VOV4.Êđê - Hlăk thu\n 2005, Dhar kreh ]ing ]har Lăn Dap kngư mâo leh UNESCO tu\ yap jing ngăn k^r Dhar kreh amâo mâo êdah kla\ mơ\ng anak mnuih. Dưi yap jing ngăn k^r yuôm bhăn mơ\ng du\m ênuk aê ama pô dưm mnuih [uôn sang ti Lăn Dap kngư. }ia\ng đăm kơ lu] ram, dhar kreh ]ing ]har bi mâo anôk hd^p tui si klei bhiăn pô, lehana\n pô ]ing ]harr mâo klei thâo kriê pioh ngăn dưn yuôm bhăn anei. Năng mơak klei thâo săng hlăm klei kriê pioh ]ing ]ar ăt adôk jing pro\ng ti lu [uôn sang.

Phung hlăk ai djuê ana Bahnar ti Plei Jun, sa\ Yang {a\k, kdriêk Đăk Pơ, ]ar Gialai mko\ mjing keh lehana\n tloh blei leh r^ng ]ing, lehana\n brei phung mduôn khua mtô bi hriăm, di`u ]ia\ng dja\ pioh knhuah gru dhar kreh ]ing ]harr djuê ana pô. Klei anei ba klei bi knga\r lehana\n mđ^ ai êdi ti Gialai, boh nik ho\ng phung khăp ]ia\ng kơ knhuah gru dhar kreh ]ing ]har anei. Klei anei hlăk 7 thu\n êlâo, phung hlăk ai Plei Jun lo\ kru\ w^t brua\ tông ]ing ]har [uôn pô. Ho\ng klei m^n duah prăk, di`u pla kbâo lehana\n hiu duah ma\ brua\ mưn mkuôm kơ keh prăk. Keh anei truăn pioh prăk ]ia\ng blei ]ing. Dua thu\n êdei kơ ana\n, phung hlăk ai Plei Jun mâo yơh mơ\ng 5ha đang kbâo di`u, mâo ba w^t giăm 200 êklăk prăk. Mơ\ng prăk anei blei tloh dua r^ng ]ing. Dua r^ng ]ing ana\n ara\ anei kreh pioh hlăm sang roong Plei Jun. lehana\n grăp hruê kăm, grăp mlan, phung hđeh nao hriăm tông, mâo phung mduôn khua mtô brei Đinh Nhất, hlăk ai Plei Jun brei thâo:

“Mơ\ng điêt hlo\ng truh kơ ara\ anei phung mduôn khua hlăm [uôn mtô bi hriăm tông ]ing ]har, hluê ho\ng ênhiang đưm, ênhiang mrâo. Phung hlăk ai hlăm [uôn jih jang khăp sơăi tui hriăm klei tông ]ing ]harr mơ\ng aê ama pô, phung amiêt khua awa mduôn di`u dja\ pioh du\m ênhiang đưm. Hlăm du\m klei djiê bru\, klei hua\ mnăm, klei hiu mguôp ti anei, ti adih, snăn êpul tông ]ing hlăk ai nao mơh”.

Leh mâo kru\ w^t êpul tông ]ing hlăm [uôn, snăn phung hlăk ai Plei Jun lo\ mkra mrâo sang roong, pioh kơ klei bi mguôp, boh nik tông ]ing ]har djo\ ho\ng knhuah đưn adih. Hlăm sang roong hmư\ ênai ]ing kwang, mnuih [uôn sang lo\ mơak m’ưr kdo\ ]huang. Brua\ kriê pioh knhuah gru dhar rkeh ]ing ]har mnuih Jrai ti sa\ knông lăn Ia O, kdriêk Ia Grai, ]ar Gialai ăt brei [uh ai êwa bluh đ^ ktang mơ\ng dhar kreh ]ing ]har mnuih [uôn sang ti anei.

Mâo lu go\ sang ăt adôk dja\ pioh du\m r^ng ]ing ]har pô. Mse\ ho\ng go\ sang Ksor Hơn ti Plei M^t Je\p. Dlăng kơ sang Hơn amâo mâo pro\ng siam ôh, [ia\dah mnuih [uôn sang ti anei la] “sang `u mdro\ng”. Amâo djo\ ôh jing mdro\ng kyua `u adôk dja\ pioh giăm 10 r^ng ]^ng ]har mơ\ng aê aduôn `u. Asei `u pô, `u la] `u mdro\ng mơh. Du\m r^ng ]ing ana\n jing ]ing đưm, amâo mâo djo\ kno\ng `u jing mdro\ng, [ia\dah jih mnuih Jrai hlăm Plei M^t Je\p mtam. Klei mdro\n ana\n ara\ anei, ho\ng `u lo\ yuôm h^n kơ êmô kbao, prăk mah. Ksor Hon La]:

“Jih jang r^ng ]ing anei, leh aê aduôn t^ng kơ mo# djiê, snăn pioh kơ ]ô anak. Anak ]ô dja\ pioh, tơdah [uôn sang mâo brua\ ngă snăn ]ing anei ba yua, mse\ si hlăm [uôn mâo găp djuê [ơ\ng kbao, êmô, snăn ba ]ing anei nao tông bi mơak. Amâo mâo dưi duah ]h^ ôh ]ing ]har. Kyuadah anei jing ngăn dưn mơ\ng aê ama pô, tơdah aê aduôn adôk hd^p s^t nik di`u jing pô ]ing, di`u dưi ]h^, bi pô jing ]ô anak snăn amâo mâo dưi ]h^ ôh”.

Găn leh sui thu\n êngu\n mlan, jăk yâo amâodah dleh dlan halưm kr^ng knông lăn, mduôn Rmah Yơh ti Plei Dăng, sa\ Ia O, 80 thu\n leh, brei thâo, ho\ng mnuih [uôn sang ti anei ]ing ]har jing dhar kreh amâo mâo dưi k[ah ôh mơ\ng đưm leh. Hruê hua\ blăm mnăm thu\n, klei ngă yang adiê, bi mâo ]ing ]har, mâo kpiê ]eh mâo klei bi kdo\ ]huang, ]ia\ng kơ jih jang mnuih [uôn sang mâo klei bi hgu\m mguôp. Mơ\ng đưm adih hlei sang mâo lu ]ing sang ana\n ara\ng yap mdro\ng, lehana\n pătdah jih jang grăp boh sang mâo sơăi ]ing ]har, hlei sang amâo mâo ôh ]ing snăn hê` kơ [uôn snăk. Hlăm sang mduôn Yơh ara\ anei adôk dua r^ng ]ing, sa r^ng ]ing hoa` mâo 11 boh, lehana\n sa r^ng ]ing pat mâo ma\ kno\nf sa boh. Anei jing ]ing yuôm bhăn êdi, ênuk mphu\n dô, klei k^r pioh ]ing ]har mâo mnuih Jrai anei mđing, boh nik ho\ng ]ing yuôm, ]ing đưm, Mduôn Yơh la]:

“Mnuih Jrai ti Ia O jing kr^ng phu\n kru\ kdơ\ng mơ\ng hlăk ênuk blah Prăng, blah Mi. Hlăk ana\n grăp blư\ phung Mi hriê kih bi rai [uôn sang, snăn mnuih [uôn sang bi kluh đue# hlăm kmrơ\ng, tăp năng hlo\ng truh kơ Campuchia dê] đue#, hu^ hyưt êdi. Êjai đue# kơ roh, lui jih pưk sang ngăn do\, [ia\dah ]ing ]har boh nik ]ing pat, ]ing pom jing đơ mta ]ing yuôm mnuih [uôn sang gui ti ro\ng, djiê amâodah hd^p ăt dja\ ba”.

Bi ti Plei Mơ Hra, sa\ Tơ Tung, kdriêk Kbang. {uôn mnuih Bahnar êđăp ênang ti gu\ jơ\ng ]ư\ pro\ng anôk hing kơ yang ang kơ ]ư\ pô jho\ng ktang Nu\p mphu\n dô, jing leh anôk kriê pioh ]ing ]har djuê ana pô đưm. Hlăm tlam mma\t knhal jih hruê kăm mnuih [uôn sang bi kuh ku\m ênu\m ênap hlăm sang roong ti krah wa\l lu phung êdam êra bi kdo\ ]huang, hrăm mb^t ho\ng ênai ]ing, lehana\n bi kưt mu` ênhiang djuê ana pô, lo\ bi mtô bi hriăm kơ phung hđeh. Dlăng hdră phung mduôn khua lo\ mtô kơ phung hđeh, snăn [uh yơh ai tiê, klei bluh đ^ ktang mơ\ng dhar kreh ]ing ]har Bahnar ti anei. Pătdah [uh dhar kreh ana\n bluh đ^ amâo mâo mdei leh gưl anei truh gưl mkăn, mse\ si amâo mâo hmăi djo\ ôh ho\ng dhar kreh ênuk ara\ anei. Đinh Trân, khua êpul tông ]ing ]har Plei Mơ Hra la]:

“Mơ\ng thu\n 2008, kâo mtô phung hđeh, lehana\n [uh phung hđeh khăp măng ai, snăn kâo bo\ ho\ng klei mơak. Mơ\ng aduôn aê drei đưm hlo\ng kơ ênuk drei ara\ anei ăt adôk dja\ pioh nanao klei bhiăn tông ]ing ]har hlăm klei djiê bru\, hlăm hua\ mnăm, [ơ\ng êmô kbao, lehana\n klei mơak hlăm [uôn. Ara\ anei hmei g^r lo\ mtô bi hriăm phung hđeh, brei di`u tông bi thấo, bi jăk lehana\n thâo khăp, thâo kriê pioh dhar kreh yuôm bhăn mơ\ng djuê ana pô anei”.

Tui si Dhar brua\ Dhar kreh ]ar Gialai, ara\ anei kluôm ]ar mâo êbeh 5.500 r^ng ]ing hlăm djăp boh [uôn mnuih djuê [ia\. Mâo lu snăk [uôn g^r lo\ kru\ w^t, kriê pioh dhar kreh ]ing ]har. Dhar brua\ djo\ tuôm ]ar Gialai ăt hlăk g^r ]ia\ng kơ grăp boh [uôn mnuih djuê [ia\ ti anei mâo sơăi ]ing ]har, mơ\ng năn lo\ kru\ w^t brua\ dhar kreh ]ing ]har hlăm ]ar. Phan Xuân Vũ, Khua knơ\ng brua\ dhar kreh, mjua\t ktang asei mlei, lehana\n hiu ]hưn ênguê ]ar Gialai, brei thâo:

“Mâo đa đa [uôn di`u dja\ pioh truh du\m êtuh r^ng ]ing, boh nik hlăm kdriêk Ia grai, đa đa mâo sang dja\ pioh mơ\ng 5 – 10 r^ng ]ing mtam. Anei yơh jing ngăn k^r yuôm bhăn êdi. S^t yơh mâo đa đa [uôn lu] ram, boh nik êjai hlăm wưng klei hd^p mda le\ hlăm klei dleh dlan. {ia\dah lo\ [uh leh mơ\ng mâo Festival ]ing ]har mko\ mjing ti Gialai thu\n 2009, snăn truh kơ ara\ anei klei duah bi ]h^ ]ing ]har amâo lo\ mâo ôh, djăp boh [uôn lo\ dơ\ng bi kriê pioh jăk. ]ar lo\ mjing djăp klei găl ]ia\ng kơ du\m boh [uôn amâo lo\ mâo ôh ]ing, snăn đru mprăp brei kơ mnuih [uôn sang”.

Kriê pioh dhar kreh ]ing ]har mơ\ng [uôn sang pô mtam, mơ\ng klei khăp tui si pô ]ing mâo, kla\ s^t kriê pioh bi jăk knhuah gru anei s^t nik srăng mâo klei tu\ dưn. Mơ\ng ana\n, đru mguôp ênai ]ing pô kwang nanao hlăm Lăn Dap Kngư la\ lia\ kdrăm k’ah anei.

Y-Khem pô ]ih ho\ng răk.