VOV4.Êđê - Hlăm klei mđ^ kyar brua\ duh mkra ala [uôn, brua\ bi mlih lăn dliê pioh ngă djăp mta brua\ jing brua\ năng ngă. {ia\dah si srăng ngă ]ia\ng kơ Lăn Dap Kngư đ^ kyar, [ia\dah ăt adôk dja\ pioh klei mtah mda mơ\ng dliê kmrơ\ng. lehana\n, năng mđ^ h^n brua\ dliê kyâo hluê ho\ng hdră duh mkra pla mjing dliê pioh ma\ kyâo, ba w^t klei tu\ dưn kơ brua\ duh mkra lehana\n răng mgang kjăp mơh wa\l hd^p mda. Boh s^t ara\ anei ti Lăn Dap Kngư, mâo leh hdră ma\ brua\ mrâo, du\m gru bi hmô brua\ mđ^ kyar dliê kyâo ho\ng klei tu\ jing. {ia\dah brua\ dliê kyâo ti Lăn Dap Kngư ăt adôk lu] ram nanao mơh tơdah kno\ng ma\ brua\ hluê hdră “Hluh ti anei duôm kơ dih”, ma\ mnơ\ng mơ\ng dliê, [ia\dah amâo mâo hdră lo\ bi hnô jăk ôh.

 Yan hjan anei, djăp êpul êya đang dliê kyâo ti ]ar Kon Tum prăp êmiêt leh giăm 2 êklăk êđai kyâo mjeh, mjê] mrua\t pla truh 850 ha dliê bi hlua\ mrâo. Nguyễn Kim Phương, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ lo\ hma ]ar Kon Tum, brei thâo, leh t^ng mka\ kơ ênoh pla dliê kah knar 44 êklăk/ha, pioh kơ phung duh mkra ba jao prăk kơ keh răng mgang mđ^ kyar dliê, ]ar pral brei du\m êpul êya bi pla dliê. }ar ăt mkăp êlâo sa ênoh prăk pioh bi liê kơ brua\ pla dliê bi hmao yan. Ho\ng hdră ngă anei, Kon Tum ktưn truh kơ thu\n 2016 srăng pla ênu\m dliê lo\ hrô. Nguyễn Kim Phương brei thâo:

“Jăk h^n jao kơ phung duh mkra brua\ dliê kyâo, Dhar brua\ răng mgang dliê pla mjing kyâo, kyuadah di`u mâo klei thâo hlăm brua\ anei h^n, lehana\n di`u mơh dôk kia\ kriê alu\ wa\l ana\n. Bi tơdah phung duh mkra êmưt ba jao prăk, snăn knơ\ng brua\ lo\ hma akâo kơ Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa mkăp êjai prăk mơ\ng ]ar brei kơ du\m êpul êya pla mjing dliê, kyuadah brua\ pla dliê kno\ng tui hluê yan. Pla yơh dliê, lehana\n keh ăt srăng lo\ hrui nanao, hlăm hdră brua\ mâo leh hdră duh bi liê, snăn srăng lo\ thiăm mbo\ lu h^n, hdră ma\ brua\ anei srăng pral h^n”.

Mse\ ho\ng Kon Tum mơh, du\m ]ar hlăm Lăn Dap Kngư ăt mâo ênoh k]ah ]ua\n kah knar ]ia\ng kơ phung duh mkra ba jao prăk pioh lo\ pla dliê hnô. Mb^t ho\ng klei brua\ sang ]ư\ êa ngă jih ai tiê, brua\ lo\ w^t pla dliê mâo leh klei tu\ dưn. Lehana\n mâo leh mơh phung pla dliê dơ\ng mâo leh kyâo pioh ma\, tơdah leh knu\k kna kăm amâo mâo dưi lo\ ma\ ôh kyâo hlăm kmrơ\ng hrông. Mse\ ho\ng Êpul gru\l mkra mjing kyâo bi msiam Trường Thành, mâo pla leh dliê êbeh 14 êbâo ha, mơ\ng du\m ]ar Daklak, Dak Nông, lehana\n truh kơ Phú Yên. Grăp thu\n knơ\ng brua\ anei mâo êbeh 1 êbâo ha dliê truh leh thu\n ma\ kyâo, mkăp djăp kyâo pioh mkra mjing mnơ\ng ]h^ kơ ala ta] êngao. Tui si Võ Trường Thành, Khua knơ\ng g^t gai Knơ\ng brua\, brua\ pla dliê ]ia\ng mâo klei tu\ jing brei mâo klei bi mguôp ho\ng mnuih [uôn sang alu\ wa\l:

“Hmei yua mnuih ma\ brua\ mơ\ng du\m go\ êsei, lehana\n di`u lo\ bi jak hdơ\ng găp bi nao pla dliê, lehana\n hmei tla prăk tui hluê ho\ng ya mta brua\ ngă. Brua\ dlăng kriê dliê ana\n, hmei ăt jao kơ di`u mơh, leh truh kơ thu\n dưi ma\ kyâo srăng bi mbha yơh boh mnga brua\ knua\ pô ma\ tui hluê ho\ng klei leh bi tu\ ư hmei ngă leh hra\ mơar ho\ng brua\ sang ]ư\ êa alu\ wa\l. Snăn ênoh bi liê kơ brua\ pla dliê, dlăng kriê lehana\n răng mgang dliê hlăm brô 25 êklăk prăk/ha, [ia\dah ]ia\ng t^ng kơ ênoh dưn yua lăn ala jing dleh thâo t^ng, lehana\n amâo mâo djo\ jing ti gu\ h^n kơ ênoh anei ôh. Brua\ ngă hra\ mơar ]ia\ng truh kơ klei pla dliê snăn phung duh mkra ngă pral h^n hlăm sa thu\n, bi yăng đar lu] dua thu\n mơh, amâodah êgao h^n”.

Mse\ snăn, ho\ng phung duh mkra, klei adôk gun kpăk pro\ng h^n, lehana\n dleh t^ng hlăm klei bi liê h^n kơ brua\ pla dliê jing ăt kbia\ hriê mơ\ng hdră êlan kia\ kriê, hdră ngă hra\ mơar ]ia\ng dưi mâo lăn pla dliê. Bi ho\ng phung ngă brua\ kia\ kriê, klei t^ng dleh jing kơ ngăn prăk pioh pla dliê. Klei bi t^ng ênoh bi liê kơ brua\ pla dliê êbeh kơ 70 êklăk prăk/ha, Nguyễn Quốc Hưng, Khua knơ\ng brua\ dliê kyâo ]ar Daklak, la] hlăm dliê bi pla mb^t lu mta snăn kơh kla\ s^t mâo klei tu\ dưn:

“Bi tơdah drei kno\ng pla ana sui thu\n, snăn jing sui thu\n êngu\n mlan kơh srăng lo\ mâo hrui w^t prăk leh bi liê, kyuana\n drei ngă mse\ snăn, jing mâo mnơ\ng pla [ia\ hruê pioh ]h^ mnia, lehana\n ăt mâo mơh ana kyâo. Mse\ si Knơ\ng brua\ dliê kyâo Êa Wy pla mjing lu mta kyâo hlăm dliê hnê`, amâodah knơ\ng brua\ dliê kyâo krông Bông snăn pla bi lu\k ana hra] mb^t ho\ng ana mtu\k, rơ\ng kơ dliê adôk hrông nanao, leh druôm kyâo anei lo\ pla hnô kyâo adih. Drei duh bi liê djo\ ênoh ]ua\n, kia\ kriê jăk kyâo đ^ jing siam, s^t nik ma\ brua\ srăng mâo mnga, amâo mâo djo\ ôh klei duh bi liê mkrah dưh, s^t nik amâo mâo klei ]ang hmăng ôh”.

Tui si Hà Công Tuấn, K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma, Lăn Dap kngư adôk êbeh 1 êklăk ha lăn dliê. Anôk ala pro\ng anei ]ia\ng dưn yua jih klei găl `u, snăn brei bi mâo klei bhiăn ma\ brua\ kjăp h^n. Wưng leh êgao mâo lu êpul êya ngă soh ho\ng klei bhiăn ma\ lăn knu\k kna ngă klei bi mguôp brua\ pla mjing lehana\n dliê kyâo. Hdră êlan lăn ala djo\ guôp jing klei găl kơ kr^ng anei iêu jak klei duh bi liê pioh mđ^ kyar dliê kyâo. Hà Công Tuấn la]:

“Si klei la] he\, hlăm klei duh mkra amâo mâo dưi ôh kno\ng bi liê nanao ngăn prăk knu\k kna, [ia\dah brei mjing klei bhiăn ma\ brua\ kơ mnuih [uôn sang, lehana\n phung duh mkra bi ma\ brua\ mb^t. }ia\ng kơ brua\ duh mkra mâo klei bhiăn ma\ brua\ djo\ klei kơ lăn ala, [ia\ êdi bi mâo lăn jăk, lehana\n bi mguôp ho\ng mnuih [uôn sang, anei jing brua\ klam kơ brua\ sang ]ư\ êa mâo hdră ]ua\l mka\ bi djo\. Bi ho\ng lăn dap kngư si lăn ala, brei mưn yua mơ\ amâodah hơăi, klei anei brei ba mdah ho\ng gưl dlông mâo hdră g^t gai. Boh s^t brua\ phu\n kơ dliê kyâo ăt jing klei kơ lăn mơh”.

Ara\ anei mâo leh yơh hdră ma\ brua\ mrâo, đơ gru bi hmô hlăm klei mđ^ kyar dliê tu\ jing, ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih ngă brua\ lehana\n răng mgang wa\l hd^p mda, [ia\dah dliê kyâo ti Lăn Dap Kngư ăt adôk lu] ram nanao, hluê hdră “duôm kơ anei, hluh kơ adih”. Dliê ti Lăn Dap Kngư rai kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei, [ia\dah kno\ng hlăm du\m hdră brua\ mđ^ kyar klei duh mkra ala [uôn hlăm du\m thu\n êgao hlo\ng lôk he\ leh du\m êbâo ha dliê hrông. Pô klam brua\ anei êlâo h^n mơ\ng mdê bi alu\ wa\l, du\m hdră brua\ dja\ yua lăn dliê bi mâo hdră ksiêm dlăng kjăp, đăm lui ôh klei kno\ng dưn yua ngăn do\ hlăm dliê, [ia\dah amâo mâo klei uê` klam lo\ bi hnô dliê kyâo. Lo\ bi hlua\ mrâo dliê jing brua\ năng ngă mtam yơh ho\ng Lăn Dap Kngư lehana\n kluôm ala, êjai klei bi mlih yăn adiê hlăk đ^ lar tar ro\ng lăn, lehana\n klei `u\ kma ho\ng ta] êngao. Ti anôk bi k[^n kơ brua\ răng mgang mđ^ kyar dliê mko\ mjing ti Daklak ako\ thu\n anei, K’ia\ng khua knu\k kna Hoàng Trung Hải m`a\:

“Drei jing sa hlăm du\m ala ]ar, hmăi djo\ amâo mâo jăk pro\ng mơ\ng klei bi mlih yan adiê, jih jang klei t^ng mka\ ba hriê lu klei amâo mâo jăk sơăi, klei không k[ah êa h^n, tơdah hjan tuôm ho\ng klei tuôm ho\ng klei êa lip lê] hjan pro\ng h^n, lehana\n dliê kmrơ\ng kla\ s^t jing hdră ]ia\ng kơ drei mkhư\ đơ klei hmăi amâo mâo jăk ana\n mơ\ng klei bi mlih yăn adiê. Brua\ klam mơ\ng dliê ho\ng klei mđ^ kyar kjăp, knư\ h^n mơh brei mâo klei bi hyua\ kjăp, brei drei mâo klei mđing uê` h^n, lehana\n duh lu h^n kơ dliê, lehana\n brei mâo klei ksiêm duah ho\ng lu hdră ]ia\ng rơ\ng dưi mâo klei đ^ kyar kjăp. Kha\dah adôk lu mta klei dleh dlan, [ia\dah brei drei bi thâo săng, tơdah drei amâo mâo duh ôh kơ klei mđ^ kyar kjăp snăn boh s^t drei srăng ma\ tu\ boh mơ\ng brua\ amâo mâo djo\ drei ngă”.

“{ơ\ng mnơ\ng dliê – êa ala\ srăng hriê”. Mb^t ho\ng klei lu] ram dliê, hriê mb^t jing klei không k[ah êa, klei hjan pro\ng êa lip lê] amâo mâo mdei knư\ hruê knư\ kjham h^n. Lo\ ba w^t klei mtah mda kơ dliê kmrơ\ng Lăn Dap kngư, jing klei brei ngă mtam yơh, jing brua\ mjê] leh yơh, kyua kơ klei mđ^ kyar kjăp kơ kluôm alu\ wa\l lehana\n kluôm ala.

                                                                          Y-Khem pô ]ih mkra.