VOV4.Êđê - Mơ\ng sui, ayo\ng amai adei hla\m
wa\l anôk dôk lu mnuih Sang mđung asa\p blu\ Việt
~u
pro\ng kdra\m k[a\t êkei mse\ si Mi, Pra\ng ana\n. Mâo sa bliư\ `u jak kâo nao
blei jep c\u\t, duah nao yơh, sna\n kơh mâo he\ sa anôk c\h^ [uh djo\ man ho\ng
jơ\ng. Mniê c\h^ jep hlo\ng brei he\ mang kơ `u hlâo jep ana\n kyua dôk c\h^ mâo
leh 2 thu\n ho\ng anei amâo mâo pô blei ôh kyua amâo mâo pô man c\u\t ôh. Hla\k
klei suaih pral `u adôk ja\k, klei mna\m kpiê [iêr mơ\ng `u mse\ ho\ng êman
mna\m Philatop ana\n. Dôk mna\m hua\ ti
sang `u, dja\p mnuih kpiê rua\ s’a\i, [ia\ `u dê c\hưt hlo\ng amâo mâo dih nei ôh. Klei a\t dôk suaih amâo mâo kpiê rua\ nga\ bi
sua\i `u, kyua `u yơh bi kih huai, rao
c\hiên mngan leh hua\ mna\m ana\n.
Kpă Simon.
Hla\k
mrâo mphu\n mko\ mjing Knơ\ng brua\ dôk jưh, mâo sa bliư\ Lê Đình Đạo, jing
K’ia\ng khua hđa\p Knơ\ng sang mđung asa\p blu\ Việt Nam hla\k ana\n jing Khua
dla\ng Knơ\ng brua\ êmuh kâo leh ana\n
`u snei:
-
Ya\ diih dua a\t nao c\an mnơ\ng mơ\ng sang mnia mơ\ he\?
- Ti leh mâo ayo\ng khua ah, kyua kâo gơ\
brei pra\k hluôm ana\n sang mnia amâo mâo pra\k ba w^t ôh ana\n gơ\ ara\ng c\ih
nư. Ayo\ng Simôn tlao w^t lac\.
Phung nga\ brua\ biên tập, c\ih klei mrâo
mơ\ng Knơ\ng brua\ dôk jưh ti kr^ng Dap Kngư lu mnuih dôk hdơr nnao kơ `u. Leh
kbia\ mơ\ng sang hra\ Đại học, dôk ka thâo yu\ ngo\ ôh kơ brua\, sna\n mâo `u
ktrâo mtô brei tliêr kja\p. Mơ\ng klei ma\ kngan, blu\ tlao nao hriê, wa\t klei
kho\k kc\ok kpiê tơl truh kơ brua\ êmuh ung, êmuh mo#. Wa\t brua\ bi ana\n kơ
anak, nga\ hra\ hưn hruê k’kiêng kơ anak, lu mnuih a\t jưh kơ `u mơh nga\ brei.
Dja\p klei truh kơ knga, dja\p brua\ truh kơ kngan mduôn [uôn anei s’a\i yơh.
Jih dja\p brua\ `u nga\ leh ja\k s’a\i. Phung hđeh hla\m wa\l anôk dôk s^t [uh
`u sna\n bi c’\rêc\ c\’riâo hơ\k kdơ\k. Jih jang bi iêo aê s’a\i. Tơ ama a\l, a\t nao hia kơ `u mơh;
c\ia\ng nao êluê êa a\t brei `u mơh nao akâo brei ho\ng am^ ama, mâo puang 10 a\t
w^t hưn ho\ng `u mơh…
Kpă
Simon nao ngă bruă hlăm [uôn hlăk thu\n 1998.
~u thâo kral lu mnuih, leh ana\n mhac\
c\hac\ mơh ana\n mâo nnao tuê hriê yơh sang `u. Mâo đa mnuih hlo\ng dôk c\hưn
truh kơ 10 hruê, đa truh mkrah mlan; dja\p mnuih `u drông mdơ\ng êsei hua\ djam
[ơ\ng kpiê mna\m m’ak hlak, s^t đue# w^t lo\ jiêk pra\k brei đ^ êdeh êdâo le\.
Gra\p bliư\ `u nao hiu hla\m [uôn sang sna\n mse\ si `u w^t kơ [uôn sang pô
ana\n. Du\m c\eh kpiê, du\m drei mnu\, amâo dah sa drei u\n. Jih jang mơ\ng
pra\k `u pô s’a\i brei. Ênai c\ing kwang, mnuih hriê [rư\ lu leh ana\n truh bi
kdo\ suang yơh. Jih mlam truh hruê ho\ng klei mmui` ênhiang djuê ana leh ana\n
ya\l dliê klei đưm, asa\p khan.
Thun
1994, hla\k mơ\ng Adu\ brua\ Dhar kreh Hâo hưn kdriêk Êa Kar, c\ar DakLak hriê
nga\ brua\ mblang leh ana\n ktuê ra\k hdra\ mđung asa\p klei blu\ Jarai mơ\ng
Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam ti kr^ng Dap Kngư, `u mâo leh 15 thu\n hua\
braih knu\k kna mơ\ng brua\ mtô hđeh hria\m hra\, mko\ mjing klei kdo\ mmui` mơ\ng
Knơ\ng brua\ Dhar kreh Hâo hưn, đa w^t brua\ mtô kdo\... mâo mơh du\m bliư\ `u
amâo lo\ thâo djo\ ho\ng brua\. {ia\ kyua mâo 15 thu\n ana\n, `u mâo klei thâo
kơ knhuah dher kreh du\m djuê ana kr^ng Dap Kngư êlam h^n. ~u thâo ju\m kơ
kr^ng Dap Kngư mse\ ho\ng pla\ kngan `u pô. Asei mlei ho\ng klei m^n mngac\
tac\ mse\ ho\ng ana knia, mse\ ho\ng c\^m ktia\ ana\n, [ia\ sna\k mâo pô bi m^n
kơ `u sra\ng su\k suôr sui ho\ng sa b^t anôk. Sna\n [ia\ dah ho\ng brua\ ba
klei mrâo mrang mđung asa\p mse\ si ka\ kra` he\ leh `u.
~u
a\t dja\ nnao hdruôm m’ar c\ih. Du\m pluh thu\n ho\ng anei a\t sna\n nao ruôp.
Dla\ng hra\ leh ana\n c\ih yơh, hmư\ radio dla\ng tivi c\ih; đa ta\p năng w^t
dla\ng klei mrâo mđung asa\p, `u a\t dja\ giê c\ih, po\k hra\ c\ih he\ du\m boh
blu\ mrâo dleh pioh duah ksiêm dla\ng. Plah wah 2 kđiêng kngan ktrâo ho\ng kđiêng
kngan ti krah mơ\ng `u tơl gơ\ c\a\t b^n kyua dja\ giê c\ih leh ana\n jia\ uê asa\p
ha\t. S^t n^k `u amâo mâo dưi thâo ôh ba
yua leh du\m [e\ giê [^k c\ih? Du\m po\k hdruôm hra\ c\ih ana\n [rư\ kpal nao yơh
hluê ho\ng thuy\n mlan. Mơ\ng ana\n khua g^t gai la\n c\ar, hlei be\ êpul brua\
dlông ro\ng la\n, amâo dah ana\n sa boh [uôn ti kr^ng Dap Kngư. Kreh kru` c\ih
ho\ng klei blu\ Yua\n leh ana\n mblang ho\ng klei blu\ Jarai. C|ih leh ana\n
treh he\ leh ana\n lo\ dơ\ng c\ih nnao sna\n.
Kpa\ Simôn hla\m adu\ ma\ asa\p Knơ\ng brua\ Sang mđung asa\p blu\ ti kr^ng Dap Kngư.
Nao,
hmư\, dla\ng leh ana\n c\ih đrông hla\m êbeh 20 thu\n leh kơ ana\n mphu\n kơ
brua\ [ia\ mnuih bi m^n. Ana\n jing c\ih mkra hdruôm hra\ từ điển yua kơ brua\ mđung asa\p blu\. Hdruôm
hra\ từ điển Jarai - Việt – Pra\ng, amâo dah Việt – Jarai êlâo adh kno\ng mâo
hla\m brô gia\m 11 êbâo boh blu\. Hdruôm hra\ từ điẻn `u hla\k dôk c\ih mkra ara\
anei đ^ truh kơ êbeh 30 êbâo boh blu\.
~u lac\ ho\ng kâo snei: kâo sra\ng g^r nga\ bi leh êlâo kơ truh thu\n w^t
mdei brua\. Ya brua\ `u nga\, nga\ ho\ng jih ai tiê yơh `u dê. Hdơr mâo sa bliư\
kâo nga\ đạo diễn mko\ mjing sa klei ya\l dliê mđung asa\p, Hruê ana\n `u nga\.
Hla\k êjai dôk nga\ klei hla\m mgưt sna\n pui kna\l adu\ ma\ asa\p djiê he\
dhia\p. ~u hla\k dôk nga\ gơ\ djo\ mse\ êdi: pah jhưng, leh ana\n kgu\ ktrâo
mhiâo đo\k! Êkei kỹ thuật gơ\ kdja\t `ha\r, m^n dah a\l kơ pô ana\n mdjiê he\ êjai
brua\ dôk nga\. Hla\m du\m bliư\ kâo nao hiu hla\m du\m [uôn sang taih kbưi,
s^t tuôm ho\ng phung khua mduôn, amâo dah du\m phung gơ\ thâo săng kơ knhuah dhar
kreh mơ\ng djuê ana Jarai, kâo khăng lo\ w^t c\ih du\m klei mmui` djuê ana pô,
amâo dah klei ya\l dliê đưm ba w^t jing mnơ\ng mđup brei kơ `u. Sa bliư\ mse\
si ana\n ti Ayun Pa c\ar Gia Lai kâo po\k ma\i ma\ ssa\p klei ya\l dliê đưm sui
hla\m brô 30 mn^t. Leh brua\ kâo êmuh pô ya\l dliê, aê aduôn he\ amâo dah am^
ama ya\l dliê kơ ih klei ya\l dliê anei” Diih thâo mơ\ he\ si `u w^t lac\: Ơ, Kâo
hmư\ mơ\ng ayo\ng Simôn ya\l dliê hla\m hdra\ mđung asa\p lah. Ja\k đei hmư\
ana\n kâo hdơr leh ana\n lo\ w^t ya\l dliê. ~u mâo ma\ leh lu hra\ pah mni, thâo
truh mơh du\m pluh po\k. Sa bliư\ kâo nao truh kơ [uôn sang mnuih Jarai ti
Thun
2001 phung Fulro dôk hd^p ti ala tac\ êngao kyua mơ\ng Ksor Kơk dja\ ako\ duah
mplư mlur ktung ba lu mnuih [uôn sang djuê [ia\ nao nga\ griâo c\ia\ng bi mko\
mjing do\ pia jing Knu\k kna Êđêga kriê dla\ng ma\ pô. Mâo du\m [uôn sang ti
kr^ng Dap Kngư jing anôk hlơr mmơr kơ brua\ kriê mgang klei êđa\p ênang brua\ kđi
c\ar. Lu mnuih hyưt. Ana\n Kpa\ Simôn mâo klei bi m^n mtô mblang djo\ ja\k mơ\ng
ai. Ana\n jing nao kơ sang am^ Ksor Kơk ti [uôn {rua\i, sa\ Êa {rua\i, kdriêk Êa
Pa, c\ar Gia Lai c\ia\ng duah mđing bi kla\ klơ\ng kơ boh klei pioh mâo klei
blu\ kơ mnuih [uôn sang hmư\ leh ana\n thâo sa\ng kơ hdra\ êlan mtru\n mơ\ng Đảng
leh ana\n Knu\k kna drei.
Kpă
Simon nao ngă bruă ti sa boh [uôn Sêdang.
~u
mâo klei blu\ hra\m sia\ suôr, jia\ kma klei kha\p c\ia\ng leh ana\n êlan djo\
kpa\ ho\ng klei blu\ Jarai pô mtam ho\ng am^ pap m`ai anei. Hmei ma\ asa\p du\m
klei ya\l dliê mơ\ng gơ\ w^t hlo\ng ba mđung
hla\m hdra\ mđung asa\p blu\. Gơ\ mta\ mta\n kơ mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn
đa\m duah hmư\ ôh asa\p mơ\ng anak khăng ko\, nga\ klei hlia\r mơ\ng pô. Kâo dôk
hdơr nnao kơ gru rup mơ\ng sa c\ô am^ leh khua mduôn, ktư\ yơ\ng jơ\ng kngan
ata\t `u tru\n kơ ê`an sang krum leh sô sia\ mơh. Gơ\ dja\ ti kngan `u, mgei ai
tiê êluh êa ala\ mta
Lê
Bích Phượng, [^ng nga\ brua\ mơ\ng kâo leh gưl nao anei mâo leh du\m klei c\ih:
“ Si ga\p djuê Ksor Kơk lac\.” mâo ma\ leh klei pah mni pro\ng Klei bi lông
hdra\ mđung asa\p kluôm ala leh ana\n klei pah mni C Klei bi lông c\ih brua\ klei mrâo ala c\ar
thu\n ana\n. Sna\n lah `u Kpa\ Simôn, hd^p amâo mâo mđing kơ klei hd^p, [ia\
tliêr đđip kreh kru` leh anaơn jih ai tiê ho\ng brua\ knua\. Ho\ng du\m hdra\ mđung
asa\p klei blu\ du\m djuê ana Dap Kngư `u ksiêm mđing [h^ kl^. ~u iêp ksiêm bi kla\ mơ\ng prue# blu\, boh
hra\, mơ\ng gra\p hdra\ mđung leh ba mđung c\ia\ng thâo [uh du\m klei ka djo\
adôk soh. ~u khăng nao kơ adu\ ma\ asa\p c\ia\ng ktrâo lac\ kơ hdra\ ma\ êwa,
bluh êwa, kơ phung ktuê ra\k. Klei mrâo hla\m ala c\ar bi mdê ho\ng klei mrâo
ala tac\ êngao; klei mrâo hâo hưn kơ klei truh ktuê ra\k mdê ho\ng klei hâo hưn
kơ djo\ yan boh mnga. Nga\ klei hla\p mgưi, ra\k dla\ng klei ya\l dliê đưm h^n
mơh bi mdê.
Mmông bi k[^n kơ brua\ `u khăng ktang đo\k
a\l. Sa bliư\ `u lac\:
- Drei amâo mâo pô thâo hnơ\ng ôh, kâo
anei jing mnuih mluk êdi, kyua ana\n c\ia\ng bi hria\m ktuê ra\k bi lu, duah mđing
hmư\ bi lu, bi tui c\ih bi lu. Drei c\ia\ng thâo săng kla\ n^k sna\n kơh drei
blu\ ara\ng gơ\ hmư\ dưi thâo săng.
Kyua
mâo `u ana\n brua\ mblang, ktuê ra\k nga\ hla\p mgưt mơ\ng phung ktuê ra\k,
c\ih mkra hdra\ mđung asa\p mơ\ng Knơ\ng brua\ Sang mđung asa\p blu\ dôk jưh ti
kr^ng wa\l Dap Kngư thâo raih kja\p leh kơ brua\. A|t kyua hdra\ k`a\m c\ia\ng
bi mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k du\m hdra\ mđung asa\p anei ana\n `u ba jih ai tiê c\ih
mkra mjing hdruôm hra\ từ điển Klei blu\ Jarai - Việt.
Anei
sra\ng jing mnơ\ng mđup myơr bi hdơr kơ jih jang mnuih, jih [^ng hmư\ hdra\ mđung
asa\p tuôm kha\p c\iang hmư\ leh đo\k blu\, nga\ hla\p mgưt hluê hdra\ mđung asa\p
mơ\ng kâo. Kpa\ Simôn lac\ sna\n.
Hdơr
hla\k dua ung mo# hmei leh w^t kơ [uôn sang bi kuôl ka\, lo\ hriê kơ {uôn Ama
Thuôt tu\k kna\ he\ êsei djam mdơ\ng iêo hua\ [ơ\ng mdah [o# ho\ng jih 2 knơ\ng
brua\ ung mo#. Kâo iêo `u, ana\n `u lac\: Ih amâo mâo dưi jak iêo ho\ng [a\ng êgei
sna\n ôh. Bi c\ih ho\ng hra\ iêo jak leh ana\n ba m’^t sna\n gơ\ djo\. Ơ|,
dahhna\n lui tu\ mơh, ih c\ih brei kno\ng ana\n tuê c\ia\ng jak iêo leh ana\n
dja\p brua\ lui kâo nga\ ma\ ”. Leh ana\n `u brei hra\ jak iêo c\ih ana\n leh
ana\n ba m’^t. Anak mniê kâo ara\ anei jing leh sinh viên thu\n tal 2, mâo 2, 3
po\k hra\ jak iêo hla\k ana\n kâo ka m’^t jih ôh, a\t adôk kriê pioh. Boh hra\
`u khăng kja\p. Boh hra\ o c\ih w^l êdi [ia\ amâo mâo sir ôh mbah. Ana\n jing
bi êdah mnuih ai tiê dôk ti êngao jing amâo mâo thâo đuôm ai ôh.
Thu\n
dih `u w^t kơ [uôn, nga\ mkra brei sang kơ am^ `u gia\m 200 êkla\k pra\k, thu\n
anei `u lo\ nga\ mkra sang tlô mnei hgei leh ana\n kba\ng êa gia\m 70 êkla\k
pra\k. S^t năng ai `u ana\n jing pra\k `u mkiêt mkriêm hla\m du\m thu\n ho\ng
anei. Ara\ anei, `u hla\k dôk ti adu\ hla\m sang lu mnuih pro\ng du\m pluh m2,
aguah [ơ\ng sa mngan [ung riêu, mna\m sa kc\ok kphê ti djiêu êlan. Đ^ êdeh ma\i
sô hđa\p leh mơh.
H’Nga pô ]ih mkra.
Viết bình luận