VOV4.Êđê - Dap kngư hla\k krah yan bhang, klei adiê không nga\ thu krô k[ah êa mâo dleh dlan êdi ti lu anôk. Brua\ knu\k kna leh ana\n brua\ djio\ tuôm du\m alu\ wa\l hra\m mb^t ho\ng mnuih [uôn sang kr^ng wa\l kha\ gơ\ pral bi kdơ\ng, po\k nga\ lu hdra\ bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa, [ia\ klei k[ah êa [rư\ hruê [rư\ đ^.

     Kdra\n lo\ Ia Sah mơ\ng mnuih [uôn sang Jarai ti [uôn M’Rông Yo# 2, sa\ Ia Ka, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai hla\k tuôm ho\ng gưl adiê mđia\ không thu krô k[ah êa kjham êdi. Nao ]ua\ lo\ pô ti gu\ adiê mđia\ hlơr ktang ph^t, aduôn R’}âm Đu\ brei thâo: Kdra\n lo\ anei mâo boh pro\ng 30 ha ka tuôm k[ah êa ôh, [ia\ thu\n anei mdiê djiê leh  gia\m mkrah wah. Aduôn R’ }âm Đu\ brei thâo:“ Kdra\n lo\ anei ka tuôm mâo ôh klei k[ah êa, [ia\ thu\n anei jing he\ snei le\, djiê dơ\ng jih leh. }ang hmang brua\ knu\k kna alu\ wa\l mâo hdra\ msir đru brei  kơ mnuih [uôn sang”.

     Dưi đa\o kna\l yan bhang thu\n anei sra\ng mâo sui ktang êdi, ana\n mơ\ng ako\ yan Puih Mnga thu\n 2015 – 2016, Knơ\ng brua\ Sang ]ư\ êa ]ar Gia Lai g^t gai leh du\m anôk brua\ djo\ tuôm mtru\t mjhar mnuih [uôn sang amâo mâo rah pla ôh ti du\m anôk kha\ng k[ah êa, pral po\k nga\ du\m hdra\ msir bi kdơ\\ng ho\ng klei k[ah êa. Kha\ sna\n, ti du\m anôk, kha\ ka tuôm mâo klei [ah êa êlâo êdei ôh, [ia\ ara\ anei a\t hla\k tla\ ana\p ho\ng klei k[ah êa yua. Phan Văn Thiên, k’ia\ng khua Knơ\ng brua\ Sang ]ư\ êa sa\ Ia Ka, kdriêk }ư\ Pah brei thâo: Alu\ wa\l mâo 170 ha mdiê lo\. }ia\ng thâo pral brua\ bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa, mnuih [uôn sang kno\ng rah pla 100 ha ti kr^ng mâo phu\n mka\p êa, [ia\ truh kơ ara\ anei mâo leh êbeh 10 ha mdiê djiê ram lui] ti mang, du\m pluh ha mka\n hla\k k[ah êa kjham êdi:“ Du\m kr^ng êlâo adih tuôm ho\ng klei k[ah êa mnuih [uôn sang amâo mâo bi rah pla ôh. Du\m kr^ng tuôm ho\ng klei k[ah êa thu\n anei, sna\n êpul nga\ brua\ lo\ hma nao mtô mblang leh ana\n ksiêm dla\ng, sna\n kr^ng anei jing kr^ng mâo êa s’a^, [ia\ truh kơ ara\ anei, kr^ng anei gơ\ k[ah êa leh mơh. Thu\n 2014 – 2015, ênha\ kno\ng k[ah êa kơ mdiê, bi ho\ng ana tiêu, kphê sna\n leh krih êa gưl tal 3 sna\n kơh mphu\n tuôm ho\ng klei k[ah êa. {ia\ thu\n anei, leh krih gưl 1 sna\n jih jang ênao mgơ\ng êa khuôt jih leh”.

     Yan Puih Mnga anei, kluôm ]ar Gia Lai rah pla mâo hla\m brô 64 êbâo ha mnơ\ng  dja\p mta. Kha\ sna\n, gia\m 6 mlan êgao, ti alu\ wa\l hnơ\ng mâo êa hjan mâo amâo mâo lu ôh, lu êa krông, ênao mgơ\ng êa khuôt jih. Ara\ anei mâo hla\m brô 900 ha mdiê lo\ lui] ti mang, êbeh 7.500 ha mnơ\ng pla mka\n hma\i djo\. Hla\k êjai ana\n, mâo lu anôk mnơ\ng pla sui thu\n mse\ si: tiêu, kphê k[ah êa sra\ng hma\i nga\ amâo mâo ja\k kơ êdei ana\p. Ti kr^ng pla lu tiêu êdi mse\ si ti: }ư\ Sê, }ư\ Pưh, lu go\ sang duh bi liê leh du\m êtuh êkla\k pra\k ]ia\ng ktir kba\ng êa, klei êa kba\ng [ia\ amâo mâo ba w^t klei tu\ ôh. Đa\o t^ng, mâo hla\m brô 1 êbâo ha tiêu ti 2 kdriêk }ư\ Sê leh ana\n }ư\ Pưh k[ah êa, 20% hla\m ênoh ana\n sra\ng djiê. Đặng Thanh Long, ti alu\ Thủy Phú, sa\ Ia Blưh, kdriêk }ư\ Pưh, ]ar Gia Lai la]: “ Yan adiê mđia\ hlơr ktang êdi. Kyua ana\n, yan tiêu thu\n anei mơ\ng mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l sa\ Ia Blưh la] kluôm sra\ng lui] boh mnga truh 90% kyua adiê mđia\ ktang sui hruê nga\ k[ah êa. Hla\m wưng anei, êa kba\ng thu khuôt jih leh, bi ktir kba\ng êa kno\ng mâo ma\ [ia\ mơh êa. Ênoh ktir sa kba\ng êa sna\n lui] liê mơ\ng 100 – 150 êkla\k pra\k/ sa kba\ng [ia\ ka thâo ôh du\m dưi mâo krih”.

     Mb^t ho\ng mdiê lo\, kphê, tiêu, kbâo ti Gia Lai a\t hla\k hma\i djo\ mơ\ng adiê mđia\ không sui hruê nga\. Kah knar, gra\p ha kbâo hro\ hnơ\ng boh mnga truh 100 ton leh ana\n hnơ\ng mâo [ê` hra hla\m kbâo a\t hro\ mơ\ng 15 – 20% mka\ ho\ng du\m thu\n êlâo.

     Ho\ng boh klei snei, brua\ knu\k kna alu\ wa\l g^t gai leh du\m anôk brua\ djo\ tuôm mb^t ho\ng mnuih [uôn sang g^r ktưn po\k nga\ du\m hdra\ msir bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa mse\ si huai mgoh mbông mnuôr êa, krih êa bi mkiêt mkriêm. Boh nik ho\ng du\m kr^ng pla mnơ\ng sui thu\n mse\ si kphê, tiêu brei thâo bi mkiêt mkriêm êa kyua yan bhang adiê thu krô k[ah êa lo\ dơ\ng sui. Nguyễn Văn Lương, Khua Knơ\ng brua\ Knơ\ng kdơ\ng êa, mnơ\ng hla\m êa ]ar Gia Lai la]: “ Ti ana\p yan adiê snei, hma\i djo\ mơ\ng El Nino mâo mơ\ng thu\n 2015 truh kơ 2016 leh ana\n ara\ anei amâo mâo adiê hjan ôh, kyua ana\n hma\i djo\ truh kơ klei nga\ brua\ duh mkra pla mjing a\t mse\ mơh êa yua kơ klei hd^p mnuih [uôn sang hla\m alu\ wa\l ]ar Gia Lai jing pro\ng sna\k. Du\m go\ sang ba yua êa krih kơ mnơ\ng pla sna\n đa\m krih lu đei ôh. Hla\k êjai brua\ duh mkra pla mjing mse\ si ara\ anei, sna\n ]ia\ng krơ\ng mnơ\ng pla kơ thu\n êdei, bi drei krih êa ti hnơ\ng man dưn bi mâo hnơ\ng h’a\p, amâo mâo krih lu đei ôh, liê he\ êa ti mang”.

   Hluê si Anôk brua\ đa\o kna\l yan adiê êa juôr kr^ng La\n Dap Kngư, na\ng ai truh kơ krah mlan 6  anei kơh ti kr^ng Dap kngư sra\ng lo\ mâo adiê hjan. Yan bhang thu\n anei sra\ng sui leh ana\n mâo ktang êdi hla\m wang 60 thu\n êgao. S^t nik, hnơ\ng lui] liê kyua mơ\ng adiê không thu krô k[ah êa nga\ ti Gia Lai la] hja\n leh ana\n kluôm kr^ng Dap kngư la] mb^t sra\ng pro\ng êdi./.

                                                                   H’Nê] pô ]ih hlo\ng ra\k.