VOV4.Êđê- 45 thu\n leh êgao, [ia\dah du\m klei bi hdơr, klei ya\l dliê kơ hdra\ mblah h[uê ênuk 30/4/1975 a\t jing nanao boh kdru\t yuôm bha\n, đru kơ phung hđeh ênuk gưl êdai lo\ bi kja\p h^n ktuê êlan mko\ mkra, ra\ng mgang la\n ]ar. Ho\ng lu mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Daknông, klei bi hdơr kơ sa la\n dap kngư sa ai bi kdơ\ng ho\ng phung roh jing leh klei ktưn hưn, amâo dưi wơr b^t ôh.

Hlăm klei kru\ kdơ\ng mblah Mi mtlaih ala ]ar, mnuih [uôn sang lăn Dap kngư ăt mse\ mơh mnuih M’nông ti ]ar Dak Nông mbe\ đue# lu anôk hlăm dliê ]ia\ng hd^p mda, mb^t ana\n hluê ngă hgăm bruă du\ mnơ\ng [ơ\ng huă, phao ktuang, đru phung l^ng kahan mblah roh. Điểu N’Glơr, djuê ana M’nông ti [uôn Bu Ndrung Lu, să Dak Ndrung, kdriêk Dak Song, ]ar Dak Nông brei thâo, khă sơnăn dleh knap, [ia\dah mnuih [uôn sang ăt sa ai tui hluê Đảng, hluê cách mạng. Kyua ana\n, thu\n 1975, leh hmư\ mtlaih êngiê kwar Dhu\ng, hluh lir ala ]ar, djăp mnuih hơ\k m’ak, mgei ai tiê:

“Hlăk ka mtlaih êngiê dleh dlan êdi, mbe\ dôk lu anôk mse\ si go\ êsei kâo ti Bu Bong w^t kơ Kiến Đức mâo 2,3 blư\ lehana\n lo\ đue#, amâo mâo sa anôk, mbe\ dôk ]ia\ng đue# kơ boh [om min, hlăk ana\n amâo mâo hruê êđăp ênang ôh, hd^p hu^ hyưt kno\ng hiu mbe\ dôk đui] yơh. Leh thâo mâo klei tu\ dưi mtlaih êngiê kluôm dhuôm kwar Dhu\ng hruê 30/4 thu\n 1975, kâo ăt mse\ ho\ng kluôm [uôn bi hơ\k m’ak sơa^. Hlăk ana\n, jih jang mnuih [uôn sang lehana\n l^ng kahan cách mạng mơ\ng dliê w^t hd^p kơ [uôn sang, bruă tal êlâo hmei ngă ana\n jing mb^t ho\ng phung l^ng kahan kih mdoh [uôn, pưk sang, ngă bruă duh mkra. Phung l^ng kahan đru mnuih [uôn sang klei lăn pla hbei tao, klei hd^p mda amâo lo\ hu^ kơ phao ktuang, boh [om ôh, khă gơ\ adôk dleh dlan [ia\dah amâo lo\ hu^ ôh”.

Thu\n anei êbeh leh70 thu\n, Y Tiêng djuê ana M’nông ti [uôn R’Câp, să Nâm Nung, kdriêk Krông Knô, ]ar Dak Nông ăt dôk hdơr klă du\m thu\n mlan đru phung l^ng kahan hlăm kr^ng ngă phu\n kơ klei kru\ kdơ\ng Nâm Nung. ~u yăl dliê:

“Hlăk ênuk mblah ngă kâo mu\t hlăm êpul kdo\ mui` kreh hiu ngă bruă lehana\n gui boh phao ktuang, gui hbei [lang, braih, hra kơ phung l^ng kahan hlăm dliê... Hlăk ana\n, klei mblah ngă bo\ ho\ng ênai phao ktuang. Êpul [^ng găp hmei hd^p hlăm dliê bi dlăng ba hdăng găp. Truh hruê mtlaih êngiê sơnăn hmei w^t kơ [uôn sang ngă bruă duh mkra răng mgang [uôn sang, kâo ăt ngă bruă ba hră, hluê ngă du\m mta bruă kru\ kdơ\ng. Ara\ anei bi mlih leh lu êdi, knu\k kna ăt mđing dlăng kơ mnuih [uôn sang lehana\n mnuih mâo bruă tu\ dưn ênuk mblah ngă. Asei mlei kâo mâo bruă ngă tu\ dưn ho\ng cách mạng, hluê ngă klei kru\ kdơ\ng, mâo knu\k kna ru\ mdơ\ng brei sang anei. Êlâo dih klei hd^p mda mnuih [uôn sang knap m`ai êdi, amâo mâo êđăp ênang mse\ si ara\ anei ôh, k[ah wư djăp mta, bi ara\ anei mâo pui kmlă, mâo sang hră, sang êa drao, êlan klông êrô êbat pro\ng êhai, anak aneh hriăm hră ăt găl ênưih mơh”.

Du\m thu\n mlan dleh dlan ana\n, mnuih [uôn sang lăn Dap kngư hluê ngă bruă đru gui mnơ\ng [ơ\ng huă, du\ phao ktuang, mdăp phung knuă druh hlăm kr^ng ngă phu\n kơ klei kru\ kdơ\ng. Mb^t ana\n, lu phung hlăk ai mu\t ngă kahan, răng mgang Ala ]ar, kriê dlăng klei êđăp ênang kơ [uôn sang. Kahan hđăp Ma Yan – Y Wai ti [uôn Dak Pr^, să Nâm Ndir, kdriêk Krông Knô, ]ar Dak Nông yăl dliê klei bi hdơr mơ\ng asei mlei pô:

“Thu\n 1972, kâo dôk ngă bruă ti Dak Lak hlăm êpul kahan alu\ 5. Leh hruê mtlaih êngiê, kâo ngă bruă kriê dlăng Kban 14 êlan dơ\ng pro\ng mrô 14. Êdei kơnăn, kâo w^t ho\ng djuê găp ti [uôn Dak Prí lo\ dơ\ng ngă bruă bruă răng mgang să Nam Nung. Kâo dưi tu\ mă klei pah mnia Huân chương kru\ kdơ\ng mrô 3. Hlăm klei kru\ kdơ\ng, kâo dôk ti êpul pla mjing hbei [lang, pla ktơr ]ia\ng rông phung l^ng kahan. Bi ara\ anei kâo jing kahan hđăp ti să Nâm N’dir, prăk mlan kâo knu\k kna tla ênu\m ênap”.

45 thu\n leh hruê mâo klei êngiê, la\n ]ar Việt Nam [rư\ [rư\ đ^ kyar, [uôn sang ti gra\p ]ar kwar mlih mâo ho\ng lu klei bi êdah ja\k siam. Ti gu\ anei drei ka\p mđing hmư\ klei blu\ ya\l mơ\ng [^ng hmư\ hdra\ mđung ti dja\p [uôn êlan La\n dap kngư hưn mthâo kơ ai êwa bi hdơr 45 thu\n hruê mâo klei êngiê kluôm ênu\m la\n ]ar 30/4, hruê quốc tế mnuih ma\ brua\, hruê 1.5 lehana\n du\m klei bi mlih ti kr^ng [uôn sang ara\ anei:

            Hlai mb^t ho\ng ai êwa kluôm ala bi hdơr 45 thu\n hruê mtlaih êngiê kwar Dhu\ng, hluh lir ala ]ar hruê 30/4/1975 – hruê 30/4/2020, du\m [uôn sang djuê ana Êđ ti Dak Lak ăt hơ\k m’ak bi mdoh [uôn sang, kă hla ]hia\m gru ala ]ar, g^r ktưn hrăm mb^t hgao klei dleh dlan klei lông dlăng, đru hgu\m mko\ mjing [uôn sang. Aê SêLa – khua anôk bruă mặt trận {uôn Puôr –să Hoà Đông, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak brei thâo:

            Hruê  30-4-1975, mnuih [uôn sang hlăm [uôn thâo sơa^ kơ hruê mtlaih êngiê kluôm dhuôm kwar Dhu\ng, hluh lir ala ]ar. Anei jing hruê mâo klei tu\ dưn ho\ng mnuih [uôn sang. Dưr – Dhu\ng bi hgu\m mb^t, amâo lo\ kah mbha ôh. {ri hruê anei, mnuih [uôn sang hlăm [uôn Puôr drông knăm m’ak anei ho\ng du\m bruă ngă klă s^t mse\ si bi mdoh êlan klông hlăm [uôn, kă hla ]hia\ng Ala ]ar.

Ho\ng mnuih djuê ana [ia\ khua thu\n dôk hd^p ti kr^ng La\n dap kngư, hruê 30/4/1975 jing sa hla\m du\m thu\n mlan h[uê ênuk hdơr êdi. Boh nik, phung khua mduôn mtam jing pô [uh leh ai êwa mơ\ng hruê tlaih êngiê kwar Dhu\ng, hluh lir la\n ]ar. Dưi mâo klei hd^p h’^t ênang lehana\n đ^ kyar mse\ si hruê anei, phung khua mduôn mta\ mta\n nanao kơ anak ]ô bi hdơr lehana\n la] ja\k kơ phung kahan sa\n leh asei djiê êngia\ kơ la\n ]ar. Khua mduôn Aê  Răk - 68 thu\n, ti Buôn Ky – [uôn hgu\m Thành Nhất- [uôn pro\ng Buôn Ama Thuột - ]ar Dak Lak la] snei:

 "Kâo jing mnuih hd^p leh hla\m 2 wưng êlâo kơ thu\n 1975 lehana\n êdei kơ thu\n 1975. Mâo klei hluh lir Dưr – Dhu\ng sa boh sang jing klei m’ak êdi kơ [uôn sang. Êlâo kơ thu\n 1975, hla\m hdra\ mblah mnuih [uôn sang tu\ leh lu klei dleh knap. Kha\ sna\n, êdei kơ thu\n 1975, kyua mâo du\m hdra\ mtru\n đru mơ\ng knu\k kna kơ mnuih [uôn sang, mtru\t mđ^ leh [uôn sang hgu\m kngan mđ^ kyar brua\ duh mkra, mko\ mkra [uôn sang. Kyua drei dưi hd^p hla\m klei hnu\k êngiê, êđa\p ênang kyua ana\n ara\ anei klei hd^p mnuih [uôn sang mâo leh klei đ^ kyar lehana\n mlih mrâo h^n”.

 Thu\n anei 71 thu\n leh, 36 thu\n Đảng, Ma Phương (Y Nhi- djuê ana M’nông ti [uôn Đôn, să Krông Ana, kdriêk {uôn Đo, ]ar Dak Lak găn gao 2 klei kru\ kdơ\ng mblah roh plah ala. H^n mơh [uh klă klei knap m`ai mơ\ng mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn kr^ng lăn Dap kngư hlăm ênuk gưl mblah ngă, h^n mơh `u mpu\ mđ^ boh yuôm bhăn mơ\ng klei êđăp ênang, mlih mrâo lehana\n đ^ kyar mse\ si ara\ anei:Băng

“Ênuk gưl hmei êlâo dih dleh knap êdi, klei mblah ngă phao ktuang mâo n’nao đrông. Klei hd^p mda dleh dlan êdi, hd^p gu\ klei kiă kriê mơ\ng Mi – Nguỵ, di`u amâo brei pô pla mjing êngiê hu^ pô bi mje\ ho\ng cộng sản, ho\ng Việt Minh. Leh ala ]ar dưi mtlaih êngiê kluôm dhuôm sơnăn [uôn sang amâolo\ hu^ ôh kơ phung Fullrô dôk hd^p hlăm dliê. Truh kơ ênuk gưl hdră êlan po\k, hlăk ana\n kơh mnuih [uôn sang duh mkra tui si ]ia\ng. Mơ\ng ana\n mnuih [uôn sang djăp huă [ơ\ng, djăp ]u\t h’ô, klei hd^p mda ala [uôn [rư\ [rư\ đ^ kyar. Ara\ anei drei mâo êlan tuh gu dro\ng, mâo sang hră, sang êa drao, bruă mnia mblei, mâo êdeh máy, êdeh ôtô, hriăm hră djăp ênu\m... Đảng knu\k kna đru mdul, klei ana\n jăk êdi hlăm klei hd^p mda kâo [uh klă”.

Ble (ti êlan Nguyễn Văn Cừ, Pleiku), jing knua\ druh hđa\p Sang mđung rup ]ar Gialai brei thâo, mơ\ng thu\n 1975 truh kơ ara\ anei, alu\ wa\l mâo leh lu klei bi mlih hla\m brua\ duh mkra – ala [uôn. Wa\l krah Pleiku [un knap ara\ anei dôk g^r ktưn jing [uôn pro\ng mta 1. Du\m kdriêk [rư\ hruê [rư\ mâo lu sa\ kr^ng [uôn sang mrâo. Mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti du\m boh [uôn mâo leh mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, thâo bi mlih hdra\ m^n hdra\ nga\ kdlưn h^n, mâo leh klei đ^ kyar:

“Êlâo kơ thu\n 1975, mnuih [uôn sang hla\m ]ar dleh dlan, k[ah mnơ\ng [ơ\ng hua\, kdra\p ]u\t h’ô. Ara\ anei, amâo lo\ k[ah ôh, lu go\ sang kpưn đ^ kơ mdrơ\ng, anak ]ô dưi nao sang hra\ m’ar, hria\m Đại học, Lu mnuih dưi nga\ knua\ druh hla\m ]ar.

K Uyn, alu\ Pô La, să Phi Liêng, kdriêk Dam Rông, ]ar Lâm Đồng m`ă klă sơnei: Băng

“Leh hruê mtlaih êngiê truh kơ ara\ anei klei hd^p mda mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ đ^ kyar êdah klă. Du\m hdră bruă pui kmlă, êlan klông, sang hră, sang êa drao mâo Đảng lehana\n Knu\k ka mđing dlăng duh bi liê. Phung hđeh êlăk hlăm alu\ dưi nao sang hră djo\ thu\n. Klei hd^p mda mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ đ^ kyar h’^t kjăp, jih jang mnuih amâo lo\ jưh knang, pral bi mlih mnơ\ng pla. Du\m đang hma buh mdiê dưi bi hrô ho\ng kphê djuê mrâo boh mnga đ^. Grăp ha kphê mnuih [uôn sang kriê dlăng boh mnga hrui w^t mơ\ng 7-8 ton. Bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra mâo mnuih [uôn sang bi mđing h^n”./.

Ayo\ng K Dực, sa ]ô hria\m lu ti sa\ Liên Đầm, kdriêk Di Linh, ]ar Lâm Đồng thaao sa\ng kla\ klei đua klam mơ\ng sa ]ô mnuih [uôn sang hla\k dưi hd^p hla\m klei êđa\p ênang, hnu\k êngiê:

“Jing sa ]ô mnuih dưi hd^p hla\m klei êđa\p ênang, dưi nao hria\m hra\ m’ar. Kâo pô ba ako\ nanao hla\m hdra\ mđ^ kyar brua\ duh mkra, hluê nga\ ja\k du\m hdra\ êlan mtru\n mơ\ng Đảng, hdra\ bhia\n mơ\ng knu\k kna. Mb^t ana\n kreh mtô mblang, mtru\t mjhar nanao mnuih [uôn sang hla\m [uôn tui hria\m du\m gru hmô mđ^ kyar brua\ duh mkra lehana\n pla mjing, rông mnơ\ng ]ia\ng mkra mđ^ klei hd^p. Kơ klei hd^p dhar kreh kha\dah mâo lu klei bi mlih [ia\dah mnuih [uôn sang a\t kriê kja\p knhuah dhar kreh ja\k siam mơ\ng djuê ana pô.

45 thu\n leh hruê mtlaih êngiê, klei hd^p mda mnuih [uôn sang Sêđăng, [uôn sang Kon Tum mâo klei đ^ kyar êdah kdlưn. Mnuih Sêđăng hdơr knga kơ Đảng ba êsei huă, ]hum ao ]u\t h’ô, ba klei thâo lehana\n klei đăo knang kơ djuê ana pô. A Jar, thu\n anei 73 thu\n leh, dôk ti Plei Đôn, să Vinh Quang, [uôn pro\ng Kon Tum, ]ar Kon Tum thâo săng klă boh yuôm bhăn h[uê ênuk hruê mtlaih êngiê kluôm dhuôm kwar Dhu\ng hluh lir ala ]ar hruê 30/4/1975: Băng

“Leh hruê mtlaih êngiê truh kơ ara\ anei, phung hđeh êlăk, anak aneh dưi hriăm jih gưl lehana\n mâo đađa mnuih hriăm jih rue# Đại học, êdei kơ Đại học, thạc sỹ ăt kăn djo\ [ia\ lei. Ana\n jing kyua mâo hdră mtru\n mơ\ng Đảng  mđing dlăng êdi kơ mnuih [uôn sang hmei. Dưi mâo he\ klei đ^ kyar mse\ sơnei kyua mâo Knu\k kna, alu\ wa\l mđing dlăng kơ djuê ana hmei mse\ si asa\p awa Hồ blu\ hrăm ho\ng jih jang mnuih mâo êsei huă sơa^, mâo ]hum ao ]u\t h’ô dưi hriăm hră m’ar sơa^. Klei ana\n ngă kơ hmei hơ\k m’ak, hdơr n’nao knga kơ Đảng, knu\k kna anei. Hmei [uh hơ\k m’ak êdi”./.