VOV4.Êđê - Gialai ara\ anei jing ]ar mâo ênoh mnuih djo\ mâo klei rua\ êngoh bi [le\ êrah lu êdi hla\m kr^ng Dap kngư ho\ng gia\m 3 êbâo ]ô mnuih, ti tluôn ana\n jing Daklak mâo êbeh 2.200 ]ô mnuih rua\. 100% kdriêk, wa\l krah, [uôn pro\ng ti 2 ]ar anei mâo s’a^ mnuih djo\ klei rua\ leh ana\n mâo anôk jih sa boh [uôn djo\ mâo klei rua\ êngoh bi [le\ êrah. Amai Kpa\ H’Lưih, sa\ Dlei Yang, kdriêk Êa Hleo, ]ar Daklak brei thâo:“ Djo\ mâo klei rua\ jih sa boh [uôn, mâo mnuih 2-3 bliư\ êngoh, mâo mnuih 2 bliư\. Mâo sang sna\n mrâo djo\ klei rua\ tal êlâo. Ka tuôm nao sang êa drao ôh kyua dôk mdrao ti sang, kyua nao sang êa drao a\t gơ\ dôk sna\n mơh”.

     Kyua ênoh mnuih djo\ klei rua\ êngoh bi [le\ êrah đ^ lu, du\m boh sang êa drao hla\m kr^ng hla\k dôk knia\ mnuih rua\ dôk đih mdrao. Ho\ng êbeh 450 ]ô mnuih nao  mdrao, kdriêk Đa\k Tô jing alu\ wa\l mâo ênoh mnuih djo\ klei rua\ lu êdi ti ]ar Kontum t^ng mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei. Kno\ng hja\n hla\m mlan 7 mrâo êgao, Sang êa drao kdriêk mâo tu\ mdrao leh 225 ]ô mnuih rua\. Aê mdrao Tô Ngọc Phấn, K’ia\ng khua anôk brua\ mdrao mgu\n kdriêk Đa\k Tô, ]ar Kontum brei thâo:“ Ti sang êa drao, klei rua\ êngoh bi [le\ êrah mâo hruê truh kơ 60 ]ô rua\. Sang êa drao kno\ng mâo ma\ 85 boh jhưng đih hluê si ênoh kc\ah mơ\ng Knơ\ng brua\ mdrao mgu\n jao. Ara\ anei ênoh mnuih rua\ mơ\ng 150 djo\ mmông mâo truh 160 ]ô. Jhưng đih bo\ ti Anôk mdrao klei rua\ kr^ng hlơr, kyua ana\n lo\ da\p jhưng đih brei mnuih rua\ dôk đih mb^t jhưng ho\ng mnuih rua\ ti du\m anôk mdrao mka\n, mse\ si Khoa Nội, Khoa Ngoại, Khoa Sản, Khoa Nhi mâo s’a^ mnuih mâo klei rua\ êngoh bi [le\ êrah dôk đih mdrao ti ana\n.”

       Bi ti Sang êa drao pro\ng ]ar Daklak, gia\m 1 mlan ho\ng anei, ênoh mnuih djo\ klei rua\ êngoh bi [le\ êrah nao đih mdrao đ^ lu êdi, ênoh mnuih rua\ kjham a\t mâo lu mơh. Boh klei anei nga\ leh lu klei dleh dlan hla\m hdra\ do\ng mdrao. Aê mdrao Nguyễn Hai, khua adu\ mdrao klei rua\ tưp, Sang êa drao pro\ng ]ar Daklak brei thâo:“ Klei dleh dlan tal êlâo jing anôk brua\ mdrao mgu\n, kdra\p mnơ\ng yua, jhưng đih amâo dja\p ôh kơ mnuih rua\ dôk đih mdrao. Mnuih rua\ nao đih mdrao ]o\ng ba wa\t a`uê, jhưng kla\p pioh đih. Tal 2 jing kyua mnuih rua\ lu ana\n nao aê mdrao a\t du\m ana\n mơh amâo dưi hmao mâo lo\ mđ^ lu hluê ho\ng mnuih rua\ ôh. Ênoh mnuih rua\ đ^ 5 bliư\, êjai ana\n mnuih nga\ brua\ mdrao mgu\n amâo đ^ ôh.

       Mta phu\n klei rua\ êngoh bi [le\ êrah bluh mâo ktang ti kr^ng Dap kngư, mb^t ho\ng boh klei yan adiê, ana\n jing klei amâo thâo bi mđing leh ana\n klei nga\ ngơi ti mang mơ\ng mnuih [uôn sang hla\m hdra\ gang kdơ\ng ho\ng klei rua\. Du\m hruê ka\m ako\ yan hjan, brua\ mdrao mgu\n ]ar Kontum mko\ mjing leh du\m êpul nao krih êa drao hóa chất mguôp ho\ng brua\ huai mdoh wa\l anôk hd^p mda, mb^t ana\n bi hgu\m ho\ng brua\ knu\k kna nao truh hla\m gra\p boh sang mta\ ra\ng, ktrâo la] kơ hdra\ gang kdơ\ng ho\ng klei rua\, boh nik jing hdra\ mdjiê kê] [loh, hlua\t lo\k. Sna\n [ia\dah, hluê si aê mdrao Nguyễn Thị Vân, k’ia\ng khua anôk brua\ răng gang ho\ng klei rua\ tưp ]ar Kontum, klei amâo mđing leh ana\n nga\ ngơi mang mơ\ng mnuih [uôn sang nga\ leh lu klei dleh dlan hla\m hdra\ gang kdơ\ng ho\ng klei rua\ êngoh bi [le\ êrah“ Mnuih [uôn sang amâo mâo klei mđing ôh leh ana\n nga\ ngơi mang. Di`u dôk jưh s^t mâo klei rua\ sna\n brei phung nga\ brua\ mdrao mgu\n đru mdrao brei yơh. Đa đa mâo mnuih di`u m^n krih êa drao jing dưi gang mkhư\ leh klei rua\ êngoh bi [le\ êrah [ia\dah di`u amâo lo\ thâo sa\ng ôh klei rua\ êngoh bi [le\ êrah anei ]o\ng pô bi gang mkhư\ ho\ng hdra\ mdjiê kê] [loh, mdjiê hlua\t lo\k, huai mdoh wa\l anôk hd^p mda, du\m abu\ mgơ\ng êa, [lu\ng  kdơ\ng êa hla\m wa\l sang. Tơ krih êa drao hóa chất sna\n pô hưn mthâo mơh ho\ng ara\ng, [ia\ dah ara\ng amâo sa ai ho\ng pô, amâo po\k [a\ng bha\ krih êa drao ôh. Mâo mnuih [uôn sang amâo mâo ư brei pô mu\t hla\m sang di`u krih êa drao ôh”.

      Mse\ si ana\n mơh, ti ]ar Gialai, mnuih [uôn sang la] hdra\ gang mkhư\ klei rua\ jing brua\ klam mơ\ng anôk brua\ mdrao mgu\n. Đinh Hà Nam, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ mdrao mgu\n ti ]ar anei brei thâo:“ Mnuih [uôn sang m^n brua\ klam jing mơ\ng anôk brua\ mdrao mgu\n yơh. Klei sa ai mơ\ng mnuih [uôn sang amâo lu ôh, amâo ]ia\ng la] ôh jing pa\t ]ia\ng jih amâo sa ai. Hla\m wưng êgao, hmei nga\ leh ktang ph^t, hmei mko\ mjing leh lu hdra\ brei mnuih [uôn sang ]o\ng bi mdjiê kê], hlua\t lo\k ]ia\ng gang mkhư\ klei rua\ êngoh bi m[le\ êrah leh ana\n Zika. Gưl ]ar nga\, gưl kdriêk a\t nga\ mơh, mâo lu hdra\ brua\ [ia\dah leh kơna\n hmei nao ksiêm dla\ng mse\ si hdra\ bi mdoh wa\l hd^p mda amâo mâo klei mkra mlih ôh”.

       Mơ\ng klei ksiêm dla\ng hdra\ gang kdơ\ng ho\ng klei rua\ ti alu\ wa\l, Tiến sĩ Phạm Thọ Dược, Khua knơ\ng brua\ ksiêm hria\m leh ana\n gang kdơ\ng ho\ng klei rua\ tưp Dap kngư t^ng dla\ng, kha\ mtru\t mjhar leh lu hdra\ bi mdoh wa\l hd^p mda, [ua\n rơ\ng gang mkhư\ klei rua\, [ia\dah boh s^t klei hluê nga\ ti du\m anôk brua\ nah gu\ ka djo\ ho\ng hnơ\ng ]ua\n, ka ba w^t klei tu\ kno\ng nga\ tu\ kơ mâo ma\ đui]. Kyua ana\n, ka dưi bi mlih ôh klei m^n leh ana\n klei thâo sa\ng mơ\ng mnuih [uôn sang hla\m hdra\ gang kdơ\ng ho\ng klei rua\“ Wa\t ti alu\ wa\l a\t bi mkla\ mtru\t mjhar leh hdra\ brua\ truh kơ du\m anôk brua\ nah gu\, [ia\dah ka po\k hluê nga\ ôh hdra\ brua\ gang khư\ ho\ng klei rua\. Kyua klei anei ]ia\ng klei hgu\m hluê nga\ mơ\ng anôk brua\ kđi ]ar, klei mđing dla\ng mơ\ng mnuih [uôn sang. Kyua ana\n, klei hưn ra\ng, hdra\ hâo hưn, mtô mblang bi hri\m kơ klei suaih pral mơ\ng êpul êya brei dưi mđ^ ktang leh ana\n rơ\ng ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang mđing dla\ng h^n kơ klei suaih pral mơ\ng pô leh ana\n đru kơ anok brua\ knu\k kna nga\ ja\k h^n hdra\ gang mkhư\ ho\ng klei rua\.

      Ho\ng boh klei snei, brua\ mdrao mgu\n leh ana\n anôk brua\ knu\k kna du\m ]ar kr^ng Dap kngư hla\k g^r m[^n kơ hdra\ bi mdoh wa\l hd^p mda, ksiêm dla\ng amâo lui klei rua\ lo\ đ^ tưp lar. Boh nik, jing msir klei knia\ đei mnuih rua\ ti du\m boh sang êa drao, mđ^ h^n brua\ ksiêm dla\ng, mdrao mgu\n ti êpul êya ]ia\ng amâo lo\ mâo mnuih djiê kyua klei rua\ êngoh bi m[le\ êrah, Aê mdrao Doãn Hữu Long, Khua knơ\ng brua\ mdrao mgu\n ]ar Daklak brei thâo:“ }ia\ng dưi gang mkhư\ klei rua\ êngoh bi [le\ êrah, sna\n Knơ\ng brua\ mdrao mgu\n a\t g^t gai du\m êpul êya. Tal 1 jing dla\ng kơ boh klei rua\ ti êpul êya ]ia\ng mâo klei g^t gai, bi hgu\m plah wah du\m adu\ mdrao  bi djo\ guôp ]ia\ng kơ hdra\ mdrao klei rua\ êngoh bi m[le\ êrah mâo klei tu\. Tal 2 tơ anôk brua\  amâo dưi nga\ ôh sna\n hưn mthâo ho\ng Knơ\ng brua\ mdrao mgu\n ksiêm dla\ng w^t du\m anok brua\ mdrao mgu\n mơ\ng pô kia\ kriê c\ia\ng dưi bi kmlah hla\m hla\m sa wưng bhiâo djo\ ho\ng klei ]ia\ng ksiêm mka\ dla\ng mdrao klei rua\ mơ\ng êpul êya”./.

                                         H’Nê] pô ]ih hlo\ng ra\k.