Wăl kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn Phú Yên dưi mkŏ mjing thŭn 2024, prŏng giăm 2.000 km² lăn hang leh anăn hlăm brô 1.000 km² krĭng êa ksĭ, găn hlăm 22 să, ƀuôn hgŭm nah Ngŏ čar Dak Lak. Êdah kdlưn hŏng klei bi mguôp plao ksĭ leh anăn êa ksĭ, wăl kriê pioh mâo dŭm wăl anôk jăk siam msĕ si ênao Ô Loan, ênao Cù Mông, kplang Xuân Đài, Nhất Tự Sơn, Hòn Yến… mbĭt hŏng dŭm gru grua gŭ lăn mâo h ƀuê ênuk hlăm brô 65 êklăk thŭn. Mbĭt anăn, tinei lŏ kriê pioh hdră dhar kreh lu jơr hŏng 3 wăl anôk knhuah gru ala čar êdah kdlưn, 19 wăl anôk knhuah gru ala čar, êbeh 80 wăl anôk knhuah gru gưl čar leh anăn 4 knhuah gru dhar kreh amâo êdah klă ala čar.

Klei bi mguôp plah wah lăn ala, êa ksĭ plao ksĭ, dhar kreh leh anăn h ƀuê ênuk mjing klei tŭ yuôm mdê hjăn mơ̆ng Wăl kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn Phú Yên. Hluê si pô thơ̆ng kơ bruă kreh knhâo Trần Tân Văn, anei jing dŭm tur knơ̆ng yuôm bhăn čiăng kơ Dak Lak mđing truh mkŏ mjing Wăl anôk mta lăn tar rŏng lăn UNESCO.

" Wăl ƀăng kưp čư̆ pui tar rŏng lăn mơ̆ng UNESCO jing sa klei bi hmô mđĭ kyar bruă duh mkra - ala ƀuôn hơĭt kjăp, mâo klei hmăi prŏng êdi hŏng jih jang bruă ngă mơ̆ng alŭ wăl. Klei bi hmô anei mpŭ, kriê pioh leh anăn mđĭ lar boh tŭ yuôm mơ̆ng jih jang dŭm mta mnơ̆ng kriê pioh, hlăm anăn boh tŭ yuôm mnơ̆ng kriê pioh ƀăng kưp čư̆ pui jing phŭn, boh nik dlăng myuôm klei bi mguôp plah wah dŭm boh tŭ yuôm ƀăng kưp čư̆ pui hŏng dŭm boh tŭ yuôm mkăn."

Khădah Wăl kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn Phú Yên mâo lu klei găl čiăng mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê ƀiădah ară anei ênoh yuôm mnơ̆ng kriê pioh ka dưi ba yua djŏ guôp. Ti dŭm anôk mnơ̆ng kriê pioh, anôk bruă nah gŭ mkăp kơ phung tuê hiu čhưn ênguê adôk kƀah. Bruă mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê ăt ka bi knar, hlăk êjai dŭm klei yăl dliê kơ mnơ̆ng gŭ lăn, h ƀuê ênuk leh anăn dhar kreh ka dưi bi lar hŏng klei jăk čiăng kơ phung tuê hiu čhưn ênguê dưi thâo săng êlam hĭn kơ krĭng lăn. Anei yơh jing klei kƀah čiăng dưi bi bŏ tơdah čiăng kơ Wăl kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn Phú Yên amâo djŏ knŏng mâo sa anăn knăl ƀiădah klă sĭt jing sa gru hmô mđĭ kyar kjăp.

Mơ̆ng boh sĭt ba yua, Hoàng Xuân Đôn, Khua Anôk bruă kriê dlăng Wăl anôk kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn êa jăk siam tar rŏng lăn UNESCO Krĭng lăn boh tâo Đồng Văn, čar Tuyên Quang, tĭng dlăng: Phú Yên mâo mnơ̆ng kriê pioh lu jơr, êlan klông jăk găl, mbĭt hŏng lu bruă djuê ana mơ̆ng đưm leh anăn klei găl mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê, klei dôk kƀah jing hdră ngă bruă bi djŏ guôp.

Wăl kriê pioh mnơ̆ng gŭ lăn Phú Yên mâo djăp mta klei găl kơ mnơ̆ng kriê pioh čiăng mđĭ kyar, mâo ai dưi mđĭ kyar ti anôk pô mơ̆ng mnuih ƀuôn sang, kyua mnuih ƀuôn sang leh anăn kơ mnuih ƀuôn sang. Klei ară anei jing hdră ngă bruă, čar ăt brei mjing tur knơ̆ng tal êlâo jing anak mnuih leh anăn ai dưi."

Msĕ snăn, bruă amâo djŏ knŏng duh bi liê kơ anôk bruă nah gŭ amâodah mkŏ mjing mnơ̆ng dhơ̆ng hiu čhưn ênguê ôh. Yuôm bhăn hĭn jing mkŏ mjing êpul êya djăp klei thâo čiăng thâo ƀuh, kriê pioh, mblang leh anăn yăl dliê kơ mnơ̆ng kriê pioh; mbĭt anăn đru kơ mnuih ƀuôn sang thâo săng mnơ̆ng kriê pioh jing boh kdrŭt đĭ kyar mơ̆ng êpul êya.

Trịnh Hải Sơn, Khua kiă kriê anôk bruă thơ̆ng kơ bruă Wăl ƀăng kơưp čư̆ pui tar rŏng lăn Việt Nam, lač Dak Lak brei pŏk ngă mđrăm mbĭt mơ̆ng bi leh hră mơar kreh knhâo truh kơ kriê pioh mnơ̆ng kriê pioh leh anăn mđĭ klei thâo săng êpul êya:

"Tal êlâo jing srăng mprăp hră mơar djăp ênŭm hŏng klei nao hgŭm mơ̆ng phung thơ̆ng kơ bruă. Tal dua jing bruă mtrŭt mđĭ klei kriê pioh dŭm boh tŭ yuôm knhuah gru, boh nik jing knhuah gru lăn êa hlăm alŭ wăl wăl anôk kriê pioh, mđĭ klei thâo săng hlăm êpul êya čiăng mđing truh kơ êdei anăp dưi mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê. Leh anăn brei mkŏ mjing hdră kčah hlăm boh klei bi mlih yan adiê čiăng mđĭ kyar hơĭt kjăp Wăl anôk kriê pioh lăn êa anei."

Anei ăt jing hdră êlan mâo čar Dak Lak dôk bi mklă hlăm hdră mkŏ mjing Wăl ƀăng kơưp čư̆ pui Phú Yên. Mta kñăm kčah jing mkŏ mjing gru hmô đĭ kyar klă sĭt, mă kriê pioh jing tur knơ̆ng leh anăn êpul êya jing phŭn. Hlăm tur knơ̆ng anăn, alŭ wăl srăng mkŏ mjing dŭm hdră hiu čhưn ênguê ƀăng kơưp čư̆ pui, hiu čhưn ênguê tui ksiêm, hiu čhưn êpul êya, mtô bi hriăm leh anăn ksiêm hriăm; bi mguôp mnơ̆ng kriê pioh ƀăng kơưp čư̆ pui hŏng dhar kreh, mnơ̆ng ƀơ̆ng huă, ƀuôn bruă leh anăn bruă lŏ hma čiăng mkŏ mjing hdră mnơ̆ng dhơ̆ng mâo boh tŭ yuôm. Huỳnh Vĩnh Ngọc, Khua anôk bruă kriê dlăng wăl ƀăng kơưp čư̆ pui Phú Yên, brei thâo anôk bruă dôk pŏk ngă Hdră bruă hŏng 12 bruă klam phŭn.

"Hmei dôk mđing kơ bruă pŏk ngă ksiêm dlăng, tĭng dlăng kluôm wĭt dŭm mnơ̆ng kriê pioh lăn êa ăt msĕ mơh lu jơr mnơ̆ng dhơ̆ng hdĭp hlăm krĭng wăl knhuah gru lăn êa čiăng ngă tur knơ̆ng hưn mdah kreh knhâo. Mơ̆ng anăn mâo dŭm klei bi klă kơ kreh knhâo snăn hmei srăng mkŏ mjing dŭm klei kƀĭn trông kreh knhâo lu ala čar ăt msĕ mơh bi kjăp leh anăn bi leh hră mơar čiăng ba mdah kơ UNESCO hlăm thŭn 2027."

Anăn knăl UNESCO knŏng mâo boh tŭ dưn tơdah mnơ̆ng kriê pioh dưi kriê pioh leh anăn jing boh kdrŭt kơ êpul êya. Tơdah mnuih ƀuôn sang dưi dưn mơ̆ng mnơ̆ng kriê pioh ƀuôn sang pô, diñu ăt srăng jing phung kriê pioh mnơ̆ng kriê pioh jăk hĭn. Anăn jing tur knơ̆ng čiăng kơ Wăl anôk mta lăn Phú Yên mrâo kpưn đĭ truh kơ anăn knăl tar rŏng lăn, lŏ dơ̆ng jing boh kdrŭt đĭ kyar hơĭt kjăp.