VOV4.Êđê - Brua\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê leh leh ana\n hla\k jing sa hla\m du\m brua\ mâo klei mđing dla\ng êdi ti ]ar Daklak, alu\ wa\l mâo ênha\ ba pla kphê pro\ng êdi hla\m kluôm ala leh ana\n anei a\t jing anôk mâo du\m pluh êbâo ha kphê leh khua mduôn, hla\k ]ia\ng du\m êbâo êklai pra\k pioh ru\ lo\ w^t pla mrâo ênha\ anei. }ia\ng đru kơ hdra\ brua\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo 27.700 ha đang kphê mơ\ng ]ar, thu\n 2013, Knơ\ng pra\k Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang [ua\n rơ\ng sra\ng brei ]an êbeh 3 êbâo êklai pra\k. {ia\, truh kơ ara\ anei, ênoh mâo brei ]an leh kno\ng mâo êbeh 44 êklai pra\k, jing kno\ng mâo ma\ 1,5% ênoh leh [ua\n rơ\ng dưi truh kơ mnuih [uôn sang. Mnuih pla kphê a\t hla\k ]o\ng pô duah pra\k ru\ lo\ ba pla mrâo kphê bo\ ho\ng klei dleh dlan êdi.

      Go\ sang Lê Trọng Tá, ti alu\ 11, sa\ Êa Ktur, kdriêk C|ư\ Kui`, mâo 1 ha mkrah đang kphê leh khua mduôn. Hla\m ênoh anei, `u ru\ leh ana\n lo\ w^t ba pla mrâo mâo 5 sao. Đang kphê mrâo w^t lo\ ba pla đ^ jing ja\k siam, [ia\ `u a\t dôk hyưt mơh. Ga\n hgao sa yan adiê không mđia\ sui hruê mlan, k[ah êa krih, kphê leh khua mduôn 1 ha adôk amâo mâo boh mnga ôh hla\m yan ti ana\p jing klei [uh s^t leh. ~u brei thâo: lu go\ êsei hla\m alu\ t^ng leh kơ brua\ bi mlih đang kphê leh khua mduôn ba pla du\m mta ana mka\n mse\ si tiêu, boh sâu riêng, boh [ơr. Sia\ suôr leh ho\ng brua\ pla kphê lu thu\n ho\ng anei ana\n Tá a\t c\ia\ng lo\ w^t ba pla kphê mơh leh ana\n ba pla mplua\ mb^t ho\ng dum mta ana boh kroh, [ia\ hluê nga\ hdra\ pla [rư\ [rư\ leh ana\n ba pla mplua\ mơ\ng `u knơ\ng pra\k amâo mâo tu\ ư ôh: “ Đang kphê mơ\ng go\ sang kâo ba pla mơ\ng sui leh, hla\m brô mơ\ng thu\n 1983,1984 ana\n yơh, ana\n ara\ anei gơ\ khua mduôn leh, leh ana\n amâo đei lo\ mboh ôh c\ia\ng ru\ lo\ w^t ba pla mrâo. Lo\ w^t ba pla mrâo mâo 5 sao anei, sna\n pô c\o\ng bi liê ma\ yơh pra\k ka tuôm mâo klei đru mơ\ng knu\k kna kơ mnuih [uôn sang ôh. Hluê si kâo, kr^ng anei kphê leh khua mduôn lu sna\k, bi mnuih [uôn sang gơ\ k[ah pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla kphê. Kâo c\ang hmang knu\k kna, knơ\ng pra\k mjing brei klei ga\l kơ mnuih [uôn sang hmei ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê c\ia\ng mâo boh mnga đ^ h^n, đru mkra mđ^ mlih brei klei hd^p mda kơ mnuih [uôn sang.”

      Mse\ si ana\n mơh, go\ sang Nguyễn Hoàng Cường ti alu\ 4, sa\ Quảng Tín, kdriêk C|ư\ M’Gar mâo 2 ha đang kphê ba pla mơ\ng thu\n 1985. Leh êbeh 30 thu\n pe\ boh, đang kphê gơ\ khua mduôn leh yơh. Phu\n kphê pro\ng, [ia\ adhan le\ amâo đei lo\ mâo ôh, ana bi atu\t s’a\i  ana\n boh mnga kno\ng mâo ma\ 1 tôn mkrah đuic\ / 1ha. ~u c\ia\ng ru\ lo\ w^t ba pla mrâo [ia\ kyua k[ah pra\k ana\n kno\ng mrâo ru\ lo\ w^t ba pla ma\ 4 sao đuic\. Leh ana\n c\ia\ng dưi ru\ lo\ w^t ba pla đơ anôk anei, go\ sang `u bi mguôp ma\ pra\k pô: “ Pra\k jing mơ\ng go\ sang pô bi liê leh ana\n duah hiu c\an l^ng mơ\ng [^ng ga\p. Bi ênoh pra\k 3.000 êklai pra\k mơ\ng knu\k kna sna\n mnuih [uôn sang hmei ka tuôm mâo ma\ c\an ôh, hlo\ng amâo mâo tuôm thâo mtam.”   

      Amâo djo\ kno\ng go\ êsei Tá amâo dah Cường đuic\ ôh ka dưi mâo ma\ c\an pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê, [ia\ lu go\ êsei mnuih [uôn sang ti Daklak a\t hla\k dôk hla\m klei snei. Jing kdriêk mâo ênha\ đang kphê pro\ng êdi mơ\ng c\ar Daklak ho\ng êbeh 30.000 ha, hla\m ana\n ênha\ đang kphê c\ia\ng ru\ lo\ w^t ba pla mrâo truh êbeh 11.000 ha, sna\n [ia\dah truh kơ ara\ anei, ênha\ đang kphê lo\ w^t ba pla mrâo hla\m kluôm kldriêk C|ư\ M’Gar mrâo mâo kno\ng hla\m brô 1.400 ha. Phạm Quang Mười, Khua Adu\ brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk C|ư\ M’Gar brei thâo: mâo lu klei gun kpa\k nga\ kơ mnuih [uôn sang ka dưi mâo ma\ c\an ôh pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê, hla\m ana\n mâo klei  hnơ\ng bi kc\ah leh ana\n thu\n mlan kc\ah brei c\an pra\k. “ Brei c\an hluê ho\ng yan nga\ brua\, Thu\n tal êlâo kai k[ươu la\n ba pla mrâo dưi ma\ c\an mâo 80 êkla\k pra\k/ 1ha, truh thu\n tal 2 mâo c\an  30 êkla\k pra\k/ 1 ha, thu\n tal 3,4 dưi mâo c\an 30 êkla\k pra\k jing hla\m wang ana\n mnuih [uôn sang dưi c\an mơ\ng 130 – 150 êkla\k pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla mrâo 1 ha đang kphê ana\n mnuih [uôn sang gơ\ dleh dlan hla\m brua\ anei, kyua digơ\ c\ia\ng ma\ c\an hla\m sa bliư\ pioh bi kah mbha nga\ brua\ knua\ leh ana\n mâo klei đua klam bi tla pra\k ho\ng knơ\ng pra\k. Kyua mơ\ng klei dleh dlan anei ana\n truh kơ ara\ anei nga\ kơ mnuih [uôn sang ka dưi mâo ma\ c\an ôh pra\k.”

      Jing anôk brua\ sa ana\n djo\ jao brua\ mka\p pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê kơ mnuih [uôn sang, Knơ\ng pra\k Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang, ti Daklak brei thâo: leh êbeh 3 thu\n po\k nga\, mrâo brei c\an duh bi liê kơ brua\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê êbeh 44 êklai pra\k kơ 32 pô ma\ c\an, hla\m ana\n mâo 6 anôk brua\ leh ana\n 26 go\ êsei ho\ng boh pro\ng êbeh 500 ha đang kphê. Jing mrâo kno\ng mâo 1,5% hla\m ênoh 3.000 êklai pra\k dưi truh kơ mnuih [uôn sang. Êjai ana\n, mnuih [uôn sang pla kphê ti Daklak c\o\ng hiu duah ma\ pô mâo pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla mâo gia\m 14 êbâo ha kphê leh khua mduôn.

      Nguyễn Khắc Hiệp, Khua Êpul hgu\m mnuih pla kphê c\ar Daklak, Anôk gai dla\ng brua\ kphê Việt Nam lac\ snei: hdra\ mtru\n brei c\an pra\k pioh yua kơ brua\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê jing djo\ s^t êdi, [ia\ c\ia\ng bi la\m lui he\ đa du\m mta klei nga\ gun kpa\k c\ia\ng kơ phu\n pra\k brei c\an anei truh ho\ng mnuih [uôn sang. Ho\ng bi êlưih klei nga\ hra\ m’ar, brei c\an hla\m sa bliư\, bi mđ^ hnơ\ng kc\ah leh ana\n bi mhro\ pra\k mnga brei c\an. Nguyễn Khắc Hiệp mâo klei akâo c\ia\ng snei: “ Tal 1 jing kơ klei nga\ hra\ m’ar bi mkla\ brei c\an c\ia\ng bi êlưih brei, bi mhro\ klei nga\ hra\ m’ar. Tal 2 kơ brua\ ksiêm dlang bi mkla\, tơ go\ êsei mnuih [uôn sang mâo 1 ha đang kphê ru\ lo\ w^t ba pla [rư\ [rư\, sna\n knơ\ng pra\k c\ia\ng mjing brei klei ga\l brei c\an dja\p ênoh ru\ lo\ w^t ba pla ana\n yơh, kyua êlâo êdei digơ a\t sra\ng lo\ w^t ba pla jih mơh. Tal 3 jing kơ ênoh pra\k mnga, ara\ anei ho\ng ênoh 7% [ia\ kla\ s^t ka đei djo\ guôp ôh ho\ng mnuih [uôn sang, kyua ho\ng du\m klei dleh dlan nga\ hra\ m’ar sna\n klei bi kpleh ênoh pra\k mnga ho\ng du\m knơ\ng pra\k mka\n kno\ng mơ\ng 2-3% đuic\, sna\n mnuih [uôn sang sra\ng nao ti anôk nga\ hra\ m’ar êlưih h^n, kha\gơ\ ênoh pra\k mnga đ^ h^n [ia\ tu\ mơh, c\ia\ng kơ dja\l mâo pra\k yua.”

      Brua\ nga\ lo\ hma ti Daklak hla\k tuôm ho\ng lu klei dleh dlan kyua mrâo ga\n hgao klei adiê không k[ah êa sui hruê mlan. C|ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang lo\ dơ\ng ru\ w^t ba pla mrâo kphê leh khua mduôn, rơ\ng bi h’^t kja\p hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng mâo boh kphê, sna\n du\m klei c\ia\ng akâo anei c\ia\ng dja\l dưi bi mghaih msir brei, pioh ênoh brei c\an 3.000 êklai pra\k ana\n amâo djo\ dôk nao hla\m hra\ [ua\n rơ\ng đuic\ ôh./.

                                                H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.