VOV4.Êđê - Mlan 8/2016, Dhar brua\ dưn yua   klei m^n mjing, Phu\n brua\ Kreh knhâo leh ana\n Hdra\ kdra\p ma\ brua\ mka\p hra\ ra\ng mgang ktrâo lac\ kơ anôk ala “Ngọc Linh” kơ du\m mta mnơ\ng mơ\ng klo\ Sâm ti 2 ]ar Kontum leh ana\n Quảng Nam. Mrâo êgao, Anôk brua\ Sang ]ư\ êa ]ar Kontum kla\ s^t akâo ho\ng Phu\n brua\ Kreh knhâo leh ana\n Hdra\ kdra\p ma\ brua\ ba mdah ho\ng Khua knu\k kna ksiêm dla\ng bi mkla\ mbo\ mta mnơ\ng mơ\ng Sâm Ngọc Linh hla\m Hdra\ mđ^ kyar du\m mta mnơ\ng dhơ\ng ala ]ar truh kơ thu\n 2020. Anei jing du\m knhuang nao c\ia\ng êdi ]ia\ng bi mkla\ ana\n kna\l, boh yuôm tu\ mjing êa drao leh ana\n klei tu\ brua\ duh mkra mdê hja\n êdah kdlưn êdi mơ\ng ana Sâm Ngọc Linh. Kha\ sna\n, hla\k mâo sa boh s^t dôk hyưt êdi ana\n jing klei ]h^ mnia leh ana\n pla ana Sâm Ngọc Linh mgưt.         

Bruă blei sâm Ngọc Linh ti Kontum êlưih pưih mse\ si [ơ\ng [ê` kẹo. }ia\ng blei 1kg sâm Ngọc Linh hlăm sang ]ơ mnia Kontum, sâm mtah adôk wa\t hla êbeh 60 êklăk prăk kơ mta 10 klo\ hbei hlăm 1 kg. Sâm h^n điêt, h^n [ia\ thu\n sna\n [ia\ h^n mơh ênoh c\h^, [ia\dah ênoh ăt kăn gu\ 30 êklăk prăk lei hlăm 1 kg. Bi liê lu prăk, ya mta mnuih blei sâm ]ia\ng? S^t nik ana\n jing mta êa drao mâo mă hjăn păn mâo phung ngă bruă knhâo knhăk bi mklă, mse\ si mđ^ ai ktang, mkhư\ klei đ^ mduôn, mđ^ ktang ai bi kdơ\ng, mkhư\ mta ruă, mtru\t mđ^ klei bi kdơ\ng ho\ng klei ruă mơ\ng asei mlei, đru kdơ\ng mgang klei ruă ung thư... Sna\n [ia\dah mâo du\m ]ô mnuih dưi blei sâm “ mâo klei trâo la] kơ anôk ala sâm Ngọc Linh”. Klei anei amâo mâo pô thâo ôh, wa\t ho\ng mnuih pla sâm. Vương Văn Mười, K’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mơ Rông, ]ar Kon Tum brei thâo:“ Sui ho\ng anei giăm 4 thu\n kluôm ]ar Kontum djăp mnuih dưi blei s’a^ sâm. Tal êlâo ]h^ ti Tu Mơ Rông 14 êklăk prăk, leh kơnăn [rư\ tru\n 12, 7 êklăk, leh ana\n 5 êklăk prăk. Kluôm ]ar djăp mnuih dưi blei s’a^.Djo\ ôh a na\n jing ana tam thất ba hriê mơ\ng Dưr adih. Leh a\t hla\m wưng ana\n mơh, ka thâo [uh ôh sâm mgưt, anăn mnuih [uôn sang bi blei djuê mjeh mơ\ng ana\n mơh ba pla. Leh ana\n ara\ anei mâo wa\t du\m anôk mnia mblei ăt hlăk pla ana ana\n mơh, [ia\ ara\ anei drei amâo dưi kriê dlăng, ana\n amâo thâo ôh”.

Klei amâo mâo djo\ ho\ng “ sang ]ơ mnia sâm Ngọc Linh” ara\ anei ti Kontum, ana\n jing hlăk êjai 2 anôk bruă mnia mblei pla sâm kno\ng sa ana\n yơh ti alu\ wa\l,  ana\n jing Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn đang dliê Đak Tô leh ana\n Knơ\ng bruă Mguôp hnư sâm Ngọc Linh, ka tuôm mkra mjing ya mta mnơ\ng mơ\ng sâm Ngọc Linh, ka tuôm ba ]h^ klo\ sâm kơ ta] êngao ôh, [ia\dah hlei pô c\ia\ng blei, snăn hlăm sang ]ơ mnia c\h^ mâo djăp ênu\m. Ti du\m sang tuê jưh, sang đăm mdei, sang ]h^ mnơ\ng [ơ\ng huă ti Kontum êlưih mơh [uh du\m prue# ]ih hâo mdah “ }h^ sâm Ngọc Linh”. La] kơ klei “ S^t” mơ\ng sâm Ngọc Linh, Nguyễn Thành Chung, Khua knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn đang dliê Đak Tô, anôk bruă hluê ngă bruă kriê pioh djuê mjeh sâm Ngọc Linh dôk hu^ hyưt, mâo klei duah mplư mplêc\ ti kr^ng lăn c\a\t jing mta êa drao anei mtam:“ Ara\ng  ăt mjhua ho\ng sang ]ơ mnia mse\ djuê ana\n, ara\ng blei sâm mơ\ng Dưr adih ba hriê pla. Sâm ana\n mse\ si mnu\ rông hla\m war brei [ơ\ng  kpu\ng ana\n,  `u ]a\t đ^ jing pral snăk. Ih ]ia\ng sâm Ngọc Linh kâo pla ti Ngọc Linh, ih nao hlăm đang war brei ih hiu dlăng, [ia\dah klă s^t `u mâo klei mdê mơh. Kâo amâo mâo la] kơ klei s^t mgưt, [ia\dah mkă ho\ng sâm Ngọc Linh hmei snăn `u mdê”.

Đrông hlăm wưng sui, mnuih blei, đađa wa\t mnuih pla sâm Ngọc Linh, tui duah klei w^t la] kơ klei êmuh: si be\ ngă ]ia\ng thâo kral sâm Ngọc Linh mgưt? Hluê si Giáo sư, Tiến sĩ Trần Công Luận, Khua Anôk bruă sâm leh ana\n mnơ\ng yua  kra mjing mkra êa drao [uôn pro\ng Hồ Chí Minh, Knơ\ng bruă mkra mjing êa drao Gưl dlông, mnuih mâo giăm 40 thu\n siă suôr ho\ng ana sâm Ngọc Linh leh ana\n đru mguôp c\ih mkra klei ktrâo la] anôk ala kơ mta ana tu\ yuôm anei, snăn bruă ]ia\ng thâo kral sâm Ngọc Linh êdi – mgưt ho\ng ală mta amâo dah klei thâo aguah tlam jing amâo dưi thâo ôh. Trần Công Luận brei thâo:“ Ana sâm tam thất dliê amâo dah vũ diệp tam thất ti Sa Pa, tơdah khăt lui kdrê] ti dlông lăn adôk kno\ng kdrê] hla\m gu\ lăn, snăn phung thâo mse\ ho\ng hmei đa tăp năng ăt soh ]huai mơh. Mơ\ng thu\n 2010 kơ êlâo dih, djăp mta mẫu ba hriê hmei nga\ test mâo mta sâm Ngọc Linh, snăn hlăm klei bi klă hmei jho\ng la] ana\n jing sâm Ngọc Linh. {ia\dah mơ\ng thu\n 2010 kơ ana\p amâo lo\ jho\ng ]ih ôh hlăm mẫu ksiêm mka\ ana\n, [ia\dah kno\ng jho\ng la] ma\ snei; mâo he\ amâo dah h’a^ mta sâm Ngọc Linh”.

Ho\ng klei sâm mgưt mâo hla\m lar [ar ti alu\ wa\l, du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm mơ\ng ]ar Kontum ăt mđ^ ktang bruă kia\ kriê. {ia\dah boh s^t brei [uh: anei kno\ng jing hdră msir mghaih ma\ ti ana\p mta leh ana\n kno\ng ti bruă msir mghaih kdrê]  knhal tuc\ đui]. Kơ hdră lă lar ]ia\ng dưi răng mgang ana\n knăl sâm Ngọc Linh, mb^t ho\ng bruă kia\ kriê sang ]ơ mnia, c\ia\ng bi mâo klei ksiêm dlăng kluôm ho\ng gra\p go\ êsei mnuih [uôn sang leh ana\n anôk bruă pla sâm. Kno\ng s^t brua\ knu\k kna leh ana\n knơ\ng bruă kia\ kriê knu\k kna du\m gưl mơ\ng ]ar Kontum dưi ksiêm dlăng phu\n mjeh, thâo klă kơ ênhă pla, thu\n pla mơ\ng gra\p đang sâm, snăn kơh ]ang hmang dưi mkhư\ klei sâm mgưt./.

                                                     H’Mrư pô ]ih – H’Nê] ra\k.