VOV4.Êđê - Gia Lai ara\ anei jing sa hlăm du\m ]ar mâo ênoh hđeh kdjuôt kdj^ng lu êdi hla\m kluôm ala ho\ng ênoh mrô năng hưn răng kơ klei kdjuôt kdj^ng wa\t kơ hdjul knăng ( knăng ktro\/thu\n) leh ana\n kdjuôt kdjing ho\ng klei ktiêl điêt biêr uan (boh dlông uan /thu\n). Bruă phung am^ ama k[ah klei thâo săng, k[ah klei mđing dlăng hlăm bruă kriê dlăng anak aneh jing sa hlăm du\m mta phu\n ngă mâo klei anei, boh nik ti kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\.  

            Ti lu [uôn sang mơ\ng ]ar Gia Lai, phung hđeh kdjuôt kdj^ng asei mlei, ktiêl điêt hla\k đ^ h^n, boh nik gơ\ phung hđeh gu\ 5 thu\n. Lu phung am^ ama kyua klei hd^p dleh dlan đei, kpăk ho\ng lu bruă hma pưk, s’năn ka mđing dlăng djo\ hnơ\ng kơ anak aneh pô. Đađa phung hđeh ti du\m boh [uôn amâo mâo mkăp djăp mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk ]ia\ng đ^ pro\ng kơ asei mlei, ngă truh kơ ktiêl, kdjuôt kdj^ng asei mlei. R]om Win, djuê ana Jarai, ti [uôn Plei H’Mrong Ngo\, să Ia Ka, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai ksiêm dlăng boh klei mâo ti [uôn pô:

            “ Mnuih [uôn sang hlăm [uôn, mnuih Jarai ara\ anei si la] he\, kơ klei bi mđing  ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng phung hđeh êlăk lu go\ êsei hlăm [uôn [ia\ đui] mđing dlăng kơ klei suaih pral leh ana\n mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk kơ phung hđeh. Hlăm [uôn mâo mơ\ng 40 – 50% ênoh go\ êsei mse\ djuê ana\n, digơ\ lui phung hđeh hiu hlăp pliă plia, amâo mâo kriê dlăng kơ klei hd^p mda leh ana\n bruă kriê dlăng klei suaih pral kơ phung anak aneh adôk êdu awa\t”.

            Mb^t ho\ng klei ư\ êpa, klei k’kiêng lu anak leh ana\n klei thâo [uh săng mơ\ng am^ ama phung hđeh ti du\m kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, kơ mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk kơ phung hđeh adôk k[ah, ka djo\. Mơ\ng ana\n, ngă truh kơ klei kdjuôt kjd^ng asei mlei, ktiêl hlăm phung hđeh ti du\m kr^ng anei đ^ h^n. Điều Nai êa drao Lưu Thị Tâm, Pô ]ih hră kơ hdră bruă mkra mlih mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai brei thâo:

            “ Kyua kdriêk }ư\ Pah jing kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ mâo ruh 53%, anăn klei thâo [uh săng kơ mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk adôk êdu k[ah. 1 kdrê], kyua hnơ\ng thâo mnuih [uôn sang [ia\, lu kno\ng ngă pưk hma, anăn ka mđing dlăng klei boh jăk mnơ\ng [ơ\ng huă. Mnuih [uôn sang hd^p adôk yua klei bhiăn hđăp, anăn bruă kriê dlăng klei suaih pral kơ phung hđeh êlăk ka jăk ôh. Tal 2, wa\l anôk hd^p mda amâo mâo doh ê[a\t, anăn klei phung hđeh mâo kmuôt tlan adôk lu. Boh nik gơ\, leh pla mjing mâo mdiê kuê, boh kroh hlăm đang war, s’năn ka thâo ba yua ôh du\m mta mnơ\ng leh mâo ti alu\ wa\l pô ]ia\ng lo\ mbo\ hlăm klei huă [ơ\ng aguah tlam”.

            Khă gơ\ hdră bruă kdơ\ng mgang klei kdjuôt kdj^ng asei mlei ti Gia Lai mâo ba w^t lu boh tu\ dưn năng yap. {ia\dah klei kdjuôt kdj^ng asei mlei ti alu\ wa\l anei hlăk jing klei mâo êdah klă, bi mâo klei mđing dlăng leh ana\n msir mghaih. Hluê si ênoh mrô hưn mthâo mơ\ng Anôk bruă mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk ala ]ar, Gia Lai jing 1 hlăm du\m ]ar mâo ênoh kdjuôt kdj^ng asei mlei hlăm phung hđeh đ^ h^n êdi hlăm kluôm ala. Klă s^t, ênoh phung hđeh gu\ 5 thu\n mâo klei kdjuôt kdj^ng asei mlei hnơ\ng hdjul ( mkă knăng ktro\/ thu\n) thu\n 2014 ti alu\ wa\l anei truh giăm 25%, bi ênoh hđeh gu\ 5 thu\n mâo klei kdjuôt kdj^ng asei mlei ktiêl ( boh dlông awan/ thu\n) truh 35,4%. Hlăk êjai ana\n, yap mdu\m kluôm ala, ênoh mrô bi knar kno\ng 14,5% leh ana\n 25%. }ia\ng hluê ngă hdră bruă ala ]ar kơ mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk kơ phung phung hđeh êlăk ti Gia Lai, ]ia\ng êdi klei đru hgu\m mơ\ng wa\t bruă kđi ]ar ti alu\ wa\l. Aê mdrao Lê Thị Thanh Hương, K’iăng khua Anôk bruă kriê dlăng klei Suaih pral leh ana\n [a\ k’kiêng anak ]ar Gia Lai la]:

            Hluê si Hdră bruă ala ]ar kơ mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk ăt m`ă klă leh ana\n ba hưn mdah leh hnơ\ng ]ua\n bi mhro\ ênoh kdjuôt kdj^ng asei mlei kơ phung hđeh êlăk gu\ 5 thu\n. Anei jing brua\ mb^t mơ\ng kluôm yang [uôn leh ana\n jih jang mnuih [uôn sang amâo djo\ kno\ng hjăn bruă mdrao mgu\n đui] ôh. Kyua ana\n, ]ia\ng msir mghaih klei kdjuôt kdj^ng asei mlei hlăm phung hđeh gu\ 5 thu\n, s’năn jih jang du\m knơ\ng bruă, êpul êya bi mâo klei đru hgu\m”.

            Klei kdjuôt kdj^ng asei mlei srăng ngă hma^ djo\ klei đ^ pro\ng êmo\ng bo\ mơ\ng phung hđeh, ngă hro\ tru\n klei thâo m^n, klei thâo [uh săng êdei ana\p. Mb^t ana\n, klei kdjuôt kdj^ng asei mlei ăt ngă êlưih mâo klei ruă duam leh ana\n tơdah mâo klei ruă phung hđeh anei srăng dleh mơh hlao, tăp năng hlo\ng truh kjham h^n. Boh nik gơ\, phung hđeh gu\ 5 thu\n jing wưng đ^ pro\ng yuôm êdi leh ana\n asei mlei đ^ knăng pral h^n, djăp mta hlăm asei mlei đ^ pro\ng kluôm dhuôm, boh nik gơ\ arua\t ariêng hlăm ako\ dlô leh ana\n arua\t ariêng hlăm asei mlei. Kyua ana\n, mđ^ h^n klei thâo kơ phung am^ ama hla\m bruă mkăp djăp ênu\m mnơ\ng [ơ\ng tu\ jăk kơ phung hđeh êlăk jing hdră bruă ]ia\ng êdi ti ]ar Gia Lai, boh nik gơ\ ti kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, anôk klei thâo săng [uh mơ\ng mnuih [uôn sang adôk êdu k[ah, bruă duh mkra – yang [uôn adôk dleh dlan.

                                                                           H’Nga pô ]ih mkra.