Klei ]ih tal 1: Mđ^ kyar ]ia\ng bi h’^t kja\p nanao.

VOV4.Êđê – Kr^ng La\n Dap kngư mâo 5 ]ar: Kontum, Gialai, Daklak, Daknông leh ana\n Lâm Đồng. Dap kngư mâo la\n ala ja\k jing, yan adiê ja\k ga\l ]ia\ng mđ^ kyar brua\ nga\ lo\ hma, ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng; tinei mâo du\m la\n mnga êa m’ak hing ang, ho\ng knhuah dhar kreh ja\k siam, lu jơr êdi mơ\ng du\m djuê ana [ia\ hla\k leh ana\n dôk iêu m[^n leh ana\n tluh tlui` êdi ho\ng lu phung tuê hiu ]hưn dla\ng alu\ wa\l… Klei ga\l mâo mơ\ng kr^ng La\n Dap kngư pro\ng sna\k, [ia\dah ka dưi ma\ ba yua tu\ dưn ôh, kyua ana\n anei a\t jing kr^ng mâo brua\ duh mkra yang [uôn adôk êmưh đ^ kyar mka\ ho\ng 6 kr^ng mka\n hla\m kluôm ala.

Du\m klei ]ih “Duh bi liê mđ^ kyar kr^ng Dap kngư: Mơ\ng sra\ng bi mlih”, mơ\ng Êpul ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap kngư sra\ng la] kơ klei anei. Klei ]ih tal êlâo mâo ana\n “Mđ^ kyar ]ia\ng bi h’^t kja\p nanao”.

Du\m hruê ako\ mlan 5/2017 anei klei mơak pro\ng ho\ng mnuih ngă brua\, lehana\n du\m êbâo ]ô mnuih pla Actosi ti Đà Lạt ]ar Lâm Đồng. Ana\n jing knơ\ng brua\ mkra mjing êa drao Lâm Đồng Ladophar jing sa hlăm 3 knơ\ng brua\ jăk êdi hlăm kluôm ala mâo ma\ leh klei pah mni kjăp djo\ ênoh ]ua\n ala ta] êngao mơ\ng Châu Á – Thái Bình Dương. Anei jing klei pah mni ho\ng hlei knơ\ng brua\, mâo hnơ\ng jăk djăp ênoh ]ua\n ala ta] êngao mơ\ng Châu Á - Thái Bình Dương mđup brei.

Ladophar mkra mjing mơ\ng Actiso ma\ prăi pioh mkăp kơ du\m knơ\ng brua\ mkra mjing êa drao hlăm ala ]ar lehana\n ala ta] êngao. Mâo mkra mjing hl^n klo\, hl^n m’êa, ]ê, ke\o… Mnơ\ng mơ\ng Ladophar mkra mjing mâo leh lu mnuih hlăm ala ]ar bi mni, blei yua, lehana\n mâo ba ]h^ kơ ala ta] êngao. Ladophar mâo nanaio hnơ\ng hrui w^t đ^. Actiso pla mjing mâo kuôl ka\ hrui blei jih mơ\ng ako\ yan mtam.

Aduôn Phạm Thị Xuân Hương, Khua knơ\ng brua\ mkra mjing êa drao Lâm Đồng brei thâo: Knơ\ng brua\ duh bi liê leh êbeh 100 êklai prăk pioh ru\ mdơ\ng sang mkra mjing ho\ng kdrăp ma\ brua\ ênuk mrâo mrang, djăp ênoh ]ua\n mkra mjing tui si Êpul hgu\m brua\ (WHO) mta\. Lehana\n knơ\ng brua\ Ladophar lo\ duh kơ brua\ mjua\t bi hriăm êpul ngă brua\. Ho\ng klei bhiăn ngă brua\ ktang, ]ia\ng bi mâo mnơ\ng pioh mkra mjing doh, dơ\ng mơ\ng mphu\n pla mjing mtam. Aduôn Phạm Thị Xuân Hương la]: Ladophar găn leh sa wưng sui ru\ mdơ\ng êbeh 20 thu\n mâo leh klei bi mlih yuôm bhăn: “Amâo mâo djo\ ôh anôk anei ngă jăk, snăn dưi mđ^ bi lar kơ anôk mkăn, lehana\n mnuih mkăn ngă jing amâo mâo djo\ do\ pô ôh. Klei anei brei mâo hdră brua\ sang ]ư\ êa mđing bi kla\. Drei mâo leh lu klei hriăm mơ\ng brua\ pla mjing, kyuadah hlei pô pla mjing mnơ\ng ana\n mâo klei tu\ dưn, snăn lu mnuih bi kluh pla, leh klei ana\n tuôm ho\ng klei amâo mâo jăk. Ma\ brua\ ]o\ng duah ngă ma\, kno\ng ba hriê klei lu] liê hơăi mung mang. Klei lu] liê ana\n tal êlâo le\ ti mra mnuih [uôn sang, lehana\n kơ phung duh mkra lehana\n knhal tu] wa\t kơ yang [uôn. Snăn kâo m^n brua\ anei brei mâo knu\k kna ta\ êlan hâo hưn bi djo\, ]ua\l mka\ brua\ bi jăk, jing yuôm bhăn snăk”.

{uh leh lu sang mkra mjing [ê` hra le\ hlăm klei kruh brua\, kyuadah kdrăp ma\ brua\ hđăp, ktang ma\ brua\ ktang le\ hlăm klei lu] liê, mse\ si sang mkra mjing [ê` hra An Khê, ]ar Gialai, mâo leh klei mđ^ kyar kjăp, lehana\n dưi mdrơ\ng ho\ng klei blei ba [ê` hra\ mơ\ng ala ta] êngao ho\ng ênoh êlưih. Nguyễn VănHảo, K’ia\ng khua sang mkra mjing kbâo [ê` hra An Khê brei thâo: Thu\n 2016 sang mkra mjing anei duh bi liê leh truh 2 êbâo êklai prăk blei mprăk kdrăp ma\ brua\ mrâo, dưi mkra mjing truh 18 êbâo tôn kbâo/hruê, jing leh anôk mkra mjing mâo hnơ\ng ma\ brua\ pro\ng h^n ara\ anei. Sang mkra mjing kbâo An Khê mâo duh bi liê leh êbeh 100 êklai prăk, amâo ma\ prăk mnga kơ mnuih pla mjing kbâo bi mlih mjeh, mđ^ hnơ\ng êa kbâo mâo. Mơ\ng klei ana\n hnơ\ng êa kbâo mâo mơ\ng 65tôn/ha lo\ mđ^ leh giăm 100 tôn. Sang mkra mjing ăt duh bi liê 10 boh êdeh koh kbâo, grăp boh êdeh ho\ng ênoh 10 êklai prăk k`ăm bi hro\ ai mnuih koh kbâo. Ara\ anei mâo leh 45% ênha\ pla mjing kbâo hla\m ênoh 26 êbâo ha mâo koh ho\ng êdeh.

Nguyễn Văn Hảo la]: “Mnuih pla mjing lehana\n phung duh mkra mâo sơăi klei m^n ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn brua\ knua\, snăn amâo lo\ mâo hdrăe mkrăn ôh, jing mprăp kdrăp ma\ brua\, lehana\n mđ^ hnơ\ng tu\ dưn kbâo mâo. Hlăm sang mkra mjing mđ^ klei tu\ dưn brua\ mkra mjing, ho\ng kdrăp ma\ brua\ mrâo mrang. Snăn hlăm đang kbâo ăt pla mjing ho\ng mjeh jăk. Snăn ba w^t mkra mjing mâo leh kdrăp ma\ brua\ mrâo mrang. Lehana\n ênoh bi liê kơ phung pla mjing dlăng kriê mơ\ng pla hlo\ng kơ koh ăt hro\, kyua mâo leh êdeh koh kbâo, snăn hlăm 1 tôn kbâo mnuih pla mjing mâo mdul hlăm brô 50 êbâo prăk”.

Mâo du\m hdră brua\ hlăk dôk ngă ti Lăn Dap Kngư, [ia\dah êmưt hlăm klei ma\ brua\ kyua klei ruh mghaih anôk ala, lehana\n klei êmưt ngăn prăk amâo lo\ djo\ mse\ si klei [ua\n rơ\ng. Ngă jăk brua\ ruh mgaih anôk ala lehana\n duh bi pral prăk kơ brua\ mkra mjing djo\ ho\ng klei [ua\n rơ\ng s^t nik brua\ srăng leh pral. Mse\ si hdră brua\ mkra êlan dơ\ng pro\ng Hồ Chí Minh mơ\ng Gialai truh kơ Daknông jing sa klei bi hmô, hlăm brua\ ruh mghaih anôk ala, lehana\n brua\ mkăp prăk mkra êlan. Mơ\ng ana\n brua\ mâo ngă êlâo kơ hruê k]ah. Hoàng Văn Trung, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ Quang Đức, Gialai brei thâo, Knơ\ng brua\ djo\ mkra 26km êlan Hồ Chí Minh găn Lăn Dap Kngư ho\ng ênoh bi liê truh 840 êklai prăk, kyua mâo mkăp prăk djo\ ho\ng klei kuôl ka\ snăn brua\ mâo mkra pral mơh: “Hmei mâo knơ\ng prăk VietBank brei ]an 85%. Mâo mkăp leh djăp ênu\m pral mse\ si klei leh kuôl ka\, snăn hmei mkra êlan leh êlâo kơ hruê k]ah truh 6 mlan tui si klei kuôl ka\ BOT”.

W^t la] klei phung ]ih klei mrâo mơ\ng sang mđung asa\p blu\ Việt Nam ti Lăn Dap Kngư êmuh, Thượng tướng Tô Lâm, Khua phu\n brua\ kahan ksiêm, Khua Êpul kia\ kriê Kr^ng Lăn Dap Kngư la]: “Lăn Dap Kngư mâo lu klei găl pro\ng. {ia\dah ya ngă amâo mâo klei đ^ kyar ôh, ya ngă ka mâo ôh phung duh mkra pro\ng hriê duh bi liê lehana\n ma\ brua\ ka mâo klei tu\ dưn ôh? Klei kâo dôk bi m^n pro\ng êdi jing si srăng ngă ]ia\ng kơ Lăn Dap Kngư mâo klei đ^ kyar? Êlâo dih mâo lu klei dôk hyưt kơ brua\ hlăm yang [uôn, kơ boh klei amâo mâo êđăp ênang, kơ brua\ răng mgang ala ]ar, snăn ya mta klei awa\t k[ah, bi tui duah phu\n agha `u ]ia\ng kơ klei duah [ơ\ng, klei êrô êbat, lehana\n tui duah klei găl duh mkra ti Lăn Dap Kngư. {ia\dah ara\ anei mâo klei hơ^t leh. Klei hơ^t kơ anei mjing klei găl kơ klei mđ^ kyar. Kâo la] êlâo dih drei pia hơ^t kjăp pioh mđ^ kyar, snăn ara\ anei brei mâo klei bi mlih mklăk ti Lăn Dap Kngư: Mđ^ kyar yơh ]ia\ng mjing klei găl kơ brua\ bi hơ^t kjăp”./.

Y Khem pô ]ih mkra.