VOV4.Êđê - Klei bi mblah ngă msưh kdu\n kbưi leh, [ia\dah gru rup phung k’han hlăk ai su\ng adru\ng hla\k ana\n grăp hruê jho\ng ktang ngă bruă hlăm djăp ktuê êlan ăt jing gru rup siam hlăm ai tiê du\m ênuk gưl. Lo\ w^t ho\ng klei hd^p aguah tlam, phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp lo\ dơ\ng mđ^ lar du\m knhuah hd^p jăk siam, tui hriăm leh ana\n hluê ngă asa\p awa Hồ mtô, bi đru hdăng ga\p mđ^ kyar bruă duh mkra. {ri bi hdơr 66 thu\n hruê knhuah Êpul hlăk ai su\ng adru\ng, Nam Trang, Pô ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam jưh dôk ti kr^ng Dap kngư mâo klei ]ih lac\ kơ du\m gru mnga] phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp êdah kdlưn hlăm klei mđ^ kyar bruă duh mkra, ba ana\p hlăm bruă êpul hgu\m ti Dak Lak.

            Am^ k’kiêng hlăk êjai la\n ]ar dôk hlăm gưl bi mblah ngă, mse\ ho\ng phung êdam êra khăp ]ia\ng kơ ala ]ar mkăn, Trần Xuân Bình ti Cẩm Xuyên, ]ar Hà Tĩnh ]o\ng nao mu\t ngă k’han hla\k mrâo bo\ 18 thu\n. 2 thu\n jing pô êdam êra su\ng adru\ng leh kơ ana\n klă s^t mu\t ngă k’han, djo\ ba mu\t hlăm tiểu đoàn 50 phao knong dôk ti ktuê êlan 559, gơ\ tuôm nao leh hlăm 128 kdrăn mblah hlăk ênuk mblah Mi bo\ ho\ng klei dleh dlan. Thu\n 1980, gơ\ kbia nga\ k’han leh ana\n w^t kơ [uôn sang. Truh kơ thu\n 1990, `u mb^t ho\ng go\ sang hriê hd^p ti ]ar Dak Lak. Ti ana\p klei hd^p dleh dlan, klei m^n ktang kjăp, amâo uê` kơ klei dleh dlan mơ\ng sa c\ô hlăk ai su\ng adru\ng hlăm ênuk bi mblah ngă lo\ mâo `u bi mđ^ lar hlăm “ kdrăn mblah mrâo”. ~u ]o\ng duah mđing hriăm, ksiêm dlăng lăn ala, mnơ\ng pla, mnơ\ng rông si be\ ]ia\ng bi djo\ guôp. N’nao s’năn, mă mnơ\ng pla [ia\ hruê rông mnơ\ng pla sui hruê, mđ^ kyar bruă duh mkra hluê gru hmô ba pla pluă, ana\n klei hd^p mda go\ êsei `u [rư\ [rư\ h’^t kjăp. Ara\ anei, grăp thu\n gru hmô duh mkra anei mâo ba w^t kơ `u êbeh 100 êklăk prăk. “ Hlăk hriê kơ ]ar Dak Lak kno\ng mâo 160 êbâo prăk, leh ana\n kâo jưh dôk ti sang ara\ng, hiu ]h^ krem, hiu ]h^ mtei, hiu ]oh êbu\ng ba ]h^ leh ana\n [rư\ [rư\ dưi mko\ mjing, mâo 5 êbâo blei 5 êbâo, mâo 10 êbâo blei 10 êbâo, mơ\ng ana\n mâo prăk, kâo lo\ dơ\ng blei lăn. Truh kơ ara\ anei anak aneh tu\ jing lehs’a^, ara\ anei phung anak aneh mâo bruă mă h’^t kjăp leh, hrui w^t yap mdu\m mơ\ng 2 ung mo# hmei mâo hlăm brô 100 êklăk prăk”.

            Ara\ anei jing Khua Êpul hgu\m brua\ hlăk ai su\ng adru\ng hđăp să Hoà Khánh, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, Trần Xuân Bình mâo lu klei g^r ktưn hlăm bruă knuă êpul hgu\m ăt mse\ mơh hur har jih ai tiê đru mnuih hla\m êpul hrăm mb^t mđ^ kyar bruă duh mkra.

            Pô hlăk ai su\ng adru\ng Y- Ac\ Mlô, k’kiêng thu\n 1956, ti [uôn Huk B, să }ư\ Mgar, kdriêk }ư\ Mgar hluê nga\ hlăm êpul hlăk ai su\ng adru\ng ti kr^ng kru\ kdơ\ng H5, kdriêk Êa H’Leo hla\k mrâo bo\ 18 thu\n. 3 thu\n êdei `u ngă pô đru bruă ksiêm dlăng ti kdriêk Êa Sup. Lo\ w^t ho\ng klei hd^p mda aguah tlam, ho\ng klei kreh kriăng thao g^r ga\n hgao klei dleh dlan leh ana\n klei sa ai tiê mơ\ng ung mo#, truh kơ ara\ anei go\ êsei `u mâo 1 ha kphê ba pla pluă 700 gơ\ng tiêu, mâo hrui w^t 120 êklăk prăk hlăm 1 thu\n. Bruă duh mkra đ^ kyar, amâo djo\ kno\ng mprăp kơ anak aneh mâo klei găl hriăm hră, jing K’iăng khua Êpul hgu\m brua\ hlăk ai su\ng adru\ng hđăp să }ư\ Mgar leh ana\n Khua g^t gai Êpul hgu\m brua\ k’han hđăp [uôn Huk A leh ana\n [uôn Huk B, `u lo\ hur har hluê ngă leh ana\n mtru\t mjhar mnuih hla\m êpul mko\ mjing “ Keh prăk khăp ]ia\ng [^ng găp” ]ia\ng mjing keh prăk brei mnuih hla\m êpul ma\ ]an mđ^ kyar bruă duh mkra, [rư\ [rư\ dưi bi mhro\ klei [un knap leh ana\n mâo prăk bi liê kơ du\m bruă đru mnuih knap m`ai yang [uôn mkăn. Y-Ac\ Mlô yăl dliê.“ Kâo ăt đru [^ng găp kơ bruă kriê dlăng kphê, tiêu, rông mnơ\ng, rông mtô anak aneh hriăm hră, thâo đup gưt hmư\ asa\p am^ ama, hd^p tui hluê djo\ hdră bhiăn knu\k kna. Go\ sang tuôm hluê nga\ leh hlăm êpul hlăk ai su\ng adru\ng , s’năn bi hd^p jing gru mngac\ ba ana\p yơh. Ana\n jing du\m klei kâo mtă mtăn kơ digơ\. Êlâo dih kriê dlăng kphê pla hluê prue# đui], [ia\ ara\ anei bi đru hdăng găp thâo ba yua hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang, pla pluă 1 prue# kphê, 1 prue# tiêu, 1 ha jing 2 ha. Dưi mkra mđ^ klei hd^p mda lu h^n. Hlăm [^ng găp khan mâo keh prăk [^ng găp, 1 êklăk hlăm 1 ]ô, amâo mă prăk mnga ôh brei kơ ayo\ng adei ma` blei djuê mjeh bê pioh rông. Grăp thu\n nga\ n’nao s’năn”.

            Pô hlăk ai su\ng adru\ng hđăp Nguyễn Thị Định ti să Êa Kiêt, kdriêk }ư\ Mgar jing gru mnga] mâo ai tiê thâo khăp ]ia\ng. Jing mo# k’han êka êkeh hnơ\ng ¾ kdrêc\ Nguyễn Văn Thưởng, du\m thu\n êgao, gơ\ jing pô ngă bruă phu\n hlăm sang. Amâo uê` kơ bruă ktro\ amâo dah dleh dlan, `u jah ênah ngă hma, mă mnơ\ng pla [ia\ hruê rông mnơ\ng pla sui hruê, ba yua hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang hlăm bruă pla mjing, rông mnơ\ng. Truh kơ ara\ anei go\ êsei gơ\ mâo 4 ha kphê ba pla pluă mb^t êbeh 4 êbâo gơ\ng tiêu, t^ng he\ prăk duh bi liê sna\n go\ sang adôk mâo mnga hrui w^t truh êbeh 1 êklai prăk hlăm 1 thu\n. Thu\n 2013 `u\ ru\ mdơ\ng leh sang pro\ng siam, blei mprăp ma\i mo\k yua kơ bruă duh mkra leh ana\n blei mprăp ênu\m ênap mnơ\ng yua aguah tlam hlăm sang.

            Thâo pap kơ du\m ]ô mnuih dleh dlan knap m`ai, mâo klei hd^p mse\ ho\ng go\ sang pô, aduôn Nguyễn Thị Định mb^t ho\ng phung khua g^t gai êpul hgu\m brua\ Hlăk ai sung adru\ng hđăp să Êa Kiêt bi mko\ mjing leh Keh prăk đru mnuih knap m`ai đru phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp [un leh ana\n mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti ana\n. Truh kơ ara\ anei, Keh prăk mâo mkrum mguôp leh giăm 500 êklăk prăk brei mnuih [uôn sang ma\ c\an amâo ma\ pra\k mnga ôh pioh mđ^ kyar bruă duh mkra, mkra w^t amâo dah ngă mrâo sang dôk. Mb^t ana\n, `u mb^t ho\ng mnuih hla\m êpul mko\ mjing abu\ braih khăp ]ia\ng, tu\ đru brei 1 anôk brua\ đru mnuih knap m`ai, đru mnuih hla\m êpul tuôm ho\ng klei ruă duam, djiê bru\. Aduôn Nguyễn Thị Định brei thâo: “ Kâo mâo mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, anak aneh tu\ jing, êdeh êdâo blei mprăp leh kơ anak aneh, sang kâo ru\ mdơ\ng leh pro\ng siam, blei mprăp ma\i mo\k ênuk mrâo. Ara\ anei tơdah [^ng găp ]ia\ng leh ana\n du\m phung ngă bruă mưn klei hd^p dleh dlan s’năn đru brei digơ\, si tô hmô đru digơ\ klei huă [ơ\ng aguah tlam, leh ana\n hlăm wưng anak aneh ruă duam đru brei prăk kăk kơ digơ\ ]ia\ng ba anak nao kơ sang êa drao. Dlaưng kluôm jing  pô kyua jih jang mnuih, đru kơ dja\p mnuih bi h’^t klei hd^p mda, ]ia\ng kơ digơ\ hd^p hrăm mb^t ho\ng yang [uôn. Hlăm du\m ]ô [^ng  khan digơ\ ăt mâo klei bhia\n dưi [ơ\ng pra\k đru brei, [ia\ kyua klei ruă duam digơ\ tăp năng amâo lo\ mâo aitiê ôh, s’năn pô mtru\t mjhar digơ\ ]ia\ng kpưn đ^ hlăm klei hd^p”.

            Kpưn đ^ mơ\ng 2 [e\ kiê kngan huâng, ho\ng ai tiê pô, phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp anei bi mklă leh ai tiê klei m^n, knhuah hd^p mơ\ng phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp hlăm ênuk gưl mrâo, jing gru mnga] kơ hdră bruă bi lông ktưn “ Phung hlăk ai su\ng adru\ng hđăp bi êdah jing gru mnga], hluê ngă asa\p mtô leh ana\n knhuah hd^p ja\k Hồ Chí Minh”, digơ\ bi mđ^ leh ai tiê “ Ênuk hlăk ai su\ng adru\ng, truh mduôn khua jing gru mngac\” ]ia\ng jing nanao Aê aduôn, am^ ama ba ana\p, mnuih [uôn sang tu\ dưn s^t êm^t hlăm bruă msir klei ư\ êpa, bi mhro\ klei [un knap ngă bruă đ^ hriê kơ sah mdro\ng kơ go\ êsei leh ana\n [uôn sang pô./.

                                  H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.