Klei ]ih tal 1: Yan adiê amâo mâo ga\l jăk – Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma dleh dlan

VOV4.Êđê - Klei bi mlih yan adiê ho\ng du\m klei mkla\k mdê nga\ hma\i djo\ pro\ng kơ brua\ nga\ lo\ hma ti kr^ng Dap Kngư. Thu\n dih adiê không k[ah êa krah yan hjan: thu\n anei le\ adiê hl^m hjan sui hruê krah yan bhang. Klei bi mlih yan adiê amâo mâo ga\l djo\ nga\ hma\i djo\ kjham kơ brua\ nga\ lo\ hma. Mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ba pla ana kphê, tiêu, boh [ơr, boh sầu riêng… lmse\ si bi mđa\o ho\ng adiê. Đang tiêu, boh sầu riêng hla\k dôk mtah mda ja\k siam  sna\n tu\ kơ mâo klei mnơ\ng nga\ leh ana\n djiê sa êwa, pa\t ]ia\ng jih đang boh [ơr, boh k`u\l mrâo bi mnga tuôm ho\ng gưl adiê hl^m hjan mkla\k ho\ng yan kyua ana\n amâo đuôm boh ôh. Ho\ng klei lui] liê [rư\ hruê [rư\ kjham êdi hla\m brua\ nga\ lo\ hma, brua\ knu\k kna alu\ wa\l leh ana\n anôk brua\ djo\ tuôm mâo leh ya hdra\ msir ]ia\ng msir mdrơ\ng klei anei?

Êpul ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap kngư la] kơ klei mâo s^t anei ho\ng klei ]ih “Klei bi mlih yan adiê ti kr^ng Dap kngư: Mnuih nga\ lo\ hma hlơr [o# mta”.

Yan adiê amâo mâo ga\l jăk mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei, ho\ng du\m gưl adiê hjan hl^m hlăm yan bhang ti kr^ng Dap kngư. Hjan ngă lui] liê pro\ng ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mjing phu\n mse\ si: kphê, tiêu, k`ul, boh [ơr, sầu riêng leh ana\n du\m mta mnơ\ng pla [ia\ hruê mlan mkăn ăt mâo klei hma^ djo\. Êdah klă h^n êdi ana\n jing du\m êbâo ha đang tiêu ti du\m kdriêk t^ng Dhu\ng mơ\ng ]ar Daklak djiê. Dôk dla\ng kơ đang tiêu 700 phu\n gơ\ng hlăk wưng hrui pe\ boh djiê ram, Đào Xuân Hùng ti [uôn mrô 2A, să Êa Ô, kdriêk Êa Kar la]: “ Djiê êbeh 500 phu\n gơ\ng leh. Ara\ anei, mđiă ktang h^n mơh `u djiê. Ênhă adôk lo\ dơ\ng bi k`^ hla, tiêu s^t k`^ hla `u srăng djiê yơh. Yap mơ\ng mâo hjan ang^n, mnơ\ng ngă, go\ êsei duh bi liê yua leh lu êa drao ]ia\ng do\ng đang tiêu adôk ana\n, [ia\dah amâo mâo klei tu\ jing ôh”.

Bi go\ êsei Nguyễn Thị Tâm ti [uôn mrô 1, să Êa Lai, kdriêk M’Drak lui] liê truh du\m êklai prăk, kyua đang tiêu djiê ram leh gưl adiê hjan wưng sui, hjan yan bhang: “ Kyua hjan lu anăn tiêu djiê jih. Lui] liê prăk duh bi liê truh du\m êklai prăk, tơdah êdei ana\p mâo ]an prăk lo\ dơ\ng duh bi liê, go\ êsei srăng amâo lo\ pla tiêu ôh, năng ai srăng ba pla boh [ơr, sầu riêng amâo dah du\m mta ana boh kroh mkăn”.

Amai Nguyễn Thị Tâm m^n t^ng ba pla ana boh kroh. {ia\dah `u ăt kăn đing lei; du\m phung pla ana boh kroh ti lăn Dap kngư ăt kăn mâo hrui pe\ boh lei kyua du\m gưl adiê hjan hla\m yan bhang anei. Êdah klă jing đang boh [ơr 3 ha mơ\ng go\ êsei Bành Việt Tùng ti [uôn mrô 4, să Êa Kpam, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak, grăp thu\n hnơ\ng mâo truh 15 ton, ba ]h^ mâo êbeh 1 êklai prăk, [ia\dah thu\n anei amâo mâo pra\k hrui w^t ôh:“ Mse\ si thu\n dih adiê mđiă ktang, bi thu\n anei hjan hnưm ako\ yan, boh [ơr Booth amâo dưi tu\ ho\ng klei yan adiê bi mlih amâo mâo ga\l jăk. Hlăk ]uh blang mnga tuôm ho\ng adiê hjanânăn bru\ jih mnga. Kluôm kdriêk tuôm s’a^ ho\ng adiê hjan ako\ yan ana\n, anăn mnuih [uôn sang ngă lo\ hma thu\n anei pătdah amâo mâo boh [ơr hrui pe\ ôh”.

Amâo djo\ kno\ng boh [ơr đui] ôh, [ia\dah giăm 500 ha sầu riêng ti kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak ăt mâo klei hma^ djo\ kyua adiê hjan hla\m yan bhang, hlăm ana\n êbeh 150 ha djiê leh. Êbeh 30 thu\n pla sầu riêng, anei jing phu\n tal êlâo [uh klă klei mdê mdô, Hoàng Viết Hiến ti wa\l krah Phước An dôk ru\ng răng snei: “ Tal êlâo `u dliu hla mda êdu\k, [rư\ [rư\ djiê truh kơ adhan [rư\ [rư\ hlo\ng djiê wa\t ana, kjham jing êluh jih hla. Du\m hruê iêu kỹ sư hriê dưm êa drao gu\ phu\n, krih hlăm hla, [ia\dah kăn dul lei. Si la] he\ lui] liê kjham yơh. Đang anei mâo 76 phu\n, thu\n dih hrui pe\ êbeh 40 ton, ba ]h^ ăt mâo truh êklai pra\k mơh”.

Ana boh djăl djo\ guôp ho\ng klei yan adiê bi mlih, [ia\dah thu\n anei kluôm kr^ng Dap kngư leh ana\n Ngo\ kwar Dhu\ng lui] boh mnga s’a^. }ar Daknông mâo êbeh 1 êbâo 500 ha đang k`ul, [ia\dah hnơ\ng mâo kno\ng 1/3 mkă ho\ng yan êlâo. Phu\n agha jig kyua hlăm yan bhang, ana k`ul hlăk ]uh blang mnga snăn tuôm ho\ng adiê hjan, ngă hnơ\ng đuôm boh [ia\. Ti 3 kdriêk t^ng nah Dhu\ng mơ\ng ]ar Lâm Đồng, ktuôp ….. bluh đ^, mnơ\ng ngă bi ju\ hdăng đ^ lar, ngă du\m êbâo ha đang k`ul djiê krô, lui] liê hlăm brô 850 êklai prăk. Dlăng kơ đang tiêu 3 ha djiê ram, aduôn Lê Thị Kim Lan ti wa\l krah Mađagui, kdriêk Dạ Huai la]: “ Duh bi liê êjai kriê dlăng bi mdoh êjai, si la] he\ ngă ksă êmă ]ia\ng kơ `u dul [ia\ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Pô ngă snăn amâo thâo ôh kbiă mơ\ng yan adiê ngă he\ amâo dah kbiă mơ\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kăn thâo lei. Ara\ anei adhan, ana djiê jih”.

Wa\t hlăm [uôn pro\ng Đà Lạt mtam, kr^ng yan adiê djo\ guôp ]ia\ng ba pla du\m mta djam, mnga, boh hbei, du\m thu\n giăm anei mâo n’nao klei yan adiê bi mlih amâo mâo jăk. Hing ang jing kr^ng adiê ê’ăt, êđăp jih thu\n bhang, [ia\dah Đà Lạt ara\ anei hnơ\ng adiê đa tăp năng đ^ truh 27 độ C. Hjan le\ pliêr, êa kur proh leh ana\n klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm mnơ\ng pla mjing đ^ lêc\ lar. Lê Quốc Dũng ti phường mrô 7, [uôn pro\ng Đà Lạt brei thâo: “ Kâo dôk ti Đà Lạt êbeh 40 thu\n leh, [uh klă klei yan adiê bi mlih leh ana\n `u ngă hma^ djo\ kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Tơdah hjan, hjan lu đei leh ana\n tơdah mđiă, snăn mđia\ hlơr ktang ph^t. Mlan 6 anei, Đà Lạt hlơr amâo mâo mdê ho\ng kr^ng hlơr, anăn go\ sang ba yua dhiăr pưh. Mâo đa wưng hlăm thu\n tui duah êa ]ia\ng krih do\ng djam mtam, [ia\dah leh dưi do\ng snan lo\ tuôm ho\ng hjan pro\ng, hjan pliêr `u săr kdơr jih dja\m mtam. Leh ana\n lo\ mâo du\m mta mnơ\ng hd^p đđiêt mdê mdô, leh ana\n mâo du\m mta mmao ngă. Phung ngă bruă knhâo knhăk la] anei jing kbiă hriê mơ\ng yan adiê”.

H’Mrư pô ]ih – H’Nga pô ra\k.