VOV4.Êđê - }ia\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra mse\ si ru\ mkra hdra\ brua\ phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa, pla du\m mta ana sui thu\n, ru\ mkra du\m wa\l anôk hiu ]hưn ênguê sna\n hla\m wang 7-8 thu\n ho\ng anei, 360 êbâo ha dliê ti La\n Dap Kngư lui] rai jih. Ana\n jing klei ju\ jhat truh mơ\ng yan adiê nga\, klei êa lip lê], adiê không k[ah êa hl^m hjan mâo nanao đrông [rư\ hruê [rư\ kjham êjai. Sna\n si sra\ng nga\ ]ia\ng lo\ ba w^t klei mtah mda kơ la\n dliê jing sa brua\ dôk ]ia\ng êdi, jing klei djiê hd^p kơ êdei ana\p adih. Klei ]ih: “ Mtu\k mtu\l du\m hdra\ brua\ ks^ng mhia\ la\n dliê; mphu\n kơ du\m klei ]ih “ Dap kngư lui] du\m êtuh êbâo ha dliê – ênoh tla yuôm êdi kơ klei đ^ kyar”, mơ\ng êpul phung ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap Kngư la] kơ klei anei.

Dla\ng la\ng c\uê dliê êbuh krap, hưng kdưng. Đa du\m phu\n kyâo dliê adôk kbia\ kta\k. Kdrêc\ ana phung tle\ ua\ druôm kyâo ba mđue# leh, adôk ma\ kno\ng du\m djah ua\ kyâo, êdu\k leh ana\n adhan hla kyâo kriah kria. Ana\n jing klei [uh ti ktuê êlan la\n hla\m wa\l hiu c\hưn dla\ng la\n êa dliê kmrơ\ng {uôn Đon, ti sa\ Krông Ana, kdriêk {uôn Đon, c\ar Dak Lak. 10 thu\n êlâo, êbeh 1.300 ha dliê kr^ng wa\l anei djo\ jao kơ Knơ\ng brua\ Ksu Dak Lak nga\ brua\ hiu c\hưn dla\ng la\n ala dliê kmrơ\ng.

Klei bi rai dliê ti Gia Nghĩa, ]ar Dak Nông.

Hla\m 3 thu\n gia\m anei, brua\ duh mkra mnia blei amâo mâo klei tu\ ôh, wa\l anôk hiu c\hưn lui êruh, dliê mâo pô [ia\ mse\ si amâo mâo ana\n, phung tle\ ua\ druôm kyâo nao tle\ ua\ druôm kyâo si c\ia\\ng. Nguyễn Ngọc Sanh, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ ksu Dak lak lac\:“ Wa\l dliê ti {uôn Đon sna\n thu\n 2012 hmei jao kơ Knơ\ng brua\ cổ phần hiu c\hưn dla\ng {uôn Đon, [ia\ mơ\ng ana\n truh kơ ara\ anei a\t ka dưi msir bi leh mơh, sna\n amâo mâo thâo ôh ti anôk gun kpa\k. Hla\m hra\ m’ar a\t ka nga\ leh mơh, ana\n knơ\ng brua\ ksu Dak Lak bi răng kriê dliê hluê si klei  kc\ah mtru\n mơ\ng Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar, ana\n ara\ anei Knơ\ng brua\ tuôm ho\ng klei dleh dlan êdi, [ia\ gra\p mlan a\t bi ba nao 10 c\ô mnuih răng mgang hla\m dliê pioh răng kriê dliê”.

Mâo du\m êbâo ha dliê kmrơ\ng {uôn Đon, [ia\ êpul răng mgang mâo ma\ du\m c\ô đuic\ ana\n klei luc\ dliê jing gơ\ mâo yơh. Anei a\t jing klei mơ\ng lu hdra\ brua\ mka\n hla\m ênoh êbeh 100 hdra\ brua\ dưi djo\ jao la\n, jao dliê pioh bi mđ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn ti c\ar Dak Lak. Ara\ anei, Dak lak mâo gia\m 30 êbâo ha dliê mnuih [uôn sang bi ks^ng ma\, bi mmhia\. Nguyễn Quốc Hưng, Khua Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng Dak Lak lac\: “ Hdra\ k`a\m mơ\ng di`u jing nao pioh ma\ la\n ba c\h^, [ia\ lu a\t bi liê pra\k pioh kriê dla\ng răng mgang dliê, [ia\ êpul nga\ brua\ mơ\ng du\m knơ\ng brua\ anei amâo mâo thâo kơ brua\ mse\ ho\ng du\m knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng ôh ana\n gơ\ dleh, tuôm ho\ng mnuih [uôn sang ks^ng mmhia\ ma\, tle\ ua\ druôm kyâo, kla\ s^t gơ\ ara\ anei ti lo\ mâo dôk ma\ ana kyâo”.

Jao dliê kơ anôk brua\ leh ana\n nga\ luc\ rai dliê jing klei [uh s^t êdi ti du\m c\ar Dap Kngư. Êdah êdi kơ du\m hdra\ brua\ [ơ\ng dliê ti kr^ng anei bi lac\ kơ hdra\ brua\ ba bi mlih 50 êbâo ha dliê tu\l ba pla ksu mơ\ng c\ar Gia Lai. Truh kơ ara\ anei du\m anôk brua\ bi rai jih  27 êbâo ha, đa c\o\ng bi rai du\m wa\l anôk dliê êngao klei c\ua\l mka\. Dliê luc\ rai, ksu hla\k dleh dlan kno\ng adôk jing la\n, sna\n du\m anôk brua\ bi duah hdra\ thiêl [ơ\ng yơh, amâo mâo uê` ôh kơ du\m klei kc\ah mtru\n mơ\ng hdra\ bhia\n, Phạm Đình Thu, Khua Hội đồng nhân dân c\ar Gia lai brei thâo:“ Brua\ po\k hluê nga\ rua\t kua\t, ana\n gơ\ ênha\ đang ksu ba pla ti la\n dliê tu\l [uh leh gơ\ [rư\ djiê ram, đa đang ksu lo\ w^t ba pla, [ia\ amâo mâo đei jing ôh. Ara\ anei, du\m anôk brua\ c\o\ng di`u pô bi mlih ba pla mnơ\ng mka\n, hmei amâo mâo dưi kriê dla\ng ôh, mrâo êgao kno\ng hla\k êpul nga\ brua\ ktuê hluê dla\ng nao dla\ng sna\n kơh [uh thâo”.

Ti c\ar Dak Nông, ho\ng hdra\ mtru\n lui pra\k mưn yua la\n, jak iêo du\m anôk brua\ duh mkra mnia blei hriê duh bi liê, kno\ng hla\m du\m thu\n, alu\ wa\l anei ba jao leh  êbeh 30 êbâo ha dliê leh ana\n la\n pioh hluê nga\ du\m hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng. Hdra\ k`a\m bi mđ^ kyar ka dưi mâo ôh, kno\ng [uh ma\ klei truh ti ana\p jing du\m hdra\ brua\ anei hla\k nga\ klei kp^ kơ brua\ ta\ c\ua bi mkla\ mtru\n, lo\ bi mjing lu klei amâo mâo h’^t yang [uôn. 

                      Dliê ti du\m alu\ wa\l knhuah gru {uôn Đôn, ]ar Dak Lak ara\ng uă druôm.

Klei bi rai dliê, bi c\h^ mnia, bi mmhia\ la\n dliê mâo hla\m dja\p anôk. C|ar lo\ hrui w^t leh 13 hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng. Hla\k dôk dla\ng hrui w^t 17 hdra\ brua\ dơ\ng. Brua\ djo\ tuôm ba kc\u\t leh du\m êtuh klei bi c\h^ mnia la\n dliê amâo dah  lui rai dliê soh ho\ng hdra\ bhia\n, msir mkra kđi klei nga\ soh jhat ho\ng du\m phung, mơ\ng pô dja\ ako\ mgang brei klei bi rai dliê, ba c\h^ la\n truh kơ khua g^t gai anôk brua\ djo\ jao brei dliê, leh ana\n wa\t ho\ng du\m knua\ druh djo\ tuôm.

Brua\ brei mưn yua la\n dliê jing sna\n yơh, brua\ bi hgu\m anôk brua\ pla kyâo dliê, pla ana tu\ yuôm h^n mơh dleh dlan. Ti Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng Quảng Tín, c\ar Dak Nông, du\m êbâo ha dliê rai he\ h’a\i mang. Lu knua\ druh nao dôk leh hla\m mna\, knơ\ng brua\ dôk guôn bi kruh rai, la\n he\, mnuih [uôn sang bi mmhia\ c\o\ng mko\ mjing ma\ [uôn sang, alu\ jing leh anôk hlơr mmơr ti Dak Ngo. Đỗ Ngọc Duyên, Khua Knơ\ng brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang c\ar Dak Nông lac\ kơ brua luc\ rai dliê ti Dak Ngo snei:“  9 knơ\ng brua\ mu\t hla\m êpul hgu\m ho\ng  jih jang 1984 ha hla\m ana\n mâo hla\m brô 1.200 ha dliê, sna\n lui rai luc\ dliê êbeh 1000 ha. Bi ho\ng 2 anôk brua\ mrâo mâo hdra\ êlan mtru\n nao duah dla\ng mko\ mjing hdra\ brua\ đuic\, [ia\ ba pla leh ksu leh ana\n ana tu\ yuôm. Sna\n jih jang du\m hdra\ brua\ jing kno\ng c\ia\ng pioh ma\ la\n đuic\.

Du\m hdra\ brua\ nga\ soh bi hrui w^t leh. Hdra\ brua\ tuôm ho\ng klei dleh dlan sna\n anôk brua\ lo\ akâo ba w^t dliê kơ knu\k kna. Klei truh mb^t jing dliê luc\ rai, la\n ara\ng mmhia\ ma\. 5 thu\n êlâo, hla\k bi kruh du\m đang dliê kmrơ\ng Quảng Tân, C|ư\ Jut, c\ar Dak Nông jao leh hrông du\m pluh êbâo ha kơ du\m knơ\ng brua\ ksu Phú Riềng, Đồng Phú hla\m Êpul grup ksu Việt Nam hluê nga\ ba pla ksu leh ana\n c\ua\l rông răng mgang dliê. Ara\ anei ksu pla leh, anôk brua\ akâo ba w^t kơ c\ar du\m wa\l dliê adôk kyua amâo dưi lo\ kriê dla\ng răng mgang. A|t akâo ba w^t dliê kơ c\ar Dak Nông lo\ mâo Knơ\ng brua\ cổ phần kỹ nghệ kyâo MDF Long Việt ti kdriêk Dak Song, dliê kyâo pla mâo [ia\ đuic\, sna\n dliê luc\ rai le\ truh 900 ha. Hla\m wưng dôk guôn hluê nga\ hra\ m’ar sna\n dliê lo\ dơ\ng luc\ rai ho\ng hnơ\ng pral êdi. Nguyễn Tiến Sơn, khua Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng c\ar Dak Nông lac\:“ Du\m hdra\ brua\ anei mơ\ng c\ar Dak Nông brei mưn yua la\n mưn yua dliê, [ia\ hla\m klei po\k nga\ sna\n dliê amâo dưi kriê dla\ng răng mgang ôh, lui rai luc\ dliê leh ana\n hlo\ng luc\ wa\t la\n kyua mnuih [uôn sang ks^ng mmhia\ ma\. Kyua gun kpa\k ana\n di`u lo\ ba w^t, sna\n c\ar hla\k  t^ng dla\ng klei đua klam lui nga\ mâo klei bi mlih kơ dliê pro\ng, di`u ba w^t [ia\ ka leh ôh klei nga\ hra\ m’ar”.

Kno\ng hla\m 7 thu\n, mơ\ng thu\n 2006 – 2013 kluôm kr^ng Dap Kngư mâo 700 hdra\ dưi brei hra\ duh bi liê ho\ng jih jang  êbeh 215 êbâo ha dliê, sna\n truh kơ ara\ anei êbeh mkrah wah ênoh ana\n amâo lo\ dôk ôh dliê. Klei tu\ kơ mđ^ kyar brua\ duh mkra yang ka [uh kla\ ôh, [ia\ klei truh jing yan adiê nga\ êa l^p lêc\, adiê không k[ah êa mâo nnao đrông leh. Klei bi rai dliê bi mmhia\ kdrêc\ ba yua la\n mâo hla\m anôk  ti du\m alu\ wa\l. Anôk brua\ djo\ jao du\m êtuh êbâo ha dliê, hla\k êjai ana\n a\t adôk lu mnuih [uôn sang [un k[ah la\n nga\ lo\ hma, k[ah brua\ ma\. Lê Trọng Trinh, Khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Êa H’Leo, kdriêk Êa H’Leo, c\ar Dak Lak lac\:“ Êbeh 7.000ha hluê nga\ du\m hdra\ brua\ snaưn klei c\ang hmang  tal êlâo jing bi mjing brua\ ma\ kơ mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l sna\n ka dưi hluê nga\ ôh. Ara\ anei du\m anôk la\n dưi pla mjing di`u brei kơ du\m anôk brua\ mưn yua leh, du\m adôk c\ia\ng bi mđ^ kyar brua\ duh mkra, sna\n kno\ng mâo hdra\ pla dliê bi hgu\m ho\ng mnuih [uôn sang amâo dah jao dliê kơ mnuih [uôn sang kriê dla\ng răng mgang”.

 Mơ\ng knhal jih thu\n 2011, Khua knu\k kna mâo leh asa\p mtru\n kơ klei bi mđ^ du\m hdra\ mjêc\ răng mgang dliê, brei mdei du\m hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng ti la\n mâo dliê, klei mtu\k mtul du\m hdra\ brua\ [ơ\ng dliê ti kr^ng Dap Kngư mrâo mdei [ia\. Sna\n, ara\ nei c\ar Dap Kngư mâo dliê, brei kơ alu\ wa\l lo\ dơ\ng po\k nga\ du\m hdra\ brua\ nga\ lo\ hma dliê kmrơ\ng pioh ba yua du\m klei ga\l djo\ mơ\ng la\n ala. Klei truh mơ\ng du\m hdra\ brua\ hđa\p ka leh mơh msir, sna\n dliê Dap Kngư lo\ hla\k tla\ ana\p ho\ng du\m klei hu\i hyưt bi mlih hdra\ ba yua.

                                                                                       H’Nga pô ]ih mkra.