluh ba pla tiêu a\t hla\k lar truh kơ du\m boh [uôn hla\m du\m sa\ A Dơk, sa\ Trang, H’Nol, Kon Gang …… mơ\ng kdriêk Đak Đoa.

Y’Byin, Khua Êpul hgu\m brua\ Mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma sa\ brei thâo: “ Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma a\t mta\ mta\n nnao kơ mnuih [uôn sang c\ia\ng bi răng ho\ng mta ana dleh pla anei, c\ia\ng ba pla bi thâo kla\ nik kơ hdra\ mnêc\ pla mjing kriê dla\ng, đa\m duah koh lui he\ ôh ana kphê, ksu kluh ba pla tiêu…..” {ia\ amâo mâo djo\ dja\p mnuih [uôn sang bi hmư\ klei ih lac\ ôh, lu mnuih c\o\ng bi koh druôm he\ đang kphê, ksu pô pioh ba pla ana tiêu.

              HNgư` dôk hyưt kơ đang tiêu mnơ\ng nga\ mơ\ng go\ sang pô.

Kla\ klơ\ng jing mse\ si go\ sang HNgư` ti [uôn Djrông, thu\n 2013 koh druôm leh đang ksu pô ma\ anôk ana\n ba pla gia\m 400 phu\n gơ\ng tiêu. Ara\ anei đang tiêu a\t a\t ka mâo [ơ\\ng boh mơh, sna\n mâo leh truh mkrah wah amâo mâo c\a\t jing  leh ana\n hla\k [rư\ djiê ram. Klei dôk hyưt kơ ana tiêu a\t adôk, [ia\ truh thu\n 2015 anei ung mo# `u a\t lo\ hnêc\ ba pla mrâo hla\m brô 700 phu\n gơ\ng tiêu dơ\ng. HNgư` ti [uôn Djrông, sa\ A Dơ\k lac\: “ Kâo c\ia\ng pla sna\n kâo pla, ka tuôm hluê hria\m ya adu\ bi hria\m kơ hdra\ mnêc pla tiêu ôh. Tơ mâo adu\ bi hria\m sna\n kơh gơ\ thâo, ara\ anei kâo dôk hlơr ai tiê, tiêu kâo pla êlâo adih amâo thâo ôh si tu\ gơ\ [rư\ djiê ram amâo thâo hdra\ msir ôh, c\ia\ng krih êa drao anei, êa drao adih, [ia\ amâo mâo jho\ng ôh kyua hu\i soh, ana\n tu\ bi dôk dla\ng kơ tiêu pô djiê yơh, [rư\ hruê [rư\ lu h^n”.

Lu mnuih [uôn sang ti Đak Đoa a\t thâo mơh pla tiêu êlưih tuôm ho\ng klei truh jhat [ia\ ho\ng ênoh c\h^ tiêu đ^ nnao hla\m du\m thu\n gia\m anei, ana\n lu mnuih a\t p^t ala\ mta ba pla tiêu. Klei anei nga\ bi kruh hdra\ c\ua\l mka\ mđ^ kyar  đang tiêu h’^t kja\p ti alu\ wa\l. Kla\ klơ\ng jing hla\m thu\n 2010 kluôm kdriêk kno\ng mâo 500 ha đang tiêu leh ana\n hluê si klei c\ua\l mka\ mđ^ kyar tiêu h’^t kja\p mơ\ng thu\n 2010 – 2015 jing 850 ha, [ia\ truh kơ ara\ anei đang tiêu đ^ leh truh 1.248 ha, êgao gia\m 400 ha. Ênoh mrô anei a\t ka mdei ta\p anei mơh.

                    Đang tiêu go\ sang HNgư` mâo 2 thu\n leh hlo\ng amâo mâo đ^ jing ôh

K`a\m nga\ bi êdu klei kluh ba pla tiêu hla\m alu\ wa\l, brua\ Knu\k kna kdriêk Đak Đoa g^t gai leh du\m brua\ djo\ tuôm bi mtô mblang, mta\ kơ mnuih [uôn sang bi răng mkhư\ klei ba pla, đa\m bi kluh ba pla sna\k n’ưn ôh êlưih nga\ tuôm ho\ng klei truh jhat. Lê Văn Trinh, K’ia\ng khua Êpul hgu\m brua\ Mnuih [uôn sang nga\ Lo\ hma kdriêk Đak Đoa, c\ar Gia Lai brei thâo:“  Hmei bi mtô mblang leh kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Tal 1 jing s^t mđ^ kyar ba pla tiêu c\ia\ng bi răng kyua klei hd^p mơ\ng ana tiêu jing amâo mâo dưi tu\ ôh klei ênga\p êa, ruah la\n, amâo mâo djo\ dja\p la\n dưi ba pla s’a\i ôh. Tal 2 jing mâo du\m mta mnơ\ng nga\ ka mâo êa drao dưi mdrao hlao ôh mse\ si klei mnơ\ng nga\ bi djiê pral, djiê êmưt, kman nga\ kơ agha…. Kyua ana\n tơ ba pla lar [ar amâo mâo djo\ ho\ng hdra\ c\ua\l mka\ sna\n sra\ng nga\ truh klei mnơ\ng nga\ đ^ lar nga\ djiê tiêu, hma\i djo\ kơ klei hd^p mda mơ\ng mnuih [uôn sang”.

Klei mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma kdriêk Đak Đoa, c\ar Gia Lai ruah ana tiêu pioh ktưn mđ^ kyar brua\ duh mkra go\ sang hla\m mmông anei ka dưi bi mkla\ jing hdra\ êlan ruah djo\ guôp he\ amâo dah h’a\i. {ia\ hdra\ ba pla mse\ si ara\ anei pla êjai duah êmuh hria\m êjai leh ana\n bi koh druôm lui he\ đang ksu, đang kphê c\ia\ng mâo anôk la\n pioh ba pla tiêu ba hriê lu klei hu\i hyưt h^n kơ klei tu\ ja\k. Anei kla\ s^t jing klei dôk hyưt kơ hdra\ pla ana tiêu h’^t kja\p ti alu\ wa\l.

                                                                 H’Nga pô ]ih ho\ng răk