Klei ]ih tal 1: Klei dleh dlan tui duah êa pioh krih

VOV4.Êđê - Duh mkra pla mjing brua\ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư hlăk dleh dlan kyua adiê không snăn [ia\dah mâo lu klei bi mklăk kơ du\m hdră bruă knơ\ng kdơ\ng êa. Mkra mjing lo\ hma tuôm ho\ng klei dleh dlan wa\t tơdah dôk giăm ho\ng du\m hdră bruă knơ\ng kdơ\ng êa p'pro\ng. Klei k[ah êa mâo wa\t ti djiêu du\m hdră bruă knơ\ng kdơ\ng êa hlăk dưi mkăp hnơ\ng êa pro\ng pioh kơ bruă mkra mjing.  Ti anôk klei kpăk đuôm, bruă mâo hlăm hdră ]ua\l mkă, mđ^ kyar leh anăn kriê dlăng du\m hdră bruă knơ\ng kdơ\ng êa ti Lăn dap Kngư jing mta phu\n hlăm klei ]ih tal 2 mơ\ng klei ]ih Lăn Dap Kngư tlă anăp ho\ng adiê không, k[ah êa: Ya hdră msir kơ 2 êklăk ha ana pla mjing ho\ng ako\ "Thu krô ti djiêu du\m knơ\ng bruă knơ\ng kdơ\ng êa p'pro\ng" mđung hlăm hdră hruê mgi.

Ti krah adiê mđia\ ktang ph^t mơ\ng yan bhang, 3 ]ô hlăm sa go\ sang ayo\ng Lương Văn Dục, alu\ Giang Xuân, sa\ Êa Đah, kdriêk krông Hnang, ]ar Daklak dôk kuai [a\ng, lo\ hwai êlan êa ]ia\ng dưi yua he\ êa adôk hlăm hnoh kbưi ho\ng sang ka bo\ mơh 1,5 km, ]ia\ng do\ng đru kơ war kphê truh 600 phu\n hlak dơ\ng djiê krô kyua amâo lo\ djăp êa krih. Bi kbăng êa klei, êa ktir hlăm war khuôt êa leh sơăi, brua\ tui duah êa hlăm hnoh kno\ng jing hdră knhal tui]. Lehana\n tơdah kăn lo\ mâo êa rei, hlo\ng phưi tui si jing yơh war kphê sang `u:

“Rung răng măng ai yơh, kyuadah êa [rư\ hruê [rư\ jih hro\. Lu sang amâo lo\ mâo êa ôh, kno\ng [ia\ đui] mnuih mâo êa ktir. Lehana\n ara\ anei mâo êa ktir snăn êa kăn lo\ mâo rei khuôt jih mơh. Klei anei s^t nik k[ah êa srăng êgao h^n kơ thu\n dih. Ara\ anei amâo lo\ thâo ôh ya mt amnơ\ng srăng lo\ pla bi djo\ ho\ng lăn anei”.

Kbưi ho\ng sa\ êa đah hlăm brô 100km, mnuih [uôn sang ti sa\ Dak Wil, kdriêk }ư\ Ju\t, ]ar Daklak mnuih ngă lo\ hma ăt le\ hlăm klei dleh dlan mơh ho\ng brua\ duah êa pioh krih kơ mnơ\ng pla mjing. Đinh Văn Dũng, ti alu\ mrô 1 sa\ Dak Wil brei thâo, war kpê lehana\n tiu `u mâo 1,5ha, kno\ng mrâo krih ma\ dua gưl snăn kbăng êa khuôt yơh. ~u mưn ara\ng lo\ klei kbăng êa mkăn, êlam h^n truh 15m, liê du\m pluh êklăk prăk [ia\dah kăn [uh êa rei. Êjai găp djuê dôk ktuh êyuh duah êa, snăn war kphê lehana\n đang tiu hlăk hlê krô êjai. Duh kơ brua\ duah êa, mse\ si klei hlăp in jin, mnuih ngă lo\ hma mse\ si Dũng amâo dưi thâo t^ng knăl ôh dưi mâo [ơ\ng amâodah hơăi, tăp năng prăk ăt lui] lehana\n mnơ\ng pla mjing hlo\ng djiê jih mơh:

“Tui duah êa ]ia\ng do\ng krih kơ mnơ\ng pla mjing, snăn mnuih [uôn sang ara\ anei kno\ng klei kbăng êa. {ia\dah klei kbăng êa dleh snăk kyuadah hlăm kr^ng anei boh tâo sơăi. Ana\n yơh jing klei dleh dlan, mse\ kdrưh nik ho\ng klei hlăp in jin ana\n yơh. Myun mdan kơh dah mâo he\ êa, dah hơăi mnơ\ng pô pla djiê krôh jih yơh”.

Lu thu\n êgao yan bhang không, kreh tuôm nanao ho\ng klei k[ah êa hlăm tar kr^ng Lăn Dap Kngư, brua\ tui duah êa pioh krih kơ mnơ\ng pô pla mjing mse\ si sa klei bi blha ktang ph^t. Jih jang êa hnoh, êa mur khuôt leh sơăi, kno\ng êa ala\ đui] kbia\, ana\n yơh jing klei lu mnuih ngă lo\ hma dôk găn mse\ ho\ng Nguyễn Văn Phương, ti sa\ Ia Pia, kdriêk }ư\ Prông, ]ar Gialai, grăp blư\ bi liê prăk ktir [a\ng êa ]ia\ng tui duah êa amâo tuôm mâo ôh:

“Bi liê prăk kăk [ia\dah duah êa amâo mâo [uh ôh, snăn asei djiê mdiê pai ta\. Ara\ anei kha\ bi liê he\ 50 êklăk pra\k; 100 êklăk prăk dah mâo êa kâo ăt bi liê mơh. {ia\dah anei ktir yơh kbăng êa, êa amâo mâo [uh, hlo\ng lui êruh hơăi mung mang. Ara\ anei amâo lo\ thâo b^t mjing ôh, kwưh kơ adiê, adiê amâo lo\ mđing”.

Amâo mâo djo\ kno\ng mnuih ngă lo\ hma ôh, [ia\dah wa\t ho\ng lu phung duh mkra hlăm brua\ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư, kha\dah mâo djăp klei găl klei dưi kơ mnuih ma\ brua\, kơ prăk kăk duh bi liê, ăt le\ hlăm klei dleh dlan mơh kyua amâo mâo êa krih kơ mnơ\ng pla mjing. Knơ\ng brua\ kphê Ia Blan, sa\ Ia Tô, kdriêk Ia Grai, ]ar Gialai mâo giăm 500 ha kphê. Kha\dah hlăm alu\ wa\l đang kphê anei mâo êa hnoh, mâo ênao mgơ\ng êa, [ia\dah nanao leh mơ\ng thu\n 2016 truh kơ ara\ anei, êa yua amâo lo\ djăp ôh hlăm yan bhang không. Hồ Xuân Hoài, Khua êpul mrô 2, hlăm knơ\ng brua\ kphê Ia Blan brei thâo, thu\n anei đang kphê êpul kia\ kriê kno\ng mâo krih ma\ dua gưl, truh knhal jih mlan 2 êa dơ\ng khuôt yơh. War kphê mơ\ng êpul hlăk dơ\ng krô, lehana\n s^t nik srăng hmăi amâo mâo jăk ôh kơ boh mnga mgi dih:

“Boh s^t kno\ng mâo krih ma\ 1; 2 blư\ đui] jing hlăm wưng mlan 1, mlan 2 adôk mâo êa krih. Truh kơ mlan 3, lehana\n mlan 4 dơ\ng k[ah yơh êa krih kơ kphê. Mơ\ng ana\n truh kơ ara\ anei war kphê dlăng ram rue\ leh, tơdah nanao ăt snăn s^t nik amâo lo\ tu\ jing ôh kphê”.

Ho\ng 2 êklăk ha lăn Bazan, Lăn Dap Kngư dưi yap jing kr^ng thơ\ng kơ brua\ pla mjing ana tu\ yuôm pro\ng h^n hlăm kluôm ala, mse\ si kphê, tiu, ksu lehana\n hlăm wưng giăm anei lo\ dơ\ng bi pla mjing boh kroh mkăn mse\ si boh sầu riêng, boh kneh. Brua\ pla mjing đru mguôp leh yuôm bhăn kơ klei mđ^ kyar klei hd^p mda ala [uôn kơ mnuih [uôn sang. {ia\dah, brua\ pla mjing hlăk alu\ wa\l ara\ anei hlăk tuôm ho\ng klei dleh dlan kyua mâo mâo êa krih hlăm yan bhang. Phan Việt Hà, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư bi kla\, klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng yan bhang không k[ah êa djo\ tuôm leh ho\ng brua\ pla mjing hlăm du\m thu\n giăm anei knư\ hruê knư\ kjham h^n êjai:

“Hlăm du\m thu\n mrâo anei ti Lăn Dap Kngư, klei không k[ah êa dơ\ng đ6 lar h^n êjai, ngă hmăi amâo mâo jăk kơ brua\ pla mjing hlăm kr^ng đue\ nao hlăm klei kjham êjai. Ara\ anei mơ\ng yan adiê bi mlih [uh êdah kla\ h^n êjai. Boh nik nak jing hnơ\ng êa hjan tru\n hro\ nanao, lehana\n yan không mđia\ ktang hlơr h^n. Mơ\ng ana\n yơh klei k[ah êa kjham h^n mơh hpo\ng Lăn Dap Kngư”.

Brua\ lo\ hma pla mjing ti Lăn Dap Kngư tuôm nanao leh ho\ng djăp mta klei dleh dlan, dơ\ng mơ\ng klei ]h^ mnia boh mnga, ara\ anei lo\ le\ kjham h^n klei dleh dlan kyua klei bi mlih ya\n adiê, krah yan bhang không amâo lo\ mâo êa./.