VOV4. Êđê - Kpin ( kpin teh)  tui hluê ho\ng mdê bi djuê ana mâo ana\n pia mdê mdê, [ia\ hla\m [uê ênuk kpin jing kdra\p [ar mơ\ng lu djuê ana, `u jing phu\n agha mơ\ng c\hum ao ara\ anei hin. Ga\n hgao klei đ^ tru\n ja\k jhat mơ\ng thu\n mlan, kpin a\t dưi dla\ng jing kdra\p [ar mâo leh mơ\ng đưm mơ\ng djuê ana [ia\ Dap Kngư lac\ mb^t leh ana\n mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti c\ar Kon Tum lac\ hja\n. Êlâo adih, hla\k ka tuôm thâo ôh brua\ pla kpaih kc\aih mrai, pâk m`am, mnuih [uôn sang ti anei yua hmôk kyâo mjing kdra\p [ar h’ô  kơ pô, du\m mta ana khăng ba yua jing ana loong roong, ana kyâo mka\n đa…. Hmôk kyâo leh lôk ma\ ba w^t c\a\m he\ leh ana\n ab tram dưm hla\m êa mâo du\m hruê leh kơ ana\n m`ao hđuh bi n^k pioh ma\ mrai, ba boh he\ bi doh, [hu bi thu pioh mjing mrai m`am jing kpin, m’iêng ao [ar h’ô ho\ng hmôk kyâo. Kpin mơ\ng hmôk kyâo m`am gơ\ êlưih mơh leh ana\n gơ\ amâo mâo siam mse\ si kpin m`am ho\ng kpaih mrai ôh, gơ\ khăng êbhơr. Leh thâo kơ kpaih mrai, thâo bi mjing hdra\ pâk m`am mb^t ho\ng boh đêc\ kdruêh, gru grua êa couleur bi msiam kơ kpin, m’iêng ao [ar h’ô mơ\ng du\m djuê ana ti anei  a\t mâo klei đ^ kyar siam h^n, hla\m kdruêh boh đêc\ mơ\ng kpin, mâo gru rup hlô rang, đruah, djam dliê mb^t ho\ng du\m gơ\ng nêu, kna\m m’ak…. Êngao kơ boh đêc\, êa couleur mơ\ng du\m blah kpin mơ\ng mnuih [uôn sang djuê ana ti Kon Tum mâo du\m êa couleur phu\n jing hrah, ju\, k`^ leh ana\n ko#. Êa ju\ jing asei, 2 knhal kpin jing êa hrah nga\ bi êdah kpin. {ia\ tui hluê ho\ng mdê bi djuê ana, brua\ da\p kdruêh boh đêc\ kơ kpin êngao kơ êa hrah leh ana\n ju\ phung m`am lo\ dưm êa ko#, k`^ mb^t mbla ti anôk êa hrah, klei ba dưm êa couleur kơ kpin bi mjing sa gru, ka lu jơr ôh [ia\ dla\ng gơ\ ja\k mơh. Đào Thế Trại, K’ia\ng khua Adu\ brua\, Sang kriê pioh kdra\p mnơ\ng c\ar Kon Tum brei thâo:

“ Ara\ anei, ti Kon Tum mâo 6 djuê ana ti anei pô dôk hd^p mda, gra\p djuê ana mâo kdra\p [ar h’ô mdê mdê kơ êa  a\t mse\ klei da\p dưm boh đêc\, kdruêh ti kpin. Ho\ng djuê ana ti anei êa couleur phu\n jing êa ju\, hrah, ko# leh ana\n êngao kơ du\m êa anei sna\n lo\ mâo du\m dăng boh đêc\ kdruêh mdê hja\n mơ\ng gra\p djuê ana, leh ana\n ara\ng dla\ng kơ boh đêc\ ana\n thâo kral yơh du\m djuê ana ti c\ar Kon Tum. Mâo sa wưng duah ksiêm mđing hria\m leh ana\n duah pioh kâo [uh mâo 2 mta kpin mâo du\m boh đêc\ pro\ng, ja\k êdi leh ana\n nga\ kơ phung duah ksiêm mđing hria\m dôk bi m^n jing kpin mơ\ng mnuih S’Dang leh ana\n Djuê ana Jarai”.

Kyua `u sia\ suôr ho\ng klei hd^p aguah tlam gra\p hruê mơ\ng mnuih [uôn sang, kpin a\t mâo kah jing 2 mta: kpin pioh yua [ar aguah tlam, kpin pioh [ar hla\m du\m kna\m m’ak mna\m hua\ amâo dah mâo brua\ pro\ng. Kpin yua aguah tlam nao pưk hma khăng ju\ êa kru\m, boh đêc\ gơ\ h’a\i mang mơh. Bi kpin pioh [ar hla\m du\m kna\m m’ak mna\m hua\,  brua\ pro\ng khăng m`am tliêr kja\p siam boh đêc\ lu ho\ng mrai lo#, hrah ju\ bi mguôp jing êa kdrưh ti 2 knhal ako\ kpin. Kpin anei lo\ hr^ng a`u\ ti 2 nah ako\ kpin, ti knhal ako\ kpin lui grua dlông mơ\ng 20 – 25cm. Đào Thế Trại , K’ia\ng khua Adu\ brua\ , Sang kriê pioh c\ar Kon Tum lac\:

“ Mơ\ng du\m hra\ m’ar hđa\p đưm, sna\n kpin [ar hla\m du\m kna\m m’ak hua\ mna\m, brua\ pro\ng `u mdê leh ana\n siam kja\p h^n, truh kơ ara\ anei du\m blah kpin ana\n amâo dôk lu ôh, kno\ng adôk hla\m du\m go\ sang mdro\ng sah lu luc\ ram jih leh. Truh kơ mmông anei sna\n dưi bi kla\ `u a\t adôk, [ia\ gơ\ [ia\ đuic\ leh ana\n kno\ng hla\m du\m kna\m m’ak đuic\ ara\ng ba yua, [ia\ `u mâo klei mkla\ kla\ klơ\ng sna\k, kyua hla\m kna\m m’ak ara\ anei `u bi mâo wa\t du\m kdra\p [ar h’ô aguah tlam”.

Kpin mơ\ng  kngan mbrua\ phung mniê djuê ana [uôn sang ti anei m`am brei kơ ama, kơ ung pô. Du\m blah kpin siam dưi bi mlih ho\ng sa drei kbao pro\ng, ana\n hla\m klei m^n mơ\ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Kon Tum, phung mniê mbrua\ jih sang dưi mâo m’iêng ao, kpin ao [ar h’ô siam ja\k, klei hd^p trei mđao yâo m’ak. Mnuih [uôn sang M’Nông mâo prue# blu\ “ Asa\r êsei amâo lo\ mu\t hla\m prôc\, êa amâo lo\ mu\t hla\m tian, kpin amâo lo\ đuôm ti ro\ng, asa\p blu\ amâo lo\ kbia\ ôh ” ho\ng klei c\ia\ng lac\ amâo mâo êsei hua\, amâo mâo êa mna\m, amâo mâo ôh kpin [ar leh ana\n amâo lo\ mâo ôh asa\p blu\ sna\n anak mnuih amâo lo\ dưi hd^p ôh. {ia\ ana\n jing du\m klei ya\l dliê leh êgao, a\t mse\ ho\ng kdra\p [ar h’ô mâo leh mơ\ng đưm du\m djuê ana, kpin [rư\ luc\ ram. A Hậu, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Vinh Quang, [uôn pro\ng Kon Tum, c\ar Kon Tum brei thâo:

“ Truh kơ du\m thu\n gia\m anei klei mnuih [uôn sang djuê [ia\ bi [ar kpin hla\m klei hd^p aguah tlam ti sa\ amâo lo\ mâo ôh. Ara\ng kno\ng [ar kpin bi hrô kơ c\ut c\hum, hluê si kâo [uh gơ\ tui hluê ho\ng klei đ^ kyar mb^t mơ\ng yang [uôn, êlâo adih [ar kpin gơ\ amâo mâo mđao ôh, amâo dah nao pưk hma `u amâo dưi mgang brei kơ jih asei ôh, asei kâo pô kâo [uh h’ưi mơh”.

Mduôn Awer dôk ti [uôn Rbang 1, sa\ Vinh Quang, [uôn pro\ng Kon Tum jing mnuih dôk bi m^n ho\ng boh yuôm bha\n mâo leh mơ\ng đưm djuê ana pô, dôk hu\i truh sa hruê phung hđeh ara\ anei amâo lo\ thâo ôh kơ kdra\p [ar h’ô mơ\ng djuê ana, ana\n lu thu\n ho\ng anei `u bi m[^n pra\k lo\ w^t blei du\m kdra\p [ar h’ô anei pioh he\ leh ana\n ara\ anei `u mâo truh kơ 6 blah kpin, hla\m ana\n mâo kpin duah amâo mâo ôh hla\m sang c\ơ mnia. Mduôn Awer brei thâo:

“ Jih jang mnuih djuê [ia\ ti Kon Tum anei amâo lo\ mâo mnuih [ar kpin mse\ ho\ng mphu\n dô ôh, kyua digơ\ [uh [ar kpin gơ\ dleh h^n kơ c\u\t c\hum. Ara\ anei [ar kpin ara\ng [uh hê`, kno\ng truh hruê kna\m m’ak, hruê mna\m hua\ mâo brua\ pro\ng kơh [ar, pô mgo# ara\ng [ar amâo mâo mnuih c\ia\ng lo\ [ar ôh. {ia\ phung mduôn gơ\ dôk [ar, phung êdam amâo lo\ c\ia\ng [ar ôh. Kâo dôk kriê pioh kpin anei pioh w^t hdơr kơ ênuk đưm đa\ ara\ng [ar si nga\”.

Ara\ anei, bi hrô kơ [ar h’ô m’iêng ao, [ar kpin pô m`am mnuih [uôn sang djuê [ia \ba yua leh du\m c\hum, m’iêng ao ênuk ara\ anei. Hla\m du\m kna\m m’ak, amâo djo\ kno\ng kpin ôh, [ia\ du\m m’iêng ao m`am ho\ng du\m mnơ\ng c\ong mâo amâo lo\ mâo ôh, a\t kdra\p ana\n mơh [ia\ dưi m`am ho\ng du\m rai ênuk ara\ anei. Gia\m anei êdi, sa Hdra\ brua\ mơ\ng Knơ\ng brua\ Dhar kreh, Mjua\t ktang asei mlei leh ana\n hiu c\hưn dla\ng Kon Tum ksiêm mđing hria\m, lo\ w^t mko\ leh ana\n ksiêm dla\ng kơ brua\ pâk m`am mơ\ng mnuih djuê ana S’Dang brei [uh: ti kriêk Đak Tô, Ngọc Hồi, Đak Hà, Tu M’Rông mse\ si amâo lo\ mâo ôh kdra\p c\u\t h’ô mơ\ng djuê ana S’Dang. Brua\ răng kriê pioh kdra\p c\u\t h’ô mâo leh mơ\ng đưm lac\ mb^t leh ana\n brua\ răng kriê thâo bi mpu\ kơ kpin djuê ana jing klei ktưn hưn jia\ kma gru grua đưm đa\ êdi mơ\ng mnuih nao êlâo jing klei c\ia\ng leh ana\n jêc\ êdi. {ia\, brua\ kriê pioh amâo djo\ kno\ng c\ia\ng du\m kdra\p c\u\t h’ô ana\n dôk yuôl dưm hla\m du\m Sang kriê pioh ôh, [ia\ `u c\ia\ng kbia\ hriê mơ\ng klei c\ia\ng s^t êdi. C|ia\ng dưi nga\ klei anei, bi nga\ kơ gưl hla\k ai ara\ anei kha\p c\ia\ng kơ kdra\p [ar h’ô mơ\ng aduôn aê pô đưm đa\ digơ\ leh ana\n c\ia\ng bi dôk kriê wa\l anôk mna\m hua\, dhar kreh c\ia\ng ti ana\n du\m blah kpin, blah m’iêng ao pâk m`am mơ\ng djuê ana dưi adôk [uh nnao la\ lar hla\m wa\l anôk gơ\ pô.

                                                            BTV: H’Nga.