VOV4.Êđê - Giăm anei, ana dổi dưi bi lar pla mjing lu ti Lăn Dap Kngư leh anăn brei prăk hrui w^t du\m thu\n mơ\ng du\m êtuh êklăk truh du\m êklai hlăm sa ha. Mta ana dliê anei mâo kyâo, asa\r yuôm, ara\ anei jing ana pioh ba pla mjing mâo ênoh yuôm, lu mnuih [uôn sang pla leh hlăm kr^ng wa\l, mđ^ hnơ\ng k'up êyui leh anăn bruă duh mkra mơ\ng kluôm dliê leh anăn pưk hma.

Dôk ti djiêu ana dổi mrâo pla sui ho\ng anei 2 thu\n [ia\dah dlông leh truh 3,5m, mnga ho\ng boh bo\ hla\m ana, amai Phạm Thị Nhạn, thôn Đồi Mây, sa\ knông la\n Dak Wil, kdriêk }ư\ Ju\t, ]ar Daknông amâo mda\p ôh klei m’ak mơ\ng pô. Mơ\ng klei bi mkla\ “Bi mlih” mnơ\ng pla ti đang tiu go\ sang pô mâo ba w^t leh boh tu\ dưn. Amai Nhạn brei thâo, hla\m 3 mta ana pla bi hrô tiu jing boh sầu riêng, đàn hương lehana\n ana dổi, hla\m ana\n ana dổi yơh ba w^t boh tu\ kdlưn h^n. Ana đ^ jing pral, bi knar lehana\n mpra\p hrui pe\ boh tal êlâo ho\ng hla\m brô 2 – 3 kg/boh mtah/ana, ho\ng ênoh ]h^ 100.000 pra\k/kg boh mtah snăn 200 phu\n ana dổi mâo ba w^t hla\m brô 50 êkla\k pra\k:“Ana dổi anei đ^ jing pral sna\k, mơ\ng mmông pla truh kơ ara\ anei hmei kno\ng pruê 1 blư\ đui] hbâo pruê, bi yan bhang hmei krih êa [ia\ mơh. Gơ\ ênưih sna\k, amâo krih ya mta êa drao ôh. Gra\p ana mâo mnga, bi adiê leh, na\ng ai truh kơ Têt adih dưi yơh pe\ boh anei”.

Kbưi ho\ng sang aduôn Nhạn 160km, Thào Seo Pao, mnuih Mông, thôn 11, sa\ kr^ng taih kbưi }ư\ San, kdriêk Mdrak, ]ar Daklak a\t ba pla 400 phu\n ana dổi hla\m ênha\ la\n 4ha hla\m knhal jih thu\n 2019. Mrâo pla 10 mlan, [ia\dah ana dổi ba leh kơ `u lu klei ]ang hma\ng. Ara\ anei, ana anei dlông leh êbeh 1m, mâo [ia\ ana mphu\n bi mnga leh:“Ana dổi pô pla truh 4 – 5 thu\n gơ\ mâo hrui pe\ nanao leh, amâo lo\ guôn pla mrâo ôh, gơ\ hd^p sui, truh du\m êtuh thu\n. Boh tu\ brua\ duh mkra a\t lu h^n du\m blư\ mka\ ho\ng ana mtu\k mjeh mrâo. Kyua ana mtu\k mjeh mrâo drei pla 4 – 5 thu\n drei lui lehana\n lo\ pla mrâo yơh, ênoh bi liê lu mơh [ia\dah hnư hrui w^t le\ [ia\ h^n mka\ ho\ng ana dổi.

Mjeh ana dổi mâo Thào Seo Pao ti sa\ kr^ng 3 }ư\ San lehana\n aduôn Phạm Thị Nhạn ti sa\ knông la\n Dak Wil ba pla jing mjeh ana dổi mrâo, blei mơ\ng Anôk brua\ TNHH Thanh Dổi Xanh, thôn Cao Thắng, sa\ Ea Kao, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt. Pô anôk brua\ anei, ayo\ng Hoàng Xuân Thanh brei thâo, mjeh dổi mtah mâo anôk brua\ `u mka\p jing mjeh mrâo, mâo ayo\ng pô grep mơ\ng ana ngọc lan ho\ng ana dổi dliê ti kdriêk Mdrak, ]ar Daklak. Mjeh ana dổi mrâo đ^ jing pral, 2 – 3 thu\n pla dưi pe\ leh boh, lehana\n thu\n tal 5 hrui pe\ h’^t yơh ho\ng hnơ\ng kah knar mơ\ng 20 – 30kg/ana. Ara\ anei, đang dổi go\ sang ayo\ng Thanh mâo 80 ana, dưi pla mơ\ng thu\n 2008, gra\p thu\n ana dổi brei leh hnư hrui w^t hla\m brô 2 êklai pra\k.

Boh tu\ kla\ s^t mơ\ng ana dổi mjeh mrâo lo\ po\k sa klei ga\l đ^ hriê kơ mdro\ng kơ Anôk brua\ Thanh Dổi Xanh, hla\k mâo lu mnuih blei hriê mơ\ng Hòa Bình, Hà Giang, Nghệ An, Thanh Hóa, Bình Phước, Đồng Nai, Bình Dương a\t hriê tinei ]ia\ng blei mjeh, hnơ\ng mâo êbeh du\m êtuh êbâo ana hla\m 1 thu\n. Mjeh ana anei mâo anôk brua\ bi kla\ klei kuôl ka\ ra\ng mgang, leh 5 thu\n, gra\p ana mâo mơ\ng 20kg kơ dlông kơh ma\ pra\k ana mjeh. Ho\ng du\m ]ar kr^ng la\n dap kngư, anôk brua\ lo\ duh bi liê mjeh kơ du\m êpul brua\ lehana\n du\m anôk nga\ lo\ hma pla ana dổi. Ayo\ng Hoàng Xuân Thanh la] snei, `u tuh êyuh jih ai tiê kơ ana dổi kyua anei jing ana dliê, lehana\n pla sra\ng mjing kơ êdei ana\p ja\k siam kơ kr^ng La\n dap kngư:“Hla\k go\ sang mơ\ng Hoà Bình hriê ti kr^ng La\n dap kngư, ama kâo la], dliê ara\ng bi rai jih ara\ anei hlei pô dưi lo\ pla dliê jing ja\k êdi yơh. Kâo mâo klei m^n pla dliê mơ\ng hla\k ana\n lehana\n ara\ anei kâo a\t mâo klei m^n mse\ ho\ng ana kâo hla\k ana\n mơh, kâo g^r ma\ brua\, po\k mlar ênha\ pla ktang pro\ng ktang ja\k. Tơdah nga\ djo\ hdra\, yuôm h^n brua\ anei mơh ho\ng mah”.

Đ^ jing pral, kyâo ja\k, asa\r yuôm, ana dổi hla\k mâo mnuih [uôn sang kr^ng La\n dap kngư lehana\n lu ]ar mka\n mâo klei ]ang hma\ng ja\k j^n. Ho\ng sa\ Êa Kao, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, anôk mjing leh ana dổi grep, mâo leh lu đang dổi mâo ba pla mjing gru hmô brua\ lo\ hma mguôp ho\ng dliê kmrơ\ng ba w^t boh tu\ êdah kdlưn. Aduôn Hồ Thị Cẩm Lai, Khua anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak brei thâo, lu đang dổi mrâo pla 5 – 7 thu\n, mâo leh hnư hrui w^t du\m êtuh êkla\k pra\k/ha:“Ana dổi jing ana dliê kmrơ\ng ênưih ba pla, đ^ jing pral ti dja\p kr^ng la\n lehana\n mâo [ia\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Boh tu\ brua\ duh mkra mơ\ng ana dổi dưi bi êdah leh kla\ s^t, êdah kdlưn, hla\m brô 100 ana/ha sna\k hnư hrui w^t êbeh 500 êkla\k pra\k/thu\n.

Sui ho\ng anei, ma\ brua\ dliê kmrơ\ng, pla ana kyâo dliê drei kreh m^n ana\n jing mnuih [un knap, kr^ng la\n sah kba amâo ]a\t jing kơh ba pla dliê. }ia\ng mđ^ kyar brua\ pla dliê hla\m wưng ara\ anei, brei drei bi mguôp wa\t hnơ\ng luôm dliê, hnư hrui w^t gra\p thu\n lehana\n ênoh kyâo mâo ba w^t leh jih wưng đ^ jing. Ana dổi dưi msir mghaih jih klei ana\n lehana\n mphu\n bi mlih hdra\ m^n, hdra\ nga\ hla\m brua\ pla dliê, đru bi mkla\: Dliê jing mah djo\ si boh tu\ brua\ duh mkra dliê ba w^t./.

Công Bắc pô ]ih – H’Nê] pô mblang