VOV4.Êđê - }ar Kontum mâo lu mta ana êa drao. Boh tu\ brua\ ksiêm dla\ng mơ\ng Phu\n brua\ mdrao mgu\n brei [uh alu\ wa\l anei mâo êbeh 800 mta ana kyâo mtâo rơ\k ktơ\k leh ana\n mmao mâo klei tu\ ba yua nga\ mkra êa drao. {ia\dah mâo sa klei adôk ka djo\ ana\n jing hla\k êjai ara\ anei mâo lu mnuih ]ia\ng ksiêm mka\ dla\ng, mdrao mgu\n klei rua\ ho\ng hdra\ kdra\p djuê ana [rư\ hruê [rư\ đ^ lu, sna\n du\m sang êa drao hla\m ]ar gra\p thu\n a\t bi blei ba nanao lu mta ana êa drao bi liê lu pra\k, [ia\dah amâo mâo ôh ya mta êa drao mâo mơ\ng alu\ wa\l mâo ana\n hla\m hjiê êa drao mơ\ng du\m Anôk brua\ mdrao mgu\n. Kyua ana\n, brua\\ tui duah anôk dôk kơ ana êa drao ti alu\ wa\l pô jing sa brua\ mâo alu\ wa\l bi mđing êdi.           

Lăn ala, êa juôr, yan adiê djo\ guôp, Kontum mâo lu mta ana êa drao hing ang wa\t hlăm ala ]ar leh ana\n ala ta] êngao. Mb^t ho\ng sâm Ngọc Linh mơ\ng đưm mâo phung ngă bruă knhâo knhăk bi klă jing 1 hlăm du\m mta sâm jăk h^n êdi dlông ro\ng lăn, Kontum lo\ mâo đảng sâm, đương quy, ngũ vị tử, lan kim tuyến… jing du\m mta êa drao yuôm mâo ana\n hlăm lu mta êa drao mdrao klei ruă anak mnuih. {ia\dah klei ]ia\ng la] ara\ anei, ana\n jing klei găl ana êa drao anei ka dưi dưn yua, ba yua mâo boh tu\ dưn. Amâo djo\ kno\ng du\m ana\n đui] ôh, ana êa drao hlăm alu\ wa\l dôk ti ana\p tui] ram djuê mjeh leh ana\n lu] ana\n knăl kyua klei ba yua mtu] djuê mjeh. Bi m^n ho\ng bruă mđ^ boh yuôm kơ ana êa drao alu\ wa\l leh ana\n mă klei tôhmô s^t êdi ana\n jing ana lan kim tuyến, Phạm Thanh, K’ia\ng khua Anôk bruă kriê dlăng Wa\l ngă lo\ hma ba yua hdră kdrăp ngă bruă mrâo mrang Măng Đen, ]ar Kontum, bi mklă 1 klei mâo s^t êdi: “ Klei ]ia\ng ba yua mnga pôk kim tuyến hlăm sang ]ơ mnia lu êdi. Ara\ anei ti du\m tle\ hrui blei hiu blei hlăm sang ]ơ mnia. Lu êdi hrui blei ]ia\ng ba ]h^ kơ Trung Quốc di`u mkra êa drao. Bi mkra mjing êa drao ti ana\n gơ\ ka mâo ôh. Ara\ anei klei ]ia\ng blei ana lan kim tuyến hlăm sang ]ơ mnia lu êdi, ]ang hmang ]ia\ng mđ^ kyar jing mnơ\ng pioh ]h^ mnia, jing ana ba w^t boh tu\ dưn kơ mnuih [uôn sang jing klei dưi hluê ngă”.

Bi mdjuê tu\ jing ana mnga pôk kim tuyến ti Alu\ ngă lo\ hma ba yua hdră mnê], kdrăp ngă bruă mrâo mrang Măng Đen.

Khă gơ\ jing anôk mâo êbeh 800 mta kyâo leh ana\n m’mao mâo klei tu\ dưn mkra êa, [ia\dah ara\ anei ara\ anei ti Kontum, mâo kno\ng [ia\ đui] ana êa drao dưi mkra mjing rơ\ng djăp ho\ng du\m klei ]ia\ng mơ\ng knơ\ng bruă mdrao mgu\n ]ia\ng ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia. Kyua ana\n khă gơ\ ênoh ]h^ ti anôk pla đ^ giăm mkrah blư\ mkă ho\ng anôk mkăn, [ia\dah đảng sâm, ngũ vị tử…. mơ\ng alu\ wa\l anei lu êdi jing mnuih blei ba w^t tram kpiê amâo dah tu\k êa mnăm. Wa\t ho\ng ana sâm Ngọc Linh yuôm, khă gơ\ mâo boh tu\ dưn, khă gơ\ mâo klei tu\ jăk kdlưn h^n mkă ho\ng lu mta sâm ja\k hlăm dlông ro\ng lăn, [ia\dah ara\ anei ti Kontum ăt ka mâo mơh mta êa drao mkra mjing mơ\ng sâm Ngọc Linh. Mâo klei mdê mdô h^n, ana\n jing khă gơ\ mâo lu ana êa drao, [ia\dah amâo mâo ya mta êa drao alu\ wa\l dưi ba nao hlăm du\m hjiê êa drao mơ\ng knơ\ng bruă mdrao mgu\n alu\ wa\l.

Ti sang êa drao y dược cổ truyền Kontum, mơ\ng du\m klei bi lông ênoh, grăp anôk bruă anei ba yua ênoh prăk lu ]ia\ng blei ana êa drao. Klă s^t, mse\ si thu\n 2016 mrâo êgao, mâo giăm 1 êklai 400 êklăk prăk. Kno\ng hlăm 3 mlan ako\ thu\n 2017 êbeh 250 êklăk prăk. Klei mdê êdi ana\n jing hlăm du\m pluh mta êa drao bi blei, lu mta, mse\ si đảng sâm, đương quy, ngũ vị tử… alu\ wa\l leh mâo, ana êa drao mâo klei tu\ dưn h^n, [ia\dah anôk bruă anei lui he\ ana êa drao alu\ wa\l, kyua du\m mta k]ah mtru\n tliêr kjăp mơ\ng Hdră bhiăn bi lông ênoh kyua ]ar ka mâo anôk mkra mjing ana êa drao djăp hnơ\ng ]ua\n. Aê mdrao Đặng Minh Hải, Khua sang êa drao y dược cổ tuyền Kontum brei thâo: “ Khă gơ\ pô thâo mse\ si đảng sâm ti anôk pô jing jăk, drei dưi blei ti anei pioh mdrao mnuih ruă jing jăk êdi, [ia\dah hluê si Hdră bhiăn bi lông ênoh, sơnăn amâo mâo dưi ôh. Amâo mbhă pô lo\ tuôm ho\ng klei hu^ hyưt dơ\ng. Tal 2, drei pia jing ana êa drao jing djo\, [ia\dah ]ia\ng jing êa drao sơnăn bi mkra mjing. Bi mâo anôk mkra mjing rơ\ng djăp hnơ\ng jăk, ]ia\ng leh bi mklă dưi ba hlăm klei mdrao mgu\n mnuih ruă sơnăn kơh dưi. Kyua ana\n klei dleh ara\ anei drei amâo dưi blei ti ]ar pô ôh”.

                          Đang war ana êa drao hlăm alu\ wa\l kdriêk Kon Plo\ng.

Ti ana\p ênoh mnuih mâo klei ]ia\ng mkă dlăng, mdrao klei ruă hluê ênhiang djuê ana [rư\ hruê [rư\ đ^, khă gơ\ ]ar Kontum ăt hlăk mâo du\m knhuang êbat nao klă s^t ]ia\ng kriê mgang, dưn yua leh ana\n mđ^ kyar ana êa drao ti alu\ wa\l. Ti du\m alu\ wa\l mâo klei găl mđ^ kyar ana êa drao ana\n jing Tu Mơ Rông, Kon Plo\ng, Đăk Glei, ]ar ]ua\l mkă leh ana\n po\k ngă leh lu hdră êlan brei klei găl êlưih, mtru\t mjhar mdê asei mnuih, êpul bruă mnia mblei mđ^ kyar ana êa drao, mse\ si mjing klei găl bruă ngă hră m’ar, brei ]an prăk mnga hdjul, amâo mă prăk mưn yua lăn, đru brei djuê mjeh… Leh ana\n ]ia\ng ana êa drao jing êa drao mdrao klei ruă, mb^t ho\ng bruă po\k phai ênhă pal, mđ^ h^n hnơ\ng jăk, hdră bruă mko\ mjing du\m anôk mkra mjing ana êa drao ăt hlăk mâo klei t^ng dlăng. Bi mklă ana êa drao jing klei găl leh ana\n ]ua\l mkă kr^ng pla mjing hnơ\ng pro\ng truh 500 ha hlăm wưng mơ\ng ara\ anei truh kơ thu\n 2020, Lê Đức Tín, K’iăng khua Knơ\ng bruă ang ]ư\ êa kdriêk Kon Plo\ng, brei thâo: “ Ara\ anei ăt mâo du\m êpul bruă mnia mblei ngă hră m’ar digơ\ mko\ mjing Knơ\ng bruă mkra mjing ti alu\ wa\l Kontum. Hlăk ba hưn mdah hră m’ar kơ ]ar. Srăng mko\ mjing ana\n knăl, ngă hră m’ar mkra mjing hluê hdră bruă s^t êm^t. Êla thâo mâo [ia\ sơnăn hưn mthâo yơh mta mnơ\ng ana\n jing ana êa drao ti alu\ wa\l. Du\m anôk mkra mjing, pô hdră bruă srăng pla mjing ana êa drao đru kơ knơ\ng bruă mdrao mgu\n”.

}ia\ng ana êa drao alu\ wa\l mâo anôk dôk hlăm bruă răng mgang, kriê dlăng klei suaih pral, klei găl mđ^ kyar bruă duh mkra – yang [uôn mđ^ kyar klei hd^p mda mnuih [uôn sang, 1 Hdră bruă ]ua\l mkă kluôm mđ^ kyar ana êa drao truh kơ thu\n 2020 leh ana\n hnơ\ng trah dlăng truh kơ thu\n 2030 ăt hlăk mâo ]ar Kontum mko\ mjing. Ho\ng giăm 400 ha ana êa drao mâo ara\ anei mb^t ho\ng du\m boh tu\ dưn tal êlâo hlăm hdră bi mdjuê lu ana êa drao yuôm, mse\ si sâm Ngọc Linh, đảng sâm, lan kim tuyến… anei jing tur knơ\ng yuôm bhăn ]ang hmang klei găl ana êa drao mơ\ng Kontum amâo djo\ kno\ng lă lar jing klei găl.

                                                                               H’Nga pô ]ih hlo\ng răk