VOV4.Êđê - Knăm m’ak kphê {uôn Ma Thuột tal 6 ho\ng ana\n “ Mb^t boh siam” – Mđ^ lar knhuah gru mdê hjăn – bi hgu\m mđ^ kyar” mjưh rue# leh. Tơ bi m^n boh siam, mđ^ lar knhuah mdê hjăn jing ]ia\ng la] kơ klei găl mơ\ng Dap kngư, mơ\ng Anôk bruă kphê, sơnăn bi hgu\m mđ^ kyar jing bruă klam, ]ia\ng kơ Anôk bruă kphê mâo klei găl, ai ktang bi ktưn mhiă dlông ro\ng lăn, msir mghaih du\m klei ka jăk jing mâo lu boh mnga, [ia\dah k[ah hnơ\ng tu\ jăk, Klei năng mđing jing bruă klam anei mâo mơ\ng êlâo leh, anôk bruă duh mkra mnia mblei leh ana\n mnuih [uôn sang thâo săng klă nik klei yuôm bhăn mơ\ng hdră bi hgu\m, [ia\dah bruă hluê ngă dôk êmưt.

Sa hlăm du\m mnuih mâo lu klei êmuh h^n hlăm Knăm mơak kphê {uôn Ama Thuôt tal 6 jing tiến sĩ Trương Hồng, Khua knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kyâo Lăn Dap Kngư, jing anôk brua\ thâo săng kla\ h^n kơ brua\ kphê ti alu\ wa\l, anôk mâo truh 90% hnơ\ng boh kphê mâo hlăm kluôm ala. Klei êmuh truh ho\ng tiến sĩ Trương Hồng jing, si srăng ngă ]ia\ng kơ kphê Việt Nam mâo hing ang hlăm hnơ\ng jăk lehana\n hnơ\ng mâo. Lehana\n Tiến sĩ Trương Hồng mblang kơ klei jăk mơ\ng ana\n “Bi mguôp mđ^ kyar” jing klei pioh w^t la]:

“Iêu mklin jih jang jing êpul hgu\m k`ăm kia\ kriê mơ\ng ako\ mtam, mơ\ng duh mkra pla mjing hlo\ng kơ ]h^ mnia… Kyuadah ara\ anei hla\m brua\ pla mjing adôk lu klei ka kjăp ôh, mnuih pla mjing ăt adôk yua hdră ma\ brua\ tui si pô thâo, tăp năng lu blư\ yua lu đei êa drao hlua\t”.

Tui si Nguyễn Tấn Nguyên, pô klam brua\ duh mkra mnia mblei mơ\ng knơ\ng brua\ kphê Dak Man, jing anôk brua\ mơ\ng ala ta] êngao duh bi liê tal êlâo hlăm brua\ kphê ti Daklak, snăn klei bi mguôp pioh mđ^ kyar jing ]oh ]ua\n leh mơ\ng sui hlăm alu\ wa\l. {ia\dah truh kơ ara\ anei, klei anei ăt ka nao hlăm klei s^t mơh, kha\dah mâo leh 40 êbâo go\ êsei mnuih pla mjing nao hlăm klei bi mguôp, ho\ng êbeh 64 êbâo ha kphê, jing knar 1/3 ênha\ kphê mâo hlăm kluôm ]ar. Tui si Nguyên, klei anei kno\ng dưi mghaih msir tơdah brua\ bi mguôp mâo klei kia\ kriê kjăp mơ\ng knu\k kna ngă ho\ng klei kjăp h^n:

“Klei dleh dlan kâo [uh kơ anei jing mnuih pla mjing kla\ s^t amâo mâo tui hluê sa ]oh ]ua\n k]ah ôh, năng knu\k kna kru\ brua\ anei hlăm sa klei bhiăn mrâo, lehana\n đru jăk h^n kơ mnuih pla mjing, ]ia\ng kơ mnuih pla mjing mâo hdră êlan ma\ brua\ kla\ mnga] h^n hla\m klei duh mkra mnia mblei, amâo mâo klah klap hliê hluôt ôh. Tôhmô mgi di`u [uh hbei tao mâo ênoh, snăn di`u ru\ he\ kphê nao pla hbei tao, amâodah ru\ he\ ksu pla hbei tao. Kyuana\n brei knu\k kna mâo hdră êlan ma\ brua\ bi nik h^n”.

La] kơ brua\ mkra mjing boh kphê ênuk mrâo mrang ba nao hlăm klei rang mdah brua\ kphê {uôn Ama Thuôt, Bùi Phong Lưu, Khua knơ\ng brua\ mkra mjing kdrăp ma\ brua\ Bùi Văn Ngọ, kdriêk Đức Hoà, ]ar Long An ăt la], tơdah amâo mâo ôh knu\k kna ma\ brua\ mb^t, klei bi mnguôp ana\n dleh dưi ngă, lehana\n amâo mâo kjăp ôh:

“Bi mguôp pioh mđ^ kyar jing jăk êdi. {ia\dah boh s^t klei bi mguôp anei adôk mâo lu brua\, lu knhuang ngă. Asei kâo pô dôk bi m^n kơ klei ana\n, [ia\dah boh s^t kâo [uh adôk klah klap. Klei bi mguôp mjing sa êpul ]ia\ng ma\ brua\ kno\ng [ia\ snăk. Kyuadah ara\ anei, êngao kơ knu\k kna snăn amâo mâo ôh pô kno\ng hjăn păn dưi êwak he\ jih”.

Nao hlăm knăm mơak kphê thu\n anei, lu êdi jing phung pla kphê mơ\ng du\m kr^ng pla kphê. Hlăm ana\n Hoàng Ngọc Trí, sa ]ô hlăk ai jho\ng ru\ mdơ\ng brua\ knua\ ho\ng war kphê pô, ti kdriêk Đăk Hà, ]ar Kontum. Trí brei thâo, go\ sang `u ngă leh hdră dlăng kriê wiê ênăk ho\ng hbâo bru\ hlăm jih 5 ha kphê pô mâo, kno\ng hrui pe\ đơ boh kphê ksa\ djo\k pioh đeh kwua\, mâo ana\n knăl hjăn pô mơh. ~u po\k hla po\k web ]ia\ng hưn mthâo, lehana\n ]h^ boh mnga ho\ng êlan ana\n. Thu\n 2014 – 2015 hdră ma\ brua\ anei mâo leh klei tu\ dưn tal êlâo, [ia\dah truh kơ thu\n 2016, hnơ\ng boh kphê mâo hro\ he\ hyua hjan lu, kphê pe\ amâo mâo dưi [hu, lu asa\r kphê amâo lo\ djăp ênoh ]ua\n jăk ôh tui si `u t^ng. Trí sa ai ho\ng hdră êlan Bi mguôp ]ia\ng md^ kyar mơ\ng knăm mơak kphê tal anei. {ia\dah tui si `u, ]ia\ng mâo klei bi mguôp, snăn mnuih pla kphê lehana\n anôk mkra mjing điêt năng lo\ bi mâo hdră êlan đru bi djo\ guôp:

“Kâo ]ang hmăng knu\k kna hrăm mb^t ho\ng mnuih pla mjing, lehana\n ho\ng phung duh mkra mnia mblei hliê điêt mse\ ho\ng hmei. Mse\ si đru kơ hmei mâo kpur bi mthu, hmei srăng tla [rư\ [rư\ hlăm 5 thu\n; amâodah đru hmei mkrah ênoh ana\n pliê mơh. Mơ\ng ana\n, hmei thâo bi mguôp ho\ng du\m go\ êsei hlăm sa alu\ wa\l duh mkra pla mjing yua sa kdrăp bi mthu ana\n”.

Klei bi mguôp pioh mđ^ kyar jing mse\ si asa\p mtru\n mâo ba mdah mơ\ng brua\ mnia mblei kphê bo\ ho\ng klei dleh dlan. Ho\ng asa\p mtru\n anei, kphê Lăn Dap Kngư mâo ]huang leh hlăm du\m knhuang tal êlâo, lehana\n bi Daklak mâo leh 226 êbâo tôn kphê mâo mkra mjing hluê ho\ng hdră anei truh kơ mkrah hnơ\ng boh kphê ]ar mâo, mâo ]h^ ho\ng ênoh yuôm h^n dlông ro\ng lăn jing mơ\ng 80 – 600 dolar/tôn. {ia\dah brua\ ngă anei adôk awa\t êdu ka dưi djăp ho\ng klei ]ia\ng ôh. Boh nik wa\t mnuih pla mjing lehana\n lehana\n phung duh mkra mnia mblei [uh klei bi mguôp anei adôk ka kjăp ôh. Ya ngă mâo klei amâo mâo kjăp, kyuadah hdră êlan, lehana\n k[ah klei đru s^t êm^t mơ\ng knu\k kna. Bi klin klei mnga – Mđ^ h^n knhuah gru – Bi mguôp mđ^ kyar jing leh ana\n bo\ ho\ng klei yuôm bhăn. {ia\dah tơ lo\ thiăm ana\n “Mđ^ h^n klei đua klam”, s^t nik brua\ kphê Việt Nam srăng kjăp h^n, du\m knăm mơak kphê srăng jăk h^n.

                                    Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk