VOV4.Êđê - Ênoh c\h^ kta\k ksu tru\n hro\ kjham êdi leh ana\n ka dưi thâo ôh hb^l `u lo\ dơ\ng w^t đ^, ana\n du\m anôk brua\ hluê nga\ hdra\ brua\ bi mlih la\n ba pla ana ksu ti dua c\ar Gialai leh ana\n Kontum tuôm ho\ng klei dleh dlan. Mâo đa anôk brua\ hlo\ng lui phưi tha amâo lo\ dla\ng kriê ôh, đa mâo mơh anôk bi mjhua mlih ba pla du\m mta ana mka\n. Hla\k c\ih mkra duh bi liê nga\ hdra\ brua\ ênoh kta\k ksu mâo êbeh 10 êkla\k pra\k/ 1tôn, ana\n ana ksu dưi ba pla hla\m dja\p anôk amâo c\ia\ng bi mđing ôh kơ la\n ala, êa juôr, yan adiê thâo djo\ guôp mơ\ he\ amâo dah h’a\i. Ara\ anei ênoh c\h^ kta\k ksu tru\n hro\ dôk gu\ 30 êkla\k pra\k/ 1tôn, sna\n đa đang war ksu bi koh druôm lui he\ pioh mlih ba pla ana\n mka\n.
Wưng thu\n 2008 – 2010, ênoh kta\k ksu đ^ h^n êdi, hla\m 1tôn mâo êbeh 100 êklăk prăk. Kyua mâo ksu, anăn mâo lu [uôn sang đ^ mdro\ng ho\ng du\m sang pro\ng du\m êklai prăk, êlan klông, pui kmlă, sang êa drao, sang hră ti anei dưi duh bi liê ru\ mdơ\ng pro\ng siam. Lu hnơ\ng ]ua\n mơ\ng bruă mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo srăng dưi mâo kyua mâo đang ksu. Thu\n 2009, ]ar Gia Lai kmlăn ai tiê ]ua\l mkă 60 êbâo ha dliê tu\l, dliê pla leh ana\n lăn dliê ]ia\ng pla mrâo 50 êbâo ha đang ksu. Mâo 16 phung duh mkra mnia mblei, ho\ng 44 hdră bruă mưn lăn ba pla ana ksu mâo ]ar dla\ng bi mklă.
Ana ksu pla ti anôk la\n amâo mâo djo\ guôp hla\k [rư\ djiê ram.
Mai Ngọc Bình, K’iăng khua Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn Ksu }ư\ Sê lac\ s’nei: Anôk bruă hơ\k m’ak h^n kơ mâo mah hla\k dưi mâo hdră bruă bi mlih 3 êbâo 100 ha dliê ti să Ia Lâu, kdriêk }ư\ Pro\ng ba pla ksu. 1 đang lo\ hma mrâo hlăm Knơ\ng bruă Ksu }ư\ Sê dưi bi mko\ mjing, ana\n jing Đang Ksu Ia Lâu. Ma\i móc dưi ba nao ]ia\ng jah druôm dliê ru\ mkra lăn ala. 300 ]ô mnuih dưi bi mu\t ma\ nga\ brua\ ]ia\ng mko\ mjing war rah êđai mjeh leh ana\n pla ana ksu. Knơ\ng bruă Ksu }ư\ Sê jing anôk bruă mâo klei dưi, klei găl kơ bruă duh mkra leh ana\n mâo klei thâo hlăm bruă pla, kuêh mă mkra mjing ktăk ksu. Sna\n [ia\dah, ho\ng hdră bruă ti }ư\ Pro\ng, knơ\ng bruă tu\ klei luc\ ti mang, mdei bruă duh bi liê leh 7 thu\n po\k ngă. Mai Ngọc Bình la]:“ Kơ bruă mdei duh bi liê, sơnăn Knơ\ng bruă ăt mâo klei t^ng mka\ dla\ng kla\ nik djo\ hdra\ leh. Truh kơ ara\ anei, hmei [uh bruă hmei nga\ jing djo\.. Hdră bruă ti ana\p ana\n jing tơ mâo knu\k kna brei bi mlih du\m anôk dliê leh ba pla ksu amâo mâo djo\ guôp amâo mâo klei tu\ dưn mlih ba pla du\m mta ana mkăn, snăn knơ\ng bruă hmei srăng mâo hdră msir ]ia\ng ba yua mâo klei tu\ êdi anôk lăn leh jao ho\ng du\m mta ana ba pla djo\ guôp ti anôk lăn anei; leh ana\n boh nik `u jing kriê dlăng kơ klei hd^p mda, ai tiê klei m^n mơ\ng mnuih nga\ brua\, mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti ana\n mơ\ng hmei bi mu\t ngă brua\ hla\k thu\n 2010 truh kơ ara\ anei mâo klei hd^p mda h’^t kjăp”.
Hồ Phi Hùng, Khua đang ksu Ia Lâu ti đang ksu ba pla mâo leh 6 thu\n.
Knơ\ng bruă Ksu }ư\ Sê jing anôk bruă mâo k’hưm, sơnăn digơ\ amâo duah bi mjhua mơ\ng hdra\ brua\ ba klei tu\ kơ pô ho\ng bruă bi mlih ba pla du\m mta ana mkăn êjai ka mâo klei dưi brei.
Trung Văn Đông, mnuih nga\ brua\ ti êpul 2, Đang ksu Ia Lâu brei thâo: `u jing mnuih nga\ brua\ hla\m đang ksu mơ\ng thu\n 2010. Ara\ anei ksu hla\k hlê djiê hd^p, anăn `u leh ana\n du\m êtuh ]ô mnuih nga\ brua\ ti anei amâo mâo ]ang hmang truh kơ hruê mâo kuêh mă ktăk ôh. Klei hd^p mda jih jang mnuih nga\ brua\ ti anei dleh dlan s’a^. Băng:“ Kâo ]ia\ng si be\ Knơ\ng bruă leh ana\n êpul group mjing klei găl pioh mkra mlih klei hd^p mda mnuih nga\ brua\ ]ia\ng mnuih nga\ brua\ mâo hnư hrui w^t h’^t. Kyua klei hd^p mnuih nga\ brua\ ti anei dlăng kơ đang ksu amâo mâo jing, snăn mnuih nga\ brua\ [uh êdu ai tiê leh êdi lah”.
Du\m đang ksu 6 thu\n mơ\ng Đang ksu Ia Lâu bi gheh ghia\ng, amâo thâo đ^ pro\ng, Anei jing kr^ng dliê hdrah, tal [o# lăn êpih, kno\ng 20 – 30 cm, nah gu\ jing lăn lu\ tliêt leh ana\n boh tâo. Hồ Phi Hùng, Khua Đang ksu Ia Lâu brei thâo: Lu anôk bi pla w^t pla nao, [ia\ ana ksu ăt djiê mơh. Hlăm ênoh 3 êbâo 100 ha dliê ba bi mlih, mâo pla leh 2 êbâo 180 ha ana ksu. Ara\ anei ho\ng 1 êbâo 540 ha ksu đ^ jing [ia\, adôk 940 ha amâo mâo jing jing leh ana\n djiê. Knơ\ng bruă Ksu }ư\ Sê po\k ngă leh lu hdră, jak iêu phung thơ\ng kơ brua\ lăn êa, kơ mnơ\ng pla hriê ]ia\ng duah ksiêm dlăng, duah hdră msir mghaih. {ia\ jih jang klei bi klă ana ksu amâo mâo dưi đ^ jing ôh ti kr^ng lăn anei. Hồ Phi Hùng la]: “ Đang ksu hmei kriê dlăng mâo 2 êbâo 180 ha, hlăm ana\n mâo giăm 1 êbâo ha ana ksu amâo mâo đ^ jing ôh. Amao mâo klei đ^ jing, ngă truh klei duh bi liê mơ\ng hmei [ia\, ara\ anei kno\ng mâo 1 êklăk prăk/1ha. Kyua dliê hdrah mta la\n, tal lăn êpi đu\t, agha mtru\n tuôm ho\ng lăn lu\ tliêt, anăn ana ksu amâo dưi đ^ jing ôh”.
Ênha\ đang ksu Ia Lâu, Knơ\ng brua\ Ksu C|ư\ Sê ti kdriêk C|ư\ Pro\ng djiê leh ana\n amâo mâo đ^ jing ôh.
Truh kơ ara\ anei, ]ar Gia Lai mâo 44 hdră bruă ho\ng boh pro\ng 32 êbâo 400 ha lăn bi mlih ba pla ksu. Snăn [ia\dah anôk bruă kno\ng mrâo ba pla mâo 25 êbâo 200 ha. Êbeh 1/3 đơ ênhă anei ksu amâo mâo đ^ jing ôh leh ana\n djiê. Tiến sĩ Nguyễn Huy Dũng, K’iăng khua Knơ\ng bruă Ksiêm dlăng leh ana\n C|ua\l mkă dliê, t^ng knăl: “ Hlăm hdră bi mlih ba yua lăn mâo du\m hdră bruă p’pro\ng drei ka ksiêm dlăng bi klă klei djo\ guôp mơ\ng mta ana ba pla. Si tô hmô po\k phai ênhă ba pla ksu. Ara\ anei đađa kr^ng, boh nik gơ\ kr^ng dliê hdrah, jing dliê rưng, dliê êluh hla, lăn amâo mâo siam, đađa anôk brei [uh klei ana ksu amao mao đ^ jing, amâo mâo đ^ pro\ng ôh leh ana\n đađa bi koh druôm he\”.
Boh tu\ bruă duh mkra – yang [uôn mơ\ng hdră bruă mđ^ kyar 50 êbâo ha ksu ti lăn dliê tu\l mơ\ng Gia Lai amâo dưi mâo djăp ho\ng ênoh k]ah jao. Amâo dưi msir mghaih bruă mă, bi mđ^ hnư hrui w^t, đru mguôp msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap kơ mnuih [uôn sang djuê [ia\ kr^ng hdră bruă; ka ru\ mkra ôh du\m mta bruă nah gu\, ka bi mđ^ kyar ôh bruă duh mkra – yang [uôn bi mguôp ho\ng bruă kriê mgang klei êđăp ênang ala ]ar hlăm kr^ng knông lăn. Nguyễn Đức Hoàn, k’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gia Lai brei thâo:“ }ar brei lo\ ksiêm w^t leh ana\n mâo klei k]ah mtru\n ho\ng hdră êlan: Ho\ng anôk ana ksu djiê amâo dah amâo đ^ jing, [ia\ anôk bruă amâo mâo duh bi liê amâo dah amâo mâo klei thâo hlăm bruă pla mjing mta ana anei, s’năn c\ia\ng lo\ dơ\ng duh bi liê kriê dlăng; amâo dah ba pla mrâo, kyua ana ksu jing mta ana sui thu\n leh ana\n drei c\ia\ng bi tu\ klei ênoh ênil đa tăp năng `u đ^, đa tru\n. Kno\ng ho\ng anôk ana ksu djiê, đ^ jing awa\t, kyua lăn ala amâo mâo djo\ guôp, s’năn bi c\ih mkra hdră bruă bi mlih ba pla du\m mta ana mkăn mâo boh tu\ dưn h^n”.
Boh s^t ti c\ar Gia Lai, đađa anôk bruă ]o\ng pô bi mlih hdră ba yua lăn, bi rai klei ]ua\l mkă, ]o\ng pô ba pla kbâo, pla rơ\k, mko\ mjing anôk rông êmô hlăm ênhă lăn djo\ jao brei pla ksu. Sna\n [ia\dah, hlăm hră m’ar w^t la] kơ phung ]ih klei mrâo sang mđung asa\p blu\ Việt Nam, Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gia Lai bi klă: “ }ar hlăk g^t gai du\m anôk bruă mưn anôk bruă đru k]e\, duah ksiêm dlăng, t^ng knăl klă klơ\ng kơ phu\n agha ngă kơ ana ksu\ amâo mâo đ^ jing, leh ana\n djiê. Tơdah bi mklă kyua lăn ala amâo mâo djo\ guôp, s’năn srăng brei anôk bruă lo\ w^t ba pla dliê. Tơ anôk anei amâo mâo djo\ guôp ho\ng du\m mta ana ba pla dliê ara\ anei, s’năn anôk bruă c\ian bi pral thâo hro\ng ruah mta ana pla mkăn, c\ih mkra hdră bruă duh bi liê klă klơ\ng. Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar srăng g^t gai du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm ksiêm dlăng, bi m[^n: hưn mdah kơ Phu\n bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang, Khua knu\k kna dlăng g^t gai”.
Mâo leh 44 hdră bruă ho\ng boh pro\ng 32 êbâo 200 ha, hlăm ana\n mâo 29 êbâo 188 ha dliê tu\l mâo Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gia Lai jao kơ du\m anôk bruă “ jah druôm” pioh ba pla ana ksu. Ara\ anei Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gia Lai tă leh hdră êlan “ Anôk bruă c\ia\ng pral thâo hro\ng ruah du\m mta ana pla mkăn, c\ih mkra hdra\ brua\ duh bi liê kla\ klơ\ng………..…”. Thâo klei ana\n dưi ngă kơ hdră bruă mâo klei bi mjhua po\k phai h^n êlan hlăm bruă bi djo\ hdra\ bhia\n klei ngă hră m’ar bi mlih hdră k`a\m ba yua lăn pioh ba klei tu\ kơ hjăn pô./.
H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.
Viết bình luận