VOV4. Êđê - Leh hruê kgu\ kru\ kdơ\ng mlan 8 tu\ jing, ala ]ar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mâo mko\ mjing, Awa Hô g^t gai tuh êyuh mko\ mjing ktang hnưm ktang jăk klei ruah khua Quốc hội. Awa bi kla\ mtam asa\p mtru\n mrô 14 hruê 8/9/1945, lehana\n asa\p mtru\n mrô 51 hruê 17/10/1945 kơ brua\ mko\ mjing klei ruah. Ho\ng asa\p mtru\n ana\n, klei ruah khua Quốc hội tal êlâo mơ\ng ala ]ar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mâo mko\ mjing leh hlăk hruê 6/1/1946 lehana\n tu\ jing jăk siam.

     Hruê 2/9/1945, ti wa\l ta] Ba Đình, ti ana\p du\m pluh ]ô mnuih [uôn sang [uôn pro\ng phu\n, Khua g^t gai Hồ Chí Minh bi ala kơ knu\k kna jing jai dlăng hra\ bi êdah hưn klei dưi êngiê, hưn mthâo ho\ng mnuih [uôn sang lehana\n dlông ro\ng lăn thâo: Mko\ mjing leh ala ]ar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Klei hưn mdah ana\n la] kla\: “Ala ]ar Việt Nam mâo klei dưi dưn klei êngiê, lehana\n hnu\k ênang, lehana\n kla\ s^t jing leh sa ala ]ar êngiê. Jih jang djuê ana Việt Nam kut kat ba jih jang ai tiê, lehana\n êpul êya, klei hd^p lehana\n ngăn do\ pioh păn kjăp klei dưi êngiê kriê ma\ pô”.

     Klei dưi êngiê, hnu\k ênang mơ\ng djuê ana Việt Nam mâo ]ih leh hlăm klei hâo hưn ana\n mơ\ng Awa Hô bi êdah hruê 2/9/1945, djo\ ho\ng klei bhiăn, mâo mko\ mjing ala ]ar Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.

     Việt Nam jing leh sa ala ]ar hnu\k êngiê. Knu\k kna jing jai mơ\ng Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mrâo mko\ mjing jing anôk brua\ knu\k kna kia\ kriê pro\ng h^n mâo brua\ klam kơ h[uê ênuk, jih jang ngă brua\ mjê] hlăm klei kia\ kriê hlăm ala ]ar, lehana\n brua\ ho\ng ta] êngao, kơ brua\ l^ng kahan, brua\ dhar kreh, brua\ yang [uôn dôk guôn truh kơ hruê amâo ruah Quốc hội ]ia\ng mko\ mjing sa knu\k kna kla\ klơ\ng, djo\ klei bhiăn, djo\ hdră bhiăn.

Brua\ mko\ mjing hdră bhiăn phu\n, mko\ mjing knu\k kna kla\ klơ\ng jing sa hlăm du\m brua\ tal êlâo pioh bi kjăp, lehana\n mđ^ h^n brua\ sang ]ư\ êa alu\ wa\l. Kyuana\n, hruê 3/9/1945, jing sa hruê leh mko\ mjing knu\k kna cách mạng, hla\m klei bi k[^n tal êlâo, mơ\ng knu\k kna jing jai, Khua g^t gai Hồ Chí Minh mâo klei mta\ kơ knu\k kna “Ktang mko\ mjing pral jing jăk h^n klei ruah khua. Jih jang mnuih, êkei mniê mơ\ng 18 thu\n kơ dlông mâo sơăi klei dưi nao ruah khua, amâo mâo klei bi kah [un amâodah mdro\ng, klei đăo amâodah djuê ana …”.

      Hruê 8/9/1945, Khua lăn ]ar jing jai ala ]ar Việt Nam Dân Chủ Cộng hoà mâo asa\p mtru\n mrô 14-SL mtru\n kơ klei srăng mko\ mjing klei ruah khua Quốc hội. Asa\p mtru\n ]ih kla\: “Mka\ hluê ho\ng hdră mtru\n mơ\ng Klei bi k[^n pro\ng jih jang mnuih [uôn sang hruê 16; 17/8/1945 ti alu\ êngiê, ]oh ]ua\n ala ]ar Việt Nam srăng mâo klei êngiê ngă phu\n, lehana\n knu\k kna yang [uôn hlăm kluôm ala, srăng mâo klei jih jang mnuih [uôn sang nao ruah mnuih bi ala kơ pô”.

      Hra\ mtru\n mâo bi kla\ leh kơ klei năng ngă klei ruah khua, lehana\n bi kla\ drei mâo djăp klei bhiăn, lehana\n mâo djăp klei găl ]ia\ng dưi ngă klei ruah khua ana\n. Mta dua, mơ\ng asa\p mtru\n jing: “Jih jang mnuih Việt Nam, êkei amâodah mniê, mơ\ng 18 thu\n kơ dlông mâo sơăi klei dưi nao ruah khua, lehana\n nao mgơ\ng ruah, kno\ng ho\ng phung le\ hlăm klei kăm lehana\n ho\ng mnuih mâo klei m^n amâo mâo jăk”.

     Leh kơ năn, hruê 26/9/1945, Knu\k kna jing jai mâo asa\p mtru\n mrô 39-SL, kơ klei mko\ mjing dhar brua\ mko\ mjing klei bhiăn ruah khua; asa\p mtru\n mrô 51-SL hruê 17/10/1945 mtru\n kơ klei bhiăn ruah khua mple\ hra\ yap ênoh mnuih, ]o\ng pô nao ruah khua, lehana\n mple\ hra\ hgăm; asa\p mtru\n mrô 72-SL hruê 2/12/1945 lo\ mbo\ kơ mta 11 kdrê] 5 mơ\ng asa\p mtru\n mrô 51 k`ăm mjing djăp klei găl h^n kơ mnuih nao mgơ\ng ruah.

     Brua\ mko\ mjing kơ klei ruah khua ho\ng klei mjê], êjai lăn ]ar dôk lhia\r hlăm lam roh kơ êngao, boh klei brua\ kđi ]ar, brua\ duh mkra, yang [uôn bo\ ho\ng klei dleh dlan, ti kwar Dhu\ng ăt adôk hlăm klei bi blah, lehana\n mghaih msir êjai djăp mta brua\ mjê] ktro\ adôk ti ana\p mta, lehana\n hluê ngă êjai djăp hdră êlan bư\ ban gang mkhư\ ho\ng kahan Tưởng giới Thạch mơ\ng Dưr, lehana\n bi kdơ\ng ho\ng djăp klei bi rai mơ\ng di`u.

     Brua\ knu\k kna jing jai mâo mtru\n djăp mta asa\p mtru\n ana\n bi êdah leh klei g^r jih ai tiê ]ia\ng kơ klei ruah khua tal êlâo mâo klei tu\ jing.

     Kyua boh klei hlăm lăn ]ar snăn, klei ruah khua anei amâo mâo djo\ jing sa klei mtru\t mjhar kơ brua\ kđi ]ar hơăi mang ôh, [ia\dah lo\ jing sa klei bi blah hlăm brua\ kđi ]ar, bi blah hla\m êpul gưl mnuih, lehana\n djuê ana bo\ ho\ng klei dleh ktro\. Du\m hra\ klei mrâo phung bi roh, duah m]eh luar, blu\ jhat kơ Việt Minh, iêu mthưr bi kdơ\ng ho\ng klei ruah khua. Snăn ]ia\ng hlưk hlak klei jhat mơ\ng phung bi roh, hra\ klei mrâo Cứu Quốc – Dhar brua\ hâo hưn mơ\ng Mặt trận Việt Minh, jih ai tiê tăng blah, dai klei m^n mnuih [uôn sang, mtru\t mjhar mnuih [uôn sang bi nao ruah khua. Kyuadah klei ruah khua anei jing mmông myun kơ mnuih [uôn sang ruah mnuih bi ala brei kơ pô, mâo klei mnuih [uôn sang pô ngă phu\n, dưi mâo sa dhar brua\ kla\ klơ\ng kơ jih jang mnuih [uôn sang, lehana\n ăt mơ\ng klei ruah khua anei mơh srăng dưi mâo sa dhar brua\ pro\ng h^n, djăp klei dưi mtru\n kơ ala ]ar Việt Nam sa hdră bhiăn phu\n ]oh ]ua\n kla\ mnga] kơ klei dưi kơ mnuih [uôn sang lehana\n knu\k kna, snăn kơh dưi bi rai jih yơh klei đing hlăm lam lehana\n kơ êngao ho\ng brua\ sang ]ư\ êa yang [uôn. Djo\ mse\ ho\ng klei Khua g^t gai Hồ Chí Minh la] leh: klei ruah khua anei jing mmông myun kơ jih jang mnuih bi nao ruah mnuih mâo klei thâo, mnuih mâo knhuah dôk dơ\ng [ơ\ng hua\ jăk, bi klam brua\ pro\ng kơ lăn ]ar, klei ruah khua jing klei êngiê, klei mtăp mđơr, jing ngă phu\n êngiê, lehana\n bi hgu\m mguôp”.

      Ktang je\ giăm hruê ruah khua, ai êwa mtluk mtlak, mơak m`ai. Hra\ klei mrâo hâo hưn kơ klei ruah khua mâo bi lar lu lo\ mđ^ h^n klei mh^k m’ua\t hlăm kluôm ala hmăng truh hruê 6/1/1946.

     Hruê 6/1/1946, klei ruah khua Quốc tal êlâo mâo mko\ mjing hlăm kluôm ala, hlăm hlăm kr^ng dôk hlăm klei bi blah ti Kwar Dhu\ng, Dhu\ng kwar krah, lehana\n Lăn Dap kngư… ti Hà Nội, 91,95% ênoh mnuih [uôn sang mơ\ng 74 alu\ wa\l hlăm krah [uôn pro\ng, lehana\n 118 boh [uôn hlăm wa\l êngao [uôn pro\ng nao ruah khua. Boh tu\ dưn 6 hlăm 74 ]ô mnuih mgơ\ng ruah djo\ jing pô bi ala Quốc hội. Khua g^t gai Hồ Chí Minh djo\ ruah ho\ng ênoh hra\ mple\ lu h^n (98,4%).

      Hlăm kluôm ala, mâo 89% ênoh jih jang mnuih [uôn sang nao mple\ hra\, lu êdi jing 80%, lu anôk truh 95%. Kluôm ala mâo ruah leh 333 ]ô phung bi ala, hlăm năn mâo 10 ]ô phung bi ala mniê, lehana\n 34 ]ô phung bi ala mnuih djuê [ia\.

     Klei ruah khua kluôm tal êlâo mơ\ng Việt Nam thu\n 1946 mâo mko\ mjing tui si klei bhiăn êngiê, mâo klei đ^ kyar h^n, hlăm klei mtăp mđơr, grăp asei bi nao ruah, ho\ng klei mple\ hra\ hgăm, lehana\n mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk. Quốc hội tal êlâo ala ]ar Việt Nam Dân Chủ Công Hoà mâo mko\ mjing. Quốc hội ruah leh knu\k kna kla\ klơ\ng, ]oh ]ua\n kơ Việt Nam sa Hdră bhiăn phu\n êngiê. Klei tu\ jing ana\n, jing leh sa gru kruak knăl đ^ kyar pro\ng kơ klei bhiăn ngă phu\n êngiê mơ\ng ala ]ar Việt Nam.

      Quốc hội Việt Nam mâo mko\ mjing, jing leh boh tu\ dưn, jing leh brua\ mjê] êjai kơ cách mạng. Quốc hội mâo mko\ mjing hlăm asa\p pui klei bi blah sua ma\ klei êngiê kơ djuê ana. Ana\n jing Quốc hội kơ klei êngiê djuê ana, kơ klei hluh lir lăn ]ar, lehana\n kơ klei bi hgu\m mguôp jih jang mnuih [uôn sang. Quốc hội mâo bi klin leh phung bi ala mơ\ng jih 3 kwar Dưr – Krah – Dhu\ng, jing ai tiê klei m^n mơ\ng mnuih [uôn sang kluôm ala.

     Quốc hội mâo leh pô bi ala kơ jih jang djăp gưl mnuih Việt Nam khăp ]ia\ng kơ lăn ]ar ênuk ana\n, bi klin lu phung bi ala hriê mơ\ng lu dhar brua\, êkei mniê, du\m gưl brua\, yang [uôn mơ\ng mnuih ngă brua\, phung ngă lo\ hma, hlo\ng truh kơ phung sah mdro\ng, phung duh mkra mnia mbei, phung kreh knhâo thâo lu, lehana\n phung ngă brua\ dhar kreh hing ang, mâo pô bi ala kơ jih jang klei đăo hlăm kluôm ala Việt Nam, bi ala kơ jih jang djuê ana, mơ\ng jih jang mnuih amâo mâo dôk hlăm êpul brua\ kđi ]ar, lehana\n êpul brua\ kđi ]ar…

     Klei tu\ jing mơ\ng klei ruah khua kluôm, kruak knăl leh du\m knhuang đ^ kyar mơ\ng Knu\k kna cách mạng Việt Nam, po\k leh sa ênuk gưl mrâo, ênuk lăn ]ar drei mâo sa Quốc hội, sa knu\k kna hluh lir, sa hdră bhiăn phu\n đ^ kyar, lehana\n sa êpul brua\ sang ]ư\ êa mâo djăp ênu\m brua\ ngă djo\ ho\ng klei bhiăn pioh bi ala kơ mnuih [uôn sang Việt Nam yang [uôn ngă phu\n, djo\ ho\ng klei bhiăn, knu\k kna mơ\ng mnuih [uôn sang, kơ mnuih [uôn sang, kyua mnuih [uôn sang, mâo jih jang mnuih [uôn sang jao klei dưi kia\ kriê lăn ]ar, mko\ mjing kơ jih jang mnuih [uôn sang kgu\ kru\ kdơ\ng, mko\ mjing lăn ]ar, mghaih msir djăp mta klei Việt Nam ho\ng ta] êngao.

      Klei tu\ jing mơ\ng klei ruah khua pro\ng ăt bi kla\ klei jưh knang s^t êm^t kơ Đảng, lehana\n Khua g^t gai Hồ Chí Minh, hlăm klei mnuih [uôn sang drei khăp ]ia\ng kơ lăn ]ar; lehana\n ăt jing klei bi knăl kơ klei êpa mhao kơ klei êngiê ngă phu\n mơ\ng mnuih [uôn sang, lehana\n ai ktang mơ\ng klei bi hgu\m mguôp jih jang mnuih [uôn sang.

      Klei tu\ jing mơ\ng klei ruah khua pro\ng mse\ ho\ng klei Khua g^t gai Hồ Chí Minh la] leh hlăm klei bi k[^n tal êlâo mơ\ng Quốc hội tal êlâo, jing: “Boh tu\ dưn mơ\ng klei săn asei mlei, klei bi blah mơ\ng aê ama pô, jing boh tu\ dưn mơ\ng klei bi hgu\m mguôp jho\ng ktang mơ\ng jih jang mnuih [uôn sang Việt Nam hlăm klei bi blah, klei bi mguôp mơ\ng jih jang mnuih mơ\ng mduôm khua hlo\ng kơ hđeh êlăk, điêt pro\ng, jih jang klei đăo, jih jang djuê ana hd^p hlăm lăn ]ar Việt Nam bi hgu\m mguôp kjăp jing sa, klei săn asei amâo mâo hu^ kơ djiê ]ia\ng sua ma\ klei êngiê kơ djuê ana, kơ lăn ]ar”./.

                                                      Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.