VOV4.Êđê - Dliê mgang {uôn Đon, c\ar Daklak dla\ng [uh bi k[lo\ bi k[lo\ du\m gru uê ko# mơ\ng đang hbei [lang, ktơr mnơr mrâo leh hrui êmiêt. Mdei kngan dôk tla\ng hma pro\ng êbeh 2 ha, mpra\p kơ yan buh pla ti ana\p, Y’Tri Niê ti sa\ Krông Ana, kdriêk {uôn Đon brei thâo: klei mnuih [uôn sang jah druôm dliê mgang nga\ hma amâo uê` kơ klei ka\m mkhư\ mơ\ng brua\ djo\ tuôm snei:

“ Dla\ng kluôm gơ\ mnuih [uôn sang ti anei  mâo leh lu klei đu\ bi kmhal, bi t^ng kơ đang dliê kmrơ\ng a\t iêo bi k[^n mtô mblang lu bliư\ leh mơh, [ia\ mnuih [uôn sang a\t jah druôm mơh. Tơ knu\k kna amâo brei ôh mnuih [uôn sang jha druôm nga\ hma sna\n mnuih [uôn sang sra\ng ư\ êpa, s^t ư\ êpa sna\n sra\ng mâo klei nao tle\ ma\ mnơ\ng hla\m dliê leh ana\n mnơ\ng ara\ng”.

Hluê si Y’Dha\m Ê`uôl, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar Dkalak, dliê ti alu\ wa\l  rai lu, sa kdrêc\ jing kyua mơ\ng klei c\ia\ng kơ la\n nga\ lo\ hma, boh nik ho\ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ hriê mơ\ng du\m c\ar t^ng kơ Dưr dôk hla\m c\ar, ara\ anei mâo leh truh 16% ênoh mnuih [uôn sang. Mta mka\n dơ\ng jing klei bhia\n hdra\ mtru\n hla\m brua\ dliê kmrơ\ng gơ\ sui thu\n leh nga\ kơ mnuih răng mgang dliê leh ana\n mnuih dôk gia\m dliê gơ\ amâo dưi rơ\ng dja\p ja\k ôh hla\m klei hd^p mda. Kyua ana\n ka bo\ mơh 10 thu\n dliê mơ\ng Daklak hro\ leh êbeh 86 êbâo ha, hnơ\ng luôm dliê mơ\ng 51% hro\ adôk ma\ kno\ng 38%; gia\m 30 êbâo ha dliê tuôm ho\ng mnuih [uôn sang ks^ng ma\ nga\ lo\ hma. Y’Dha\m Ê`uôl brei thâo:

“  Daklak amâo mâo ôh hruê ka\m mlan amâo mâo [uh klei bi rai dliê. Dliê leh ana\n la\n dliê djo\ tuôm kla\ kơ klei hd^p mda mơ\ng mnuih [uôn sang, klei duah [ơ\ng, leh ana\n klei kp^ kơ la\n dôk la\n nga\ lo\ hma, wa\t kơ mnuih [uôn sang djuê ana ti anan pô leh ana\n mnuih [uôn sang mơ\ng anôk mka\n hriê dôk soh ho\ng hdra\ bhia\n. Êngao kơ ana\n kơ klei bhia\n hdra\ mtru\n; Mnuih hd^p ho\ng dliê, hluê nga\ brua\ kriê dla\ng răng mgang dliê ka dja\p dưi hd^p ôh ho\ng brua\ anei. Hmei ara\ anei mâo 15 knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng, ka t^ng ôh du\m anôk kriê dla\ng dliê mgang, lu thu\n mlan amâo mâo ôh pra\k mlan, ayo\ng adei djiê ka\n djiê hd^p ka\n hd^p, kyua ana\n brua\ kriê dla\ng răng mgang dliê jing dleh dlan êdi”.  

Êngao kơ brua đ^ klei bi rai dliê nga\ lo\ hma leh ana\n klei bhia\n hdra\ mtru\n amâo dưi hmao djo\ ho\ng boh klei s^t êdi, Nguyễn Đức Luyện, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar DakNông lac\ snei: dliê rai hla\m wưng sui lo\ kyua mơ\ng du\m klei amâo mâo kpa\ ja\k hla\m phung nga\ brua\ djo\ tuôm. Pô dliê hu\i kơ klei bi kmhal ana\n amao jho\ng hưn mthao s^t ôh kơ ênha\ dliê rai; êpul knua\ druh răng mgang dliê le\ toh hroh kơ knhuah hd^p. Nguyễn Đức Luyện lac\:

“  Kâo bi m^n mta phu\n tal 1 jing c\ia\ng bi msir mkra brua\ mko\ mjing knua\ druh. Du\m klei bi rai dliê êlâo adih amâo mâo bi msir mkra ôh kyua phung knua\ druh tu\ ma\ la\n, tu\ ma\ dliê, mâo klei bi c\h^ mnia la\n ala, dliê, mâo klei g^t gai dưi brei bi rai dliê leh ana\n lo\ w^t hrui blei, bohnik `u bi mjhua ho\ng Hdra\ mtru\n 135 mơ\ng Knu\k kna, duah bi c\h^ mnia si c\ia\ng, kyua ana\n amâo mâo dưi msir mkra ôh, jao kơ công an ka\n mâo klei tu\ lei”. 

T^ng yap kluôm kr^ng Dap Kngư, ênha\ dliê ara\ anei hro\ leh gia\m 360 êbâo ha mka\ ho\ng klei tu\ w^t duah mka\ dla\ng thu\n 2008. Du\m c\ar lui luc\ lu êdu dliê jing Gia Lai mâo 135 êbao ha, Daklak mâo 78 êbâo ha, Kon Tum mâo 73 êbâo ha. Hluê si Nguyễn Bá Ngãi, K’ia\ng khua Knơ\ng dla\ng Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng, mta phu\n nga\ bi hro\ tru\n pral ênha\ dliê leh ana\n hnơ\ng dliê Dap Kngư jing klei rua\t kkua\t hla\m brua\ bi mlih hdra\ k`a\m ba yua dliê, ktung hluê klei bi rai dliê ma\ la\n nga\ lo\ hma, tle\ druôm ua\ kyâo soh ho\ng hdra\ bhia\n…

“ Kyua klei rua\t kua\t mđ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn alu\ wa\l, ana\n klei po\k nga\ du\m hdra\ brua\ bi mlih dliê, bohnik jing hdra\ brua\ bi mlih dliê pla ana ksu ho\ng klei rua\t amâo mâo hluê nga\ djo si klei kc\ah mtru\n mơ\ng knu\k kna, jing mta phu\n nga\ bi mhro\ 128.500 ha dliê hrông, truh 35,8% ênha\ dliê mhro\”. 

      Kno\ng hla\m 7 thu\n mơ\ng thu\n 2006 – 2013 kluôm kr^ng Dap Kngư mâo 700 hdra\ brua\ dưi mka\p brei hra\ m’ar duh bi liê ho\ng ênha\ dliê jih jang truh êbeh 215 êbâo ha. Lu hdra\ brua\ po\k nga\ amâo mâo klei tu\ ôh, nga\ truh klei bi mmhia\ la\n ala, mnuih [uôn sang bi kluh nao bi rai dliê mhia\ klei ba yua la\n. Klei anei kno\ng dưi bi msưh kdu\n leh ana\n [rư\ [rư\ dưi bi mkhư\ mơ\ng knhal jih thu\n 2011, hla\k khua knu\k kna mâo asa\p mtru\n kơ mđ^ du\m hdra\ jêc\ răng mgang dliê, bi mkhư\ klei bi rai dliê leh ana\n bi kdơ\ng ho\ng mnuih nga\ brua\; mb^t ana\n brei mdei du\m hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng ti la\n mâo dliê. Du\m c\ar Dap Kngư bi hrui w^t du\m hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng ho\ng boh pro\ng truh êbeh 10 êbâo ha dliê, [ia\ klei truh luc\ dliê a\t ka mdei mơh.

Ti anôk bi k[^n Anôk g^t gai knu\k kna kơ hdra\ kc\ah răng mgang leh ana\n mđ^ kyar dliê  mơ\ng thu\n 2011 – 2020 mko\ mjing ti Daklak knhal jih hruê ka\m, K’ia\ng khua knu\k kna Hoàng Trung Hải m`a\ kla\: du\m phu\n dhar brua\ mb^t ho\ng du\m c\ar dap Kngư c\ia\ng nga\ bi kla\ mta phu\n c\ia\ng mâo hdra\ msir mkra bi djo\. Hla\m ana\n c\ia\ng k[^n ai mnuih nga\ brua\ pioh hluê nga\ bi mđra\m mb^t mơ\ng klei bhia\n hdra\ mtru\n mrâo, mđ^ klei thâo kơ brua\ mơ\ng pô dliê, msir mkra bi djo\ kla\ du\m phuyng dôk nah tluôn brua\ bi rai dliê, mđ^ klei hâo hưn mtô mblang kơ hdra\ bhia\n, mđ^ klei hd^p mda mnuih [uôn sàng ti du\m kr^ng dleh dlan… Dưi nga\ sna\n kơh, Dap Kngư dưi răng kriê dliê leh ana\n mđ^ kyar dliê h’^t kja\p. K’ia\ng Khua knu\k kna HoàngTrung Hải lac\ kla\:

“ Klei hd^p mda mnuih [uôn sang ti kr^ng wa\l mâo dliê jing mta klei yuôm bha\n c\ia\ng drei bi mko\ mjing ja\k brua\ kriê dla\ng răng mgang dliê, sna\n brua\ anei Đảng , Knu\k kna mâo leh lu hdra\ mtru\n, bohnik klei bhia\n hdra\ mtru\n kơ mđ^ kyar h’^t kja\p du\m kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti kr^ng taih kbưi, du\m hdra\ brua\ msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap, mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo c\ia\ng bi k[^n kơ kr^ng wa\l anei. Du\m hdra\ msir mơ\ng drei c\ia\ng nga\ bi `u mđra\m mb^t, dưi nga\ sna\n kơh sra\ng bi mhro\ klei kp^ ho\ng dliê”.

BTV: H’Nga.